آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۹ فروردین ۱۳۹۷

احسان عابدی

سیاست


چهل سال گذشت، وقت گفتن از رفراندوم رسید؟


آیا‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬به‭ ‬زودی‭ ‬رفتنی‌ست؟‭ ‬پرسشی‌‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬همان‭ ‬ابتدای‭ ‬نظام‭ ‬حکومتی‭ ‬مبتنی‭ ‬بر‭ ‬ولایت‭ ‬فقیه‭ ‬مطرح‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬همه‌ی‭ ‬این‭ ‬سال‌ها‭ ‬میان‭ ‬نسل‌های‭ ‬مختلف‭ ‬بازتولید‭ ‬شده‭ ‬است؛‭ ‬یک‭ ‬خیال‭ ‬و‭ ‬آرزو‭ ‬برای‭ ‬جمعی،‭ ‬یک‭ ‬دشنام‭ ‬و‭ ‬اهانت‭ ‬به‭ ‬جمعی‭ ‬دیگر،‭ ‬یک‭ ‬راه‭ ‬و‭ ‬مقصد‭ ‬برای‭ ‬طیف‌هایی‭ ‬و‭ ‬هیجان‌انگیز‭ ‬و‭ ‬گاه‭ ‬اضطراب‌آور‭ ‬برای‭ ‬توده‌هایی‭ ‬که‭ ‬نمی‌دانند‭ ‬انتظار‭ ‬چه‭ ‬سرنوشتی‭ ‬را‭ ‬باید‭ ‬بکشند‭. ‬اما‭ ‬اعتراضات‭ ‬دی‭ ‬ماه‭ ‬امسال‭ ‬صورت‭ ‬مساله‭ ‬را‭ ‬شاید‭ ‬تا‭ ‬حدی‭ ‬تغییر‭ ‬داده‭ ‬باشد‭. ‬حالا‭ ‬در‭ ‬چهل‭ ‬سالگی‭ ‬عمر‭ ‬نظام‭ ‬ولایی‭ ‬گزینه‌ی‭ ‬انقلاب‭ ‬و‭ ‬براندازی‭ ‬جدی‌تر‭ ‬از‭ ‬قبل‭ ‬به‭ ‬میان‭ ‬آمده‭ ‬است‭. ‬کنار‭ ‬اصلاح‌طلبان‭ ‬و‭ ‬اصول‌گرایان،‭ ‬جریانات‭ ‬دیگری‭ ‬به‭ ‬روی‭ ‬صحنه‭ ‬می‌آیند‭ ‬که‭ ‬باور‭ ‬ندارند‭ ‬با‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬به‭ ‬بهشت‭ ‬که‭ ‬هیچ‭ ‬حتی‭ ‬به‭ ‬پله‌ی‭ ‬اول‭ ‬نردبان‭ ‬سعادت‭ ‬صعود‭ ‬کنند،‭ ‬سهل‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬قعر‭ ‬جهنم‭ ‬می‌بینند،‭ ‬جریاناتی‭ ‬که‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬هم‭ ‬حتما‭ ‬موجودیت‭ ‬داشتند‭ ‬اما‭ ‬زیر‭ ‬سایه‌ی‭ ‬سنگین‭ ‬اصلاح‌طلبان‭ ‬مجالی‭ ‬برای‭ ‬نمود‭ ‬و‭ ‬رشد‭ ‬نمی‌یافتند‭.‬

رضا علیجانی

وقتی‭ ‬پانزده‭ ‬فعال‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬مدنی‭ ‬شناخته‭ ‬شده‭ ‬در‭ ‬بیانیه‌ای‭ ‬نوشتند‭ ‬که‭ ‬کار‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬حرف‌ها‭ ‬گذشته‭ ‬و‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬قطعا‭ ‬‮«‬اصلاح‌ناپذیر‮»‬‭ ‬است،‭ ‬می‌توان‭ ‬به‭ ‬نوعی‭ ‬نتیجه‭ ‬گرفت‭ ‬که‭ ‬صحنه‭ ‬دچار‭ ‬برخی‭ ‬تغییرات‭ ‬شده،‭ ‬به‌ویژه‭ ‬آن‌که‭ ‬ندای‭ ‬‮«‬اصلاح‌ناپذیری‮»‬‭ ‬نظام‭ ‬مبتنی‭ ‬بر‭ ‬ولایت‭ ‬فقیه‭ ‬را‭ ‬این‭ ‬بار‭ ‬نه‭ ‬فقط‭ ‬اپوزیسیون‭ ‬خارج‌نشین‭ ‬بلکه‭ ‬چهره‌هایی‭ ‬از‭ ‬دل‭ ‬ایران‭ ‬علنی‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬صدای‭ ‬بلند‭ ‬سر‭ ‬داده‌اند،‭ ‬نسرین‭ ‬ستوده،‭ ‬ابوالفضل‭ ‬قدیانی،‭ ‬محمد‭ ‬سیف‌زاده،‭ ‬جعفر‭ ‬پناهی،‭ ‬حشمت‌الله‭ ‬طبرزدی،‭ ‬نرگس‭ ‬محمدی،‭ ‬محمد‭ ‬نوری‌زاد‭ ‬و‭ ‬محمد‭ ‬ملکی‭. ‬

