آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۹ فروردین ۱۳۹۷

نسرین افضلی

اجتماع


کدام مصونیت؟ اثرات حجاب بر ورزش و سلامت زنان


حجاب‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬مفاهیم‭ ‬اجتماعی‭ ‬و‭ ‬فرهنگی‭ ‬پیچیده‭ ‬و‭ ‬چالش‌برانگیز‭ ‬است٬‭ ‬نه‭ ‬فقط‭ ‬در‭ ‬کشوری‭ ‬با‭ ‬حکومت‭ ‬اسلامی‭ ‬مثل‭ ‬ایران‭ ‬بلکه‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬جهانی‭. ‬در‭ ‬سال‌های‭ ‬اخیر‭ ‬پدیده‌ی‭ ‬جدیدی‭ ‬که‭ ‬باعث‭ ‬بغرنج‌تر‭ ‬شدن‭ ‬مساله‌ی‭ ‬حجاب‭ ‬شده٬‭ ‬اسلام‌گرایی‭ ‬یا‭ ‬بنیادگرایی‭ ‬اسلامی‭ ‬است‭. ‬اسلام‌گرایی‭ ‬را‭ ‬به‌طور‭ ‬ساده‭ ‬می‌توان‭ ‬گرایش‭ ‬افراطی‭ ‬در‭ ‬پیاده‌کردن‭ ‬احکام‭ ‬اسلام‭ ‬در‭ ‬سیاست‭ ‬و‭ ‬اجتماع‭ ‬و‭ ‬اعتقاد‭ ‬به‭ ‬برتری‭ ‬و‭ ‬تفوق‭ ‬احکام‭ ‬اسلام‭ ‬دانست‭. ‬این‭ ‬گرایش‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬تروریسم‭ ‬اسلامی‭ ‬منجر‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬حوادث‭ ‬فجیعی‭ ‬را‭ ‬رقم‭ ‬زده‭ ‬است‭ ‬باعث‭ ‬بدبینی‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬جهانی‭ ‬به‌ویژه‭ ‬در‭ ‬غرب‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬کلیت‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬مسلمانان‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬بدبینی‭ ‬گاه‭ ‬منجر‭ ‬به‭ ‬رفتارهای‭ ‬خشونت‌آمیز‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬مسلمانان‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬آنان‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬برخی‭ ‬حقوق‭ ‬خود‭ ‬محروم‭ ‬می‌کند‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬میان‭ ‬حجاب‭ ‬که‭ ‬یک‭ ‬نماد‭ ‬آشکار‭ ‬از‭ ‬مسلمانی‭ ‬است‭ ‬در‭ ‬موقعیت‭ ‬خاصی‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرد‭. ‬از‭ ‬سویی‭ ‬حجاب‭ ‬یک‭ ‬زن‭ ‬در‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬غربی‭ ‬می‌تواند‭ ‬باعث‭ ‬رفتار‭ ‬خشونت‌آمیز‭ ‬یا‭ ‬نژادپرستانه‭ ‬علیه‭ ‬او‭ ‬شود‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬دلیل‭ ‬باید‭ ‬از‭ ‬حقوق‭ ‬انسانی‭ ‬او‭ ‬دفاع‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬دیگر‭ ‬در‭ ‬درون‭ ‬جوامع‭ ‬اسلامی‭ ‬این‭ ‬حجاب‭ ‬در‭ ‬مجموع‭ ‬موجب‭ ‬اعمال‭ ‬تبعیض‭ ‬و‭ ‬خشونت‭ ‬جنسیتی‭ ‬علیه‭ ‬زنان‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬باید‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬خصوص‭ ‬روشن‌گری‭ ‬کرد‭. ‬بنابراین‭ ‬بحث‭ ‬حجاب‭ ‬در‭ ‬جوامع‭ ‬اسلامی‭ ‬و‭ ‬غیراسلامی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬حیث‭ ‬متفاوت‭ ‬است‭. ‬

