آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۱۹ تیر ۱۳۹۷

سمیه خواجوندی

اجتماع


تابوشکنی بی‌سروصدا از پریود


 

در هشتم دی‌ماه ۱۳۹۲، برابر با ۲۹ دسامبر ۲۰۱۳، مقاله‌ی ارزشمندی با عنوان «عادت غیرعادی» به قلم نیوشا صارمی در مجله‌ی اینترنتی تابلو منتشر شد که موضوع آن قاعدگی ماهانه یا پریود بود. پاراگراف پایانی این مقاله چنین است:

«شاید هنوز باید مدت‌های مدیدی از پریود بنویسیم و بگوییم، هرچند با واکنش‌هایی نامناسب مواجه شویم. شکستن تابویی چنین پرقدمت مسلما کم‌هزینه نیست، اما این تلاش می‌ارزد به از میان بردن همه‌ی آن‌چه که به دلیل پریود بر ما روا داشته می‌شود و ما سزاوارش نیستیم: شرم سالیان سال خرید نوار بهداشتی و پنهان کردنش در پلاستیک سیاه، نجس خواندن دخترکان مدرسه‌ای که هر ماه با شرم و اضطراب پریود را تجربه می‌کنند، محبوس شدن در خانه و ترس از این که اطرافیان به این راز مگوی هر ماهه پی ببرند و، از همه مهم‌تر، تثبیت و تلقین باورِ جنس ضعیف بودن به زنان.»

نوشته‌ی حاضر ادای سهمی است در تداوم چنین روشنگری‌هایی به زبان فارسی درباره‌ی مساله‌ای ریشه‌دار و به قدمت پیدایش سلطه‌ی مردسالاری در جوامع گوناگون. این نوشته‌ی کوتاه به جنبه‌هایی از کارکرد تعیین‌کننده‌ی فضای مجازی در طرح مساله‌ی قاعدگی در میان ایرانیان و فارسی‌زبانان می‌پردازد. اگر تاثیر و اهمیت کارکرد اینترنت در هر جامعه را در نسبت مستقیم با ویژگی‌های ذهنی و فرهنگی آن جامعه و به‌خصوص موانع فرهنگی و روان‌شناختی در برابر بیان مسایل مسکوت‌مانده و تابوشده در نظر بگیریم، آن‌گاه باید اذعان کنیم که موضوع‌هایی که طی قرون به اسرار مگوی جامعه‌ی سنتی ایران تبدیل شده بودند در طول بیست سال گذشته به یمن پیدایش فضا و نشر مجازی امکان‌ طرح‌ شدن و به زبان‌ آمدن یافته‌اند. و در راس چنین موضوع‌هایی «دنیای زنانگی» و از جمله موضوع قاعدگی یا عادت ماهانه قرار دارد. در این زمینه نشانه‌های بسیاری وجود دارد حاکی از آن‌که تابویی هزاران‌ساله ترک برداشته و چه‌بسا بی‌سروصدا شکسته‌ شده باشد.

جا دارد نخست به این نکته اشاره کنیم که یک سال پیش از مقاله‌ی «عادت غیرعادی»، گروه‌هایی از دست‌اندرکاران و کنش‌گران حوزه‌ی سلامت عمومی در سال ۲۰۱۲ با بسیج سازمان‌هایی در سازمان ملل پایه‌گذار حرکتی شدند که هدف‌اش شکستن سکوت تاریخی و فراگیری است که بر گرد مساله‌ی بهداشت دوران قاعدگی برای زنان تنیده‌ شده است. در ادامه‌ی این اقدام، در ماه مه ۲۰۱۳ سازمانی به نام (WASH united) در برلین کارزاری به مدت ۲۸ روز به منظور حساس‌سازی جامعه و مسوولان در قبال این موضوع به راه انداخت. انتخاب ماه مه، پنجمین ماه سال و روز بیست‌ و هشتم این ماه، به‌ مثابه‌ اعدادی نمادین در ارتباط با میانگین پنج روزه‌ی قاعدگی در چرخه‌ی ماهانه‌ی آن، سرانجام در سال ۲۰۱۴ به‌عنوان روز جهانی بهداشت قاعدگی به ثبت رسید. دامنه‌ی این حرکت چنان ابعادی گرفت که حتا به ایران نیز راه یافت و در روز هفتم خرداد مطالبی در این باره در برخی رسانه‌های مجازی رسمی و نیمه‌رسمی فارسی‌زبان منتشر شد.

بی‌تردید آن‌چه زمینه‌ی مساعد برای یادکردن از «روز جهانی بهداشت قاعدگی» و نوعی برگزاری تلویحی آن در چنین رسانه‌هایی در ایران را فراهم آورده است، طرح مسایل زنان، از جمله شکستن سکوت و تابوی قاعدگی، در فضای اینترنتی فارسی‌زبان در حدود بیست سال اخیر و مدت‌ها پیش از تعیین چنین روزی در سطح بین‌المللی بوده است.

