آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۷

رضا حقیقت‌نژاد

سیاست


پایان برجام و براندازی


رضا حقیقت‌نژاد عضو تحریریه‌ی وب سایت ایران وایر

 

 

 

«نیت آن‌ها (آمریکایی‌ها) این بود که از این مذاکرات و از این توافق، وسیله‌ای پیدا کنند برای نفوذ در داخل کشور. ما این راه را بستیم و این راه را به‌طور قاطع خواهیم بست؛ نه نفوذ اقتصادی آمریکایی‌ها را در کشورمان اجازه خواهیم داد، نه نفوذ سیاسی آن‌ها را، نه حضور سیاسی آن‌ها را، نه نفوذ فرهنگی آن‌ها را». این جملات اولتیماتوم آیت‌الله خامنه‌ای است که ۲۶ مرداد ۹۴ اعلام شد.

این اولتیماتوم، سرمشق یک پروژه‌ی بزرگ بود: نفوذ. تحت‌تاثیر همین باور بود که سازمان اطلاعات سپاه و قوه‌ قضاییه به عنوان دو بازوی مهم امنیتی و سیاسی رهبر جمهوری اسلامی به اجرایی کردن پروژه‌های خود مشغول شدند. یافتن جاسوس در میان مشاوران تیم مذاکره کننده‌ی هسته‌ای ایران، بازداشت دوتابعیتی‌ها، بازداشت برخی فعالان ایرانی که به وطن بازگشته بودند، افشاگری درباره‌ی اهداف و جاسوسی در نشست‌های علمی و سیاسی، مخالفت با گفت‌وگوهای حقوق بشری و جلوگیری از فعالیت دفتر اتحادیه‌ی اروپا در ایران و حتی بازداشت فعالان محیط زیست، از مهم‌ترین پروژه‌هایی بود که در دو سال و نیم گذشته برای اثبات درستی نظرات آیت‌الله خامنه‌ای اجرایی شد.

همین الگو را اکنون می‌توان در وجهی دیگر در آینده متصور شد. در واقع اگر سال ۹۴، مسوولان جمهوری اسلامی پروژه‌ی دولت آمریکا برای امضای برجام را یافتن پلی برای نفوذ به داخل ایران تصور می‌کردند، اکنون تجزیه و تحلیل خاص خودشان را درباره‌ی هدف آمریکا از خروج از برجام و کلیت سیاست‌های دولت ترامپ دارند و مبنای این تجزیه و تحلیل بر «براندازی» استوار است.

برداشت امنیت‌ محور جمهوری اسلامی از مجموعه تحرکات رییس جمهور آمریکا این است که این اقدامات با هدف فروپاشی اقتصادی، تحریک اجتماعی و تجمیع پتانسیل‌های منفی علیه حکومت و در مسیر براندازی جمهوری اسلامی صورت می‌گیرد. روزنامه‌ی کیهان در یادداشت ۱۸ اردبیهشت ۹۶ به این موضوع به طور مشخص اشاره کرد: «تصمیم‌سازان آمریکایی، توافق هسته‌ای با ایران را نیز از همین منظر می‌نگرند و سوال آن‌ها به‌طور دقیق این است که خارج شدن از برجام یا ماندن در آن، چه نسبتی با راهبرد براندازی دارد و آیا به آن کمک می‌کند یا برای آن مخرب است.»

از این نمونه اشارات رسانه‌ای و واکنش مقام‌های میانی و پایینی اصول‌گرا در ماه‌های اخیر کم نیست و می‌توان پیش‌بینی کرد سرمشق‌های تازه و مورد علاقه آیت‌الله خامنه‌ای در مواجهه با این وضعیت جدید بر مفهوم «براندازی» استوار است.

 

 

 

«رفتار براندازی»

تاکید بر این مفهوم از جانب رهبر جمهوری اسلامی البته تازگی ندارد. آیت‌الله خامنه‌ای ۱۹ دی ماه ۹۶ در سخنرانی‌اش در دیدار با مردم قم گفت: «براندازی جمهوری اسلامی» هدف آمریکا بوده ولی یک تفاوت رفتاری بین دولت اوباما و ترامپ قایل شد: «دولت قبلی اصرار می‌کرد، تکرار می‌کرد که ما جمهوری اسلامی را قبول داریم؛ به بنده هم چند نامه نوشت و در این نامه‌ها هم همین را مدام تکرار کرده که ما جمهوری اسلامی را قبول داریم؛ لکن خب ما می دیدیم؛ آدم چشمش باز است، ملتفت می‌شود؛ رفتار، رفتار براندازی بود. این‌ها که دیگر حالا همین‌طور صریح و بدون هیچ ملاحظه‌ای همین حرف‌ها را بیان می‌کنند، می‌گویند که باید جمهوری اسلامی را براندازی کنیم.» او اکنون خودش را در مواجهه با یک پروژه‌ی عریان براندازی تصور می‌کند.