از‭ ‬سوی‭ ‬دیگر‭ ‬در‭ ‬جوامعی‭ ‬مثل‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬عربستان‭ ‬که‭ ‬حجاب‭ ‬در‭ ‬آن‌ها‭ ‬اجباری‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬تبع‭ ‬آن‭ ‬قوانینی‭ ‬برای‭ ‬محدودیت‭ ‬دسترسی‭ ‬زنان‭ ‬به‭ ‬برخی‭ ‬امکانات‭ ‬شهری‭ ‬یا‭ ‬انجام‭ ‬فعالیت‌هایی‭ ‬وجود‭ ‬دارد٬‭ ‬با‭ ‬جوامعی‭ ‬که‭ ‬حجاب‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬آزاد‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬زنان‭ ‬محدودیتی‭ ‬برای‭ ‬حضور‭ ‬در‭ ‬فضای‭ ‬عمومی‭ ‬ندارند‭ ‬تفاوت‭ ‬جدی‭ ‬دارند‭.‬

‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬دلیل‭ ‬در‭ ‬بحث‌های‭ ‬مرتبط‭ ‬با‭ ‬حجاب‭ ‬باید‭ ‬این‭ ‬جنبه‭ ‬از‭ ‬موضوع‭ ‬یعنی‭ ‬بستر‭ ‬اجتماعی،‭ ‬در‭ ‬ابتدا‭ ‬تجزیه‭ ‬و‭ ‬تحلیل‭ ‬قرار‭ ‬گیرد‭. ‬

نوشتار‭ ‬حاضر،‭ ‬حجاب‭ ‬و‭ ‬اثرات‭ ‬آن‭ ‬بر‭ ‬سلامت‭ ‬و‭ ‬ورزش‭ ‬زنان‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬بستر‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬بازه‌ی‭ ‬زمانی‭ ‬حکومت‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬بررسی‭ ‬می‌کند‭ ‬که‭ ‬حجاب‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬اجباری‭ ‬است‭. ‬بدین‭ ‬خاطر‭ ‬باید‭ ‬مدنظر‭ ‬داشت‭ ‬که‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬پیامدهای‭ ‬حجاب‭ ‬روی‭ ‬سلامت‭ ‬جسمی‭ ‬زنان‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬نفس‭ ‬حجاب‭ ‬اسلامی٬‭ ‬و‭ ‬برخی‭ ‬دیگر‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬اجباری‭ ‬بودن‭ ‬حجاب‭ ‬و‭ ‬قوانین‭ ‬متعدد‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬است‭.‬