گواه این موضوع، برای مثال، مقاله‌ای است که در نوامبر ۲۰۰۸  ( آذر ۱۳۸۷) با عنوان «خون زندگی ــ عادت ماهانه» در سایتی به نام «زندیق» منتشر شد و چنان بازتابی یافت که سایت رسمی و مذهبی «پژوهشکده‌ باقرالعلوم» متن بلندی در پاسخ به آن در خرداد ۱۳۸۹ منتشر کرد. این روند و انتشار مطالبی درباره‌ی قاعدگی در تمام این سال‌ها ادامه یافته است. نمونه‌ی دیگر متنی است که اخیرا با عنوان «جدال شرم و آگاهی برای این هفت روز» در سایت خبرگزاری ایسنا منتشر شده است.

نمونه‌ی دیگر از انتشار اینگونه متن‌ها مقاله‌ای است که با عنوان «حقوق زنان؛ قاعدگی زنان، منطقه‌ای ممنوعه» به قلم لیلی بهزاد در مجله‌ی آنلاین «روزچین» منتشر شده است. البته کیفیت و انسجام نظری در این متن‌ها همیشه بی‌نقص نیست. برای مثال، در همین مقاله‌ی یاد شده که عمدتا ترجمه ـ و گاهی بسیار بد ـ  از متن انگلیسی است، لیلی بهزاد با به کار بردن مفهوم «نجاست» آن را امری بدیهی انگاشته است:

«همه قبول داریم که چیزهایی مانند مدفوع و ادرار و خون (قاعدگی یا غیره) نجس هستند. نکته این است که خون نجس است، نه کسی که خونریزی می‌کند. بنابراین زنان در دوران قاعدگی ناپاک نیستند.»

اما شاید اینگونه نقص و خطاها را با به یادداشتن این نکته بتوان توجیه کرد که ارزیابی‌ها حتا وقتی از موضعی انتقادی ابراز می‌شوند به هرحال تابعی از باورها و سطح شناحت‌ها در جامعه هستند. مگر نه آن‌که حتا سیمون دوبوار در بخشی از کتاب مشهورش، «جنس دوم»، با کلماتی حاکی از حس اشمئزار، درباره‌ی قاعدگی زنان چنین نوشته است:

« آن وقت است که در دختربچه نسبت به پیکر بسیار جسمانی‌اش نفرتی زاده می‌شود یا این نفرت شدت می‌گیرد. با گذشت نخستین قاعدگی، دلازاربودگی‌اش زایل نمی‌شود: هربار دختر جوان در قبال این بوی بد و فاسد ــ بوی مرداب و بنفشه‌های پژمرده ــ که از خودش برمی‌خیزد […] همان احساس کراهت را بازمی‌یابد.» (جنس دوم، ترجمه‌ی فارسی قاسم صنعوی، با تصحیح یک خطای ترجمه)

به هرحال، آن جنبه‌ای که از لحاظ تاریخی معنادار است این است که گسترش موضوع‌ها و مسایل مرتبط با دنیای زنان و زنانگی در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی به آرامی سدها و موانعی دیرینه را شکسته و جامعه را مخاطب قرار داده است.

در جمع‌بندی موقتی این نوشته‌ی کوتاه می‌توانیم نکته‌های اساسی در ترسیم چشم‌انداز روشنگری درباره‌ی مساله‌ی قاعدگی در جامعه‌ی ایران را در راستای یک بررسی جامع چنین خلاصه کنیم:

بازنمودها یا تصورات ذهنی و روانیِ مبتنی ‌بر زن‌ستیزی و زن‌هراسی در برخورد با موضوع قاعدگی منحصر به جامعه‌ی ایران یا هیچ جامعه‌ی دیگری نیست. تمامی پژوهش‌های انسان‌شناختی از آغاز قرن بیستم تاکنون نشان می‌دهد که همزمان با استقرار مردسالاری و پدرسالاری در جوامع گوناگون در طول تاریخ، زن و ویژگی‌های تنانه‌ی او دچار انواع فانتاسم‌ها و سرکوب‌ها بوده است. پدیده‌ی عادت ماهانه، همچون تلاقی‌گاه موضوع‌هایی چون خون حیض، جنسیت، بارداری و تولیدمثل، یائسگی، جایگاه زنان در تقسیم کار اجتماعی و غیره همواره دستخوش تفسیرهای اید‌‌ئولوژیک علیه زنان بوده است. نگرش مبتنی ‌بر هراس و تحقیر زنانگی در فلسفه و الاهیات همه‌ی ادیان به عرصه‌ی علم پزشکی نیز راه یافت و تنها از قرن بیستم به بعد همراه با اشاعه‌ی آگاهی و شناخت در جوامع غربی سلطه‌ی چنین نگرشی ترک برداشت و آرام‌آرام در مسیر فروپاشی قرار گرفت بی‌آن‌که هنوز ریشه‌کن شده باشد.

با اتکا به این چشم‌انداز تاریخی، روشنگران ایرانی نیز، و به‌ویژه زنان آگاه، می‌توانند با اشاعه‌ی این آگاهی و شناخت در ایجاد اعتماد به نفس زنان جامعه‌ی ایران در راستای شکستن تابوی دیرینه‌ی خون و زنانگی و فراگذشتن از قواعد و هنجارهای مردسالارانه نقشی تاریخی و سرنوشت‌ساز ایفا کنند.

 


منابع:

https://zandiq.com/2008/11/21/khoone-zendegi/

http://pajoohe.net/25513/index.php?Page=definition&UID=37811

https://bit.ly/2NppEw1