آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۵ خرداد ۱۳۹۷

هادی کحال‌زاده

سیاست


پیامدهای خروج آمریکا از برجام بر بازار لرزان ارز ایران


 

پیامدهای خروج آمریکا از برجام بر بازار ارز ایران چیست؟ پاسخ ساده به این سوال این است که امکان هیچگونه پیش‌بینی دقیقی از سرنوشت بازار ارز در ایران وجود ندارد. به‌عبارتی خروج ایالات متحده از برنامه‌ی جامع اقدام مشترک (برجام) اقتصاد ایران را از شرایط پرخطر، در وضعیت «عدم اطمینان» قرار داده است. منظور از وضعیت «عدم اطمینان» شرایطی است که در آن امکان پیش‌بینی، برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری اقتصادی میان ‌مدت و بلند ‌مدت وجود ندارد. این عدم اطمینان در بازار ارز، یعنی به‌طور قطع نمی‌توان گفت که دسترسی ایران به منابع ارزی حاصل از صادرات جهت تامین نیازهای ارزی کشور در چه شرایطی قرار خواهد گرفت تا از درون این توازن و دسترسی، قیمت دلار در بازار تهران مشخص شود.

 

اما برای ساده‌سازی در شناخت عوامل موثر در تعیین سرنوشت بازار ارز می‌توان به چهار دسته عامل اشاره کرد. یک عوامل محیطی، دو مدیریت بازار ارز، سه طرف عرضه و چهار طرف تقاضای بازار ارز. کنش این عوامل با هم، سرنوشت بازار ارز ایران در طی یک‌ سال آینده را تا حد زیادی مشخص خواهد کرد.

دسته‌ی اول عوامل محیطی، خارج از اراده‌ی بازار ارز ایران است. این عوامل شامل سرنوشت توافق آمریکا با کره شمالی، چگونگی تامین منافع برجام از سوی اتحادیه‌ی اروپا، میزان و نحوه‌ی اعمال تحریم‌های آمریکا، میزان هم‌گرایی بین‌المللی با آمریکا در اجرای تحریم‌ها، تحولات داخلی آمریکا شامل تغییرات احتمالی در کاخ سفید، ‌انتخابات داخلی سنا و کنگره و تحولات خاورمیانه هستند. به‌طور مثال آیا ایالات متحده دور تازه از تحریم‌های بانک مرکزی و خرید نفت را به زودی اعمال خواهد کرد و یا طی سه تا شش ماه آینده فرمول قبلی کاهش خرید نفت به ازا هر شش ماه ۲۰ درصد را تکرار خواهد کرد؟ اما چنانچه تاثیر عوامل محیطی را ثابت و در راستای برنامه‌ی جدید دولت آمریکا در نظر بگیریم، سه دسته عامل داخلی بازار ارز در ایران تعیین‌کننده خواهند بود.

 

دسته‌ی دوم نحوه‌ی مدیریت بازار ارز از سوی حاکمیت و مشخصا بانک مرکزی است. علیرغم انتظار بانک مرکزی ایران از خروج آمریکا از برجام و برنامه‌ریزی از آبان ماه گذشته، بی‌تدبیری این بانک خود یکی از عوامل اصلی ایجاد شوک ارزی از ابتدای سال جاری میلادی بوده است. قطع تامین ارز مسافرتی در فرودگاه‌ها، تسویه‌ی ۱۶ هزار میلیارد تومان بدهی صندوق‌های مالی ورشکسته، عدم برنامه‌ریزی برای توسعه و تعمیق نقشه‌ی ارزی کشور و اتکا صرف بر بازار دبی و عدم پیش‌بینی اثرات کاهش نرخ بهره‌ی بانکی و… نمونه‌هایی از بی‌تدبیری دستگاه متولی امور ارزی کشور در جهش کنونی قیمت ارزی است. اما آیا اجرای سامانه‌ی نیما و برنامه‌ریزی برای تامین مصارف ارزی کشور و تنوع‌بخشی به نقشه‌ی ارزی کشور از طریق کاهش اتکا به دبی در زمینه‌ی انتقال ارز مورد نیاز کشور و گسترش این نقشه به سایر کشورها، فشار تحریم‌های جدید بر دسترسی ارزی را کاهش خواهد داد؟ آیا دولت با بازنگری در بودجه‌ی کشور و ارسال متمم بودجه، برداشت ۱۶ میلیارد دلاری از صندوق توسعه‌ی ملی در سال جاری را تصحیح خواهد کرد؟ آیا سامانه‌ی نیما امکان سازماندهی نیازهای واقعی ارزی کشور از طریق منابع ارزی را فراهم خواهد کرد؟

 

 

 

دسته‌ی سوم عوامل طرف عرضه‌ی بازار ارز ایران است. براساس پیش‌بینی‌ها سال جاری میلادی منابع حاصل از صادرات نفتی و غیرنفتی کشور بالغ بر ۹۰ میلیارد دلار خواهد بود. نزدیک ۵۰ میلیارد دلار نفت و ۴۰ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی شامل پتروشیمی و معاینات گازی تا سایر اقلام است. هرچند به نظر نمی‌رسد خروج از برجام به تنهایی بخش قابل ملاحظه‌‌ای از درآمد ۹۰ میلیارد دلاری ایران را تا پایان سال جاری تهدید کند اما قطعا بر قیمت تمام شده‌ی این منابع اثر بزرگی خواهد گذاشت. اما آیا برنامه‌ی تحریم نفت ایران از شش ماه آینده، صرفا به کاهش ۲۰ درصدی خرید نفت در هر شش ماه منتهی می‌شود؟ آیا مشوق‌های لازم برای بازگرداندن ارز صادراتی با قیمت مناسب مهیا خواهد شد؟ شبکه‌ی متنوع حساب‌های شخصی صادرکنندگان تا چه اندازه قابلیت شناسایی و پیگیری دفتر کنترل سرمایه‌های خارجی  (OFAC)و وزارت خزانه‌داری آمریکا را خواهد داشت؟

 

دسته‌ی چهارم عوامل طرف تقاضای ارز در ایران است. براساس پیش‌بینی‌ها سال جاری میلادی مصارف ارزی کشور بالغ بر۷۰ میلیارد دلار یعنی ۲۰ میلیارد دلار کمتر از منابع ارزی خواهد بود. اما در سال ۱۳۹۶ بالغ بر ۴۵ میلیارد دلار ارز از بازار خارج شد. پیش‌بینی می‌شود که نزدیک ۲۰ میلیارد دلار ارز در داخل کشور و ۲۵ میلیارد به صورت خروج سرمایه و یا عدم بازگشت ارز ناشی از صادرات، به بازار ارز کشور بازنگشته است. آیا این روند خروج از ارز با سیاست‌های جدید و افزایش قیمت آزاد ارز کنترل خواهد شد؟ آیا سیاست‌های جدید بانک مرکزی و دولت در ایجاد سامانه‌ی نیما و فروش سکه و همچنین افزایش غیررسمی نرخ بهره در کنترل این بخش تقاضای سفته‌بازی موثر خواهد بود؟

پاسخ به این سوالات سرنوشت بازار ارز ایران را مشخص خواهد کرد. شرایط عدم اطمینان در بازار ارز دقیقا به دلیل نامشخص بودن برآیند این مجموعه‌ی بزرگ از متغییرهای تعیین‌کننده بازار ارز ایران است.