با‭ ‬این‭ ‬مقدمه‌ی‭ ‬نسبتا‭ ‬طولانی‭ ‬ولی‭ ‬لازم٬‭ ‬می‌پردازیم‭ ‬به‭ ‬بررسی‭ ‬اثرات‭ ‬حجاب‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬سلامت‭ ‬زنان‭. ‬این‭ ‬اثرات‭ ‬از‭ ‬چند‭ ‬جنبه‭ ‬قابل‭ ‬بررسی‭ ‬است‭. ‬مهم‌ترین‭ ‬اثر‭ ‬حجاب‭ ‬را‭ ‬می‌توان‭ ‬کاهش‭ ‬چشم‌گیر‭ ‬تحرک‭ ‬فیزیکی‭ ‬در‭ ‬زنان‭ ‬دانست‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬کشوری‭ ‬مثل‭ ‬ایران‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬حجاب‭ ‬از‭ ‬حجاب‭ ‬سر‭ ‬فراتر‭ ‬رفته‭ ‬و‭ ‬شامل‭ ‬روپوش‭ ‬بلند‭ ‬و‭ ‬مقنعه‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬سن‭ ‬بسیار‭ ‬پایین٬‭ ‬زمانی‭ ‬که‭ ‬کودک‭ ‬در‭ ‬اوج‭ ‬نیاز‭ ‬به‭ ‬تحرک‭ ‬و‭ ‬بازی‭ ‬است‭ ‬اعمال‭ ‬می‌شود٬‭ ‬اثرات‭ ‬شدیدتر‭ ‬و‭ ‬بلندمدت‌تری‭ ‬دارد‭. ‬دست‭ ‬و‭ ‬پاگیری‭ ‬حجاب‭ ‬رسمی‭ ‬زنان‭ ‬در‭ ‬ایران‭ (‬مانتو٬‭ ‬مقنعه‭ ‬و‭ ‬شلوار‭) ‬در‭ ‬کنار‭ ‬گرمسیر‭ ‬بودن‭ ‬اغلب‭ ‬نواحی‭ ‬کشور٬‭ ‬موجب‭ ‬کاهش‭ ‬شدید‭ ‬تحرک‭ ‬کودکان‭ ‬دختر‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬کلی‭ ‬زنان‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬آمار‭ ‬متعددی‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬خصوص‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬وضع‭ ‬سلامت‭ ‬جسمی‭ ‬زنان‭ ‬جوان‭ ‬ایرانی‭ ‬را‭ ‬مشابه‭ ‬وضعیت‭ ‬جسمی‭ ‬زنان‭ ‬سال‌خورده‭ ‬در‭ ‬جوامع‭ ‬پیشرفته‌تر‭ ‬گزارش‭ ‬می‌کند‭. ‬کم‌تحرکی‭ ‬اثر‭ ‬مستقیمی‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬اضافه‭ ‬وزن٬‭ ‬چربی‭ ‬خون٬‭ ‬دیابت٬‭ ‬بارداری‭ ‬و‭ ‬زایمان‭ ‬دشوار‭ ‬و‭ ‬بسیاری‭ ‬بیماری‌های‭ ‬دیگر‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬زنان‭ ‬ایرانی‭ ‬با‭ ‬آن‌ها‭ ‬دست‭ ‬به‭ ‬گریبانند‭. ‬از‭ ‬سوی‭ ‬دیگر‭ ‬حجاب‭ ‬موجب‭ ‬کاهش‭ ‬تماس‭ ‬پوست‭ ‬بدن‭ ‬با‭ ‬نور‭ ‬خورشید‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نتیجه‭ ‬کمبود‭ ‬ویتامین‭ ‬دی‭ ‬در‭ ‬بدن‭ ‬می‌شود‭.‬

پوکی‭ ‬استخوان٬‭ ‬سرطان‭ ‬پستان‭ ‬و‭ ‬تخمدان‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬زنان‭ ‬ایران‭ ‬شیوع‭ ‬زیادی‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬متخصصان‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬علت‌های‭ ‬احتمالی‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬کم‌تحرکی‭ ‬و‭ ‬کمبود‭ ‬جذب‭ ‬نور‭ ‬خورشید‭ ‬می‌دانند‭. ‬همچنین‭ ‬پوشش‭ ‬سر‭ ‬به‭ ‬مدت‭ ‬طولانی‭ ‬می‌تواند‭ ‬باعث‭ ‬شکنندگی‭ ‬موها‭ ‬و‭ ‬دیگر‭ ‬بیماری‌های‭ ‬پوست‭ ‬و‭ ‬مو‭ ‬شود‭.‬

مفهوم‭ ‬حجاب‭ ‬همچنین‭ ‬با‭ ‬عفت‭ ‬و‭ ‬وقار‭ ‬پیوند‭ ‬خورده‭ ‬بنابراین‭ ‬زنان‭ ‬تشویق‭ ‬شده‌اند‭ ‬تا‭ ‬کم‭ ‬تحرک‭ ‬باشند٬‭ ‬فضای‭ ‬کمی‭ ‬اشغال‭ ‬کنند٬‭ ‬جمع‭ ‬بنشینند٬‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬مچاله‭ ‬شوند‭ ‬و‭ ‬قوز‭ ‬کنند‭ ‬تا‭ ‬پستان‌های‌شان‭ ‬نمایان‭ ‬نشود٬‭ ‬آرام‭ ‬راه‭ ‬بروند٬‭ ‬کمتر‭ ‬بدوند‭ ‬و‭ ‬کمتر‭ ‬از‭ ‬جایی‭ ‬بالا‭ ‬بروند‭ ‬یا‭ ‬بپرند‭. ‬