آیا‭ ‬واقعا‭ ‬آب‭ ‬از‭ ‬سر‭ ‬گذشته‭ ‬و‭ ‬اصلاح‌طلبی‭ ‬آزمون‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬پس‭ ‬داده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬باید‭ ‬راه‭ ‬دیگری‭ ‬رفت؟‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬بحث‭ ‬که‭ ‬مخالفان‭ ‬و‭ ‬منتقدان‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬را‭ ‬دو‭ ‬شقه‭ ‬کرده‭ ‬است‭ ‬بگذریم‭. ‬اگر‭ ‬پرسش‭ ‬‮«‬آیا‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬به‭ ‬زودی‭ ‬رفتنی‌ست؟‮»‬‭ ‬میان‭ ‬دو‭ ‬سه‭ ‬نسل‭ ‬بازتولید‭ ‬شده،‭ ‬شعاری‭ ‬هم‭ ‬هست‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬دهه‭ ‬قبل‭ ‬شنیده‭ ‬می‌شود‭. ‬امری‭ ‬که‭ ‬ابتدا‭ ‬صوتی‭ ‬ضعیف‭ ‬بود،‭ ‬اما‭ ‬حالا‭ ‬قوی‌تر‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬مفهومی‭ ‬متفاوت‭ ‬یافته‭ ‬است‭.‬

‮«‬رفراندوم،‭ ‬رفراندوم،‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬شعار‭ ‬مردم‮»‬

‭ ‬وقتی‭ ‬محمدرضا‭ ‬خاتمی‭ ‬در‭ ‬مجموعه‭ ‬نامه‌های‭ ‬خود‭ ‬به‭ ‬حبیب‌الله‭ ‬عسگراولادی‭ ‬مسلمان‭ ‬از‭ ‬رفراندوم‭ ‬سخن‭ ‬می‌گفت،‭ ‬کلامش‭ ‬ناظر‭ ‬به‭ ‬اصل‭ ‬پنجاه‭ ‬و‭ ‬نهم‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬راه‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬درباره‌ی‭ ‬مسایل‭ ‬مناقشه‌انگیز‭ ‬و‭ ‬مورد‭ ‬اختلاف‭ ‬میان‭ ‬جناح‌ها‭ ‬و‭ ‬گروه‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬باز‭ ‬می‌کند‭. ‬دو‭ ‬دبیرکل‭ ‬وقت‭ ‬جبهه‌ی‭ ‬مشارکت‭ ‬اسلامی‭ ‬و‭ ‬جمعیت‭ ‬موتلفه‌ی‭ ‬اسلامی‭ ‬زمانی‭ ‬برای‭ ‬گفت‌وگو‭ ‬میان‭ ‬دو‭ ‬جریان‭ ‬اصلی‭ ‬درون‭ ‬حاکمیت‮ ‬پا‭ ‬پیش‭ ‬نهاده‭ ‬بودند‭ ‬که‭ ‬دولت‭ ‬اصلاح‌طلب‭ ‬محمد‭ ‬خاتمی‭ ‬عملا‭ ‬زمین‌گیر‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬رو‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬برادر‭ ‬جوان‌تر‭ ‬او‭ ‬زمستان‭ ‬۱۳۸۱‭ ‬قلم‭ ‬دست‭ ‬گرفت‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نامه‌ای‭ ‬با‭ ‬ترجیع‌بند‭ ‬‮«‬ما‭ ‬می‌گوییم‭ ‬رفراندوم‮»‬،‭ ‬محافظه‌کار‭ ‬پیر‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬چالش‭ ‬کشید‭. ‬‮ ‬در‭ ‬حقیقت‭ ‬این‭ ‬شعار‭ ‬معروف‭ ‬از‭ ‬دل‭ ‬ناکامی‌های‭ ‬دولت‭ ‬اصلاحات‭ ‬زاده‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬دانشجویانی‭ ‬که‭ ‬آرزو‭ ‬داشتند‭ ‬قطار‭ ‬اصلاحات‭ ‬را‭ ‬پرشتاب‭ ‬و‭ ‬نه‭ ‬اوراق‭ ‬و‭ ‬زهوار‭ ‬در‭ ‬رفته‭ ‬ببینند‭ ‬دو‭ ‬سه‭ ‬سالی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬فریاد‭ ‬می‌زدند‭ ‬‮«‬رفراندوم،‭ ‬رفراندوم،‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬شعار‭ ‬مردم‮»‬،‭ ‬فریادی‭ ‬که‭ ‬تا‭ ‬به‭ ‬امروز‭ ‬گوش‭ ‬شنوایی‭ ‬در‭ ‬جمع‭ ‬قدرت‌مندان‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬نیافته‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬هیچ،‭ ‬اساسا‭ ‬به‭ ‬کفر‭ ‬ابلیس‭ ‬می‌ماند‭.‬