متاثر از همین دیدگاه بود که رهبر جمهوری اسلامی در تفسیر مجموعه‌ اعتراض‌های اقتصادی دی ماه ۹۶ مردم ایران در بیش از ۸۰ شهر، نگاه «پروژه محور» به این اعتراض‌ها داشت: «یک مثلثی در این قضایا فعال بوده. نقشه مربوط به آمریکایی‌ها و صهیونیست‌ها است. پول مال یکی از این دولت‌های خرپول اطراف خلیج فارس است. پادویی‌اش هم مربوط به سازمان منافقین بود. دو قرارگاه فرماندهی عملیات برای فضای مجازی و مدیریت اغتشاش‌ها توسط آمریکایی‌ها و عوامل رژیم صهیونیستی در همسایگی ایران تشکیل شد.» (دیدار با مردم قم، ۱۹دی۹۶). به باور آیت‌الله خامنه‌ای، این مثلث «زمان هم معین کردند. که در دی ‌ماه این کار را می‌کنیم، در بهمن این کار را می‌کنیم، در اسفند هم این کار را می‌کنیم، تا آخر سال هم بساط جمهوری اسلامی را جمع می‌کنیم. خب، شتر در خواب بیند پنبه‌دانه!»

این اظهارات رهبر جمهوری اسلامی در واقع تایید همان پروژه‌ای بود که محسن رضایی، دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام ۱۶ دی ۹۶ تشریح کرد: «حادثه آشوب‌های اخیر دارای دو سابقه بود، چند ماه پیش در اربیل اتاق عملیاتی تشکیل شد که مسوولیت آن با مایک ‌آندریا رییس ویژه‌ی عملیات سازمان سیا بود که بر روی پرونده ایران کار می‌کرد؛ همچنین در این اتاق عملیات رییس دفتر پسر صدام و برادر زن صدام نیز به همراه نماینده‌ای از عربستان سعودی و نماینده منافقین نیز حضور داشتند. این اتاق عملیات آن‌ها تاریخ عملیات را اواخر آذر ماه در نظر گرفتند که با استفاده از فضای مجازی کارشان را شروع کنند و تا بهمن به زعم خود کار نظام را تمام کنند.»

سخنان محسن رضایی به ویژه بخش مربوط به دخالت برادر زن صدام با تمسخر و تعجب بسیار در افکار عمومی و به ویژه شبکه‌های اجتماعی مجازی مواجه شد ولی نسخه‌ی ملایم‌تر همین سخنان، چند روز بعد در صحبت‌های رهبر جمهوری اسلامی به عنوان نگاه رسمی نظام به مجموعه تحولات دی ماه ۹۶ منعکس شد. این نمونه نشان می‌دهد که درک و سرمشق‌های اولیه‌ایی که در مواجهه با تحولات داخلی و یا خارجی در لایه‌های تصمیم‌گیر جمهوری اسلامی شکل می‌گیرد، تا چه اندازه می‌تواند در سازماندهی فکری و عملیاتی موثر واقع شود. این نوع برداشت در مواجهه با اعتراض‌های دی ماه ۹۶، منجر به هماهنگی بالادستی امنیتی کم‌سابقه بین تمام اجزای حکومت جمهوری اسلامی و برخورد شدید و سریع با این اعتراض‌ها شد.

 

قربانی شدن تلگرام

در همین راستا می‌توان سخت‌گیری حداکثری قضایی و امنیتی در برخورد با تلگرام و صدور حکم سفارشی برای فیلترینگ تلگرام را متاثر این نگاه دانست که این اپلیکیشن از نظر برخی مقام‌های جمهوری اسلامی دارای یک پتانسیل قوی و تاثیرگذاری برای اجرایی کردن بهتر پروژه‌های براندازی برخوردار شده بود. دقیقا به همین علت بود که مقام‌های جمهوری اسلامی در توصیف پیامدهای فعالیت تلگرام بر روی عباراتی تاکید داشتند که با فروپاشی گره خورده بود: تلگرام به فروپاشی خانواده کمک کرده، تلگرام در خدمت فروپاشی اجتماعی و فرهنگی است، خطر فروپاشی اقتصادی با تلگرام تشدید شده است، تلگرام ابزار اسراییل برای فروپاشی سیاسی است. این نگرش «فروپاشی محور»، هسته‌ی اصلی شکل‌دهنده‌ی پروژه‌ی فیلتر کردن تلگرام بود.

متاثر از همین تجربه‌های اخیر است که می‌توان نشان داد استوار بودن درک رهبر جمهوری اسلامی و سایر لایه‌های تصمیم‌گیرنده بر مفهوم «براندازی» به طور طبیعی فضای داخلی سیاست ایران را بیش از پیش امنیتی محور و متحول می‌کند. در این فضای امنیتی محور می‌توان انتظار داشت که اولا تعیین تکلیف و سرنوشت پرونده‌های امنیتی تشکیل شده به بهانه‌ی نفوذ با دشواری بیشتری مواجه شود و قربانیان این پرونده‌ها کماکان در دام دستگاه‌های امنیتی و قضایی باقی بمانند و به موازات این وضعیت پیچیده، شاهد شکل‌گیری پرونده‌های تازه‌ای باشیم که هدف ادعایی و اعلامی آن‌ها، مقابله با براندازی خواهد بود. این بستر دلخواه که خوراک مطلوب سازمان اطلاعات سپاه و قوه قضاییه برای مانور گسترده‌تر است، یکی از پیامدهای اولیه‌ی تحولات تازه در روابط ایران و آمریکاست؛ تحولاتی خشن، پرهزینه و پرحاشیه.