فلسفه‌ی‭ ‬حجاب‭ ‬بدن‭ ‬زن‭ ‬و‭ ‬به‌ویژه‭ ‬‮«‬بدن‭ ‬متحرک‭ ‬زن‮»‬‭ ‬را‭ ‬منشا‭ ‬تحریک‭ ‬و‭ ‬فساد‭ ‬می‌داند‭ ‬و‭ ‬زنان‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬حرکت‭ ‬برحذر‭ ‬می‌دارد‭. ‬آیه‌ی‭ ‬معروفی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬زنان‭ ‬می‌خواهد‭ ‬چنان‭ ‬آهسته‭ ‬قدم‭ ‬بردارند‭ ‬که‭ ‬صدای‭ ‬پای‌شان‭ ‬شنیده‭ ‬نشود٬‭ ‬یا‭ ‬آیه‌ای‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬زنان‭ ‬می‌خواهد‭ ‬زینت‌های‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬منظور‭ ‬پستانهای‌شان‭ ‬است‭ ‬بپوشانند٬‭ ‬نمونه‌هایی‭ ‬از‭ ‬اینگونه‭ ‬تعالیم‌اند‭. ‬

ساعات‭ ‬ورزش‭ ‬مدارس‭ ‬دخترانه‭ ‬اغلب‭ ‬در‭ ‬بی‌تحرکی‭ ‬می‌گذرد‭ ‬چرا‭ ‬که‭ ‬یا‭ ‬لوازم‭ ‬ورزشی‭ ‬کافی‭ ‬موجود‭ ‬نیست‭ ‬یا‭ ‬معلم‭ ‬ورزش‭ ‬زن‭ ‬وجود‭ ‬ندارد‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬اشراف‭ ‬ساختمان‌های‭ ‬مجاور٬‭ ‬امکان‭ ‬ورزش‭ ‬دختران‭ ‬فراهم‭ ‬نیست‭. ‬در‭ ‬پی‭ ‬گزارش‌های‭ ‬نگران‌کننده‭ ‬از‭ ‬وضعیت‭ ‬سلامت‭ ‬جسمی‭ ‬زنان‭ ‬و‭ ‬دختران٬‭ ‬برخی‭ ‬مدارس‭ ‬طرح‭ ‬شاداب‌سازی‭ ‬یا‭ ‬محرم‌سازی‭ ‬را‭ ‬اجرا‭ ‬کردند‭ ‬که‭ ‬طی‭ ‬آن‭ ‬دیوارهای‭ ‬مدارس‭ ‬دخترانه‭ ‬تا‭ ‬ارتفاع‭ ‬زیادی‭ ‬بالا‭ ‬کشیده‭ ‬شد‭ ‬تا‭ ‬اشراف‭ ‬از‭ ‬بین‭ ‬برود‭ ‬و‭ ‬دختران‭ ‬بتوانند‭ ‬با‭ ‬حجاب‭ ‬آزادانه‌تری‭ ‬ورزش‭ ‬کنند‭ ‬و‭ ‬البته‭ ‬این‭ ‬آزادی‭ ‬هرگز‭ ‬به‭ ‬معنای‭ ‬آزادی‭ ‬کامل‭ ‬در‭ ‬پوشیدن‭ ‬لباس‌های‭ ‬ورزشی‭ ‬نرمال‭ ‬نبوده‭ ‬است‭. ‬

علاوه‭ ‬بر‭ ‬شکل‭ ‬فیزیکی‭ ‬حجاب‭ (‬به‭ ‬عنوان‭ ‬پوشش‭ ‬تن‭)‬٬‭ ‬مفهوم‭ ‬کلی‭ ‬حجاب‭ ‬و‭ ‬قوانین‭ ‬و‭ ‬محدودیت‌های‭ ‬مرتبط‭ ‬با‭ ‬آن‭ ‬نیز‭ ‬سلامت‭ ‬زنان‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬خطر‭ ‬قرار‭ ‬می‌دهد‭. ‬زنان‭ ‬آزاد‭ ‬نیستند‭ ‬که‭ ‬همانند‭ ‬مردان‭ ‬در‭ ‬خیابان‌ها‭ ‬دوچرخه‌سواری‭ ‬کنند٬‭ ‬در‭ ‬استخر‭ ‬و‭ ‬رودخانه‭ ‬و‭ ‬دریا‭ ‬شنا‭ ‬و‭ ‬غواصی‭ ‬کنند‭ ‬یا‭ ‬در‭ ‬فضاهای‭ ‬ورزشی‭ ‬آزادانه‭ ‬ورزش‭ ‬کنند‭. ‬از‭ ‬اغلب‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬شهری‭ ‬زنان‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬پارکور‭ ‬و‭ ‬اسکیت‭ ‬و‭ ‬رقص‭ ‬و‭ ‬بازی‭ ‬جلوگیری‭ ‬می‌شود‭. ‬مکان‌های‭ ‬ورزشی‭ ‬که‭ ‬زنان‭ ‬امکان‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬دارند‭ ‬بسیار‭ ‬کمتر‭ ‬از‭ ‬مردان‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬بودجه‌ی‭ ‬ورزش‭ ‬زنان‭ ‬بخش‭ ‬بسیار‭ ‬ناچیزی‭ ‬از‭ ‬کل‭ ‬بودجه‭ ‬ورزش‭ ‬کشور‭ ‬است‭. ‬

اخیرا‭ ‬رهبر‭ ‬حکومت‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬دوچرخه‌سواری‭ ‬زنان‭ ‬را‭ ‬حرام‭ ‬اعلام‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬امام‭ ‬جمعه‭ ‬مشهد‭ ‬نیز‭ ‬پیشنهاد‭ ‬داد‭ ‬زنان‭ ‬در‭ ‬خانه‌ی‭ ‬خود‭ ‬دوچرخه‌سواری‭ ‬کنند‭. ‬از‭ ‬وزنه‌برداری‭ ‬دختر‭ ‬هشت‭ ‬ساله‭ ‬جلوگیری‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬دختر‭ ‬ده‭ ‬ساله‌ی‭ ‬ژیمناست‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬مسابقه‭ ‬بدون‭ ‬حجاب‭ ‬توبیخ‭ ‬شد‭. ‬چند‭ ‬سال‭ ‬پیش‭ ‬اسکی‭ ‬زنان‭ ‬بدون‭ ‬محرم‭ ‬ممنوع‭ ‬شد‭.‬

بسیاری‭ ‬از‭ ‬مشاغل‭ ‬پرتحرک‭ ‬برای‭ ‬زنان‭ ‬‮«‬کم‭ ‬حرکت‌سازی‮»‬‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬همان‭ ‬قابلیت‌ها‭ ‬یا‭ ‬فعالیت‌هایی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬مردان‭ ‬خواسته‭ ‬می‌شود‭ ‬از‭ ‬زنان‭ ‬خواسته‭ ‬نمی‌شود‭ ‬مانند‭: ‬ارتش‭ ‬و‭ ‬سپاه٬‭ ‬آتش‌نشانی٬‭ ‬پلیس‭ ‬و‭ ‬مشاغل‭ ‬مشابه‭.‬

نوشتار‭ ‬کنونی‭ ‬تنها‭ ‬محدود‭ ‬به‭ ‬اثرات‭ ‬حجاب‭ ‬بر‭ ‬سلامت‭ ‬جسمی‭ ‬و‭ ‬فیزیکی‭ ‬زنان‭ ‬است‭ ‬اما‭ ‬بخش‭ ‬مهمی‭ ‬از‭ ‬اثرات‭ ‬حجاب‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬سلامت‭ ‬روان‭ ‬زنان‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬صدالبته‭ ‬بی‌ارتباط‭ ‬با‭ ‬سلامت‭ ‬جسم‭ ‬نیست‭. ‬حجاب‭ ‬با‭ ‬ابژه‌سازی‭ ‬جنسی٬‭ ‬سکسی‌سازی‭ ‬بدن‭ ‬زن٬‭ ‬و‭ ‬دیگری‭ ‬سازی٬‭ ‬آثار‭ ‬منفی‭ ‬درازمدتی‭ ‬روی‭ ‬سلامت‭ ‬زنان‭ ‬می‌گذارد‭.‬