حالا‭ ‬این‭ ‬شعار‭ ‬تغییر‭ ‬ماهیت‭ ‬داده‭ ‬است‭. ‬آن‌که‭ ‬دی‭ ‬ماه‭ ‬۱۳۹۶‭ ‬در‭ ‬قهدریجان‭ ‬و‭ ‬اهواز‭ ‬و‭ ‬بوکان‭ ‬و‭ ‬کرمانشاه‭ ‬و‭ ‬دزفول‭ ‬و‭ ‬رشت‭ ‬و‭ ‬قزوین‭ ‬فریاد‭ ‬رفراندوم‭ ‬سر‭ ‬داد،‭ ‬دیگر‭ ‬کارد‭ ‬به‭ ‬استخوانش‭ ‬رسیده‭ ‬و‭ ‬احتمالا‭ ‬چیزی‭ ‬فراتر‭ ‬از‭ ‬رفراندوم‭ ‬مورد‭ ‬نظر‭ ‬محمدرضا‭ ‬خاتمی‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۱۳۸۱‭ ‬را‭ ‬جست‌وجو‭ ‬می‌کند،‭ ‬امری‭ ‬که‭ ‬آن‭ ‬هشت‭ ‬فعال‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬مدنی‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬داخل‭ ‬کشور‭ ‬بر‭ ‬آن‭ ‬داشت‭ ‬تا‭ ‬امضای‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬کنار‭ ‬این‭ ‬هفت‭ ‬چهره‭ ‬در‭ ‬خارج‭ ‬از‭ ‬کشور‭ ‬بنشانند‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬ضرورت‭ ‬گذار‭ ‬مسالمت‌آمیز‭ ‬از‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬و‭ ‬انجام‭ ‬رفراندوم‭ ‬زیر‭ ‬نظر‭ ‬سازمان‭ ‬ملل‭ ‬متحد‭ ‬برای‭ ‬تعیین‭ ‬حکومت‭ ‬آینده‭ ‬سخن‭ ‬بگویند‭: ‬شیرین‭ ‬عبادی،‭ ‬محسن‭ ‬مخلمباف،‭ ‬محسن‭ ‬کدیور،‭ ‬پیام‭ ‬اخوان،‭ ‬حسن‭ ‬شریعتمداری،‭ ‬کاظم‭ ‬کردوانی‭ ‬و‭ ‬محسن‭ ‬سازگارا‭.‬

بیانیه‌ی‭ ‬این‭ ‬پانزده‭ ‬چهره‭ ‬اما‭ ‬موافقان‭ ‬و‭ ‬مخالفان‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬میان‭ ‬اپوزیسیون‭ ‬داشت‭. ‬همان‌طور‭ ‬که‭ ‬امضاکنندگان‭ ‬بیانیه‭ ‬از‭ ‬طیف‌های‭ ‬مختلف‭ ‬فکری‭ ‬و‭ ‬سیاسی‭ ‬بودند،‭ ‬موافقان‭ ‬و‭ ‬مخالفان‭ ‬نیز‭ ‬از‭ ‬چپ‭ ‬افراطی‭ ‬گرفته‭ ‬تا‭ ‬منتها‭ ‬علیه‭ ‬راست‭ ‬را‭ ‬شامل‭ ‬می‌شد‭. ‬بمبی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬گوشه‌ای‭ ‬از‭ ‬صحنه‭ ‬ترکید‭ ‬و‭ ‬واکنش‌های‭ ‬آنی‭ ‬آدم‌های‭ ‬روی‭ ‬سن‭ ‬و‭ ‬ناظران‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دنبال‭ ‬داشت‭. ‬آیا‭ ‬اساسا‭ ‬ارزشش‭ ‬را‭ ‬داشت‭ ‬یا‭ ‬فریادی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬آدم‭ ‬به‭ ‬دام‭ ‬افتاده‭ ‬ناخودآگاه‭ ‬سرمی‌دهد،‭ ‬آگاه‭ ‬از‭ ‬این‌که‭ ‬حاصلی‭ ‬نخواهد‭ ‬داشت؟

رفراندوم‭ ‬و‭ ‬تمثیل‭ ‬موش‌ها‭ ‬و‭ ‬گربه

رضا‭ ‬علیجانی‭ ‬از‭ ‬چهره‌های‭ ‬ملی‐‭ ‬مذهبی‭ ‬در‭ ‬فرانسه،‭ ‬آن‌‭ ‬قدرها‭ ‬خوشبین‭ ‬نیست‭. ‬نامش‭ ‬را‭ ‬می‌شود‭ ‬در‭ ‬فهرست‭ ‬مخالفان‭ ‬یا‭ ‬منتقدان‭ ‬بیانیه‭ ‬نوشت‭. ‬آقای‭ ‬علیجانی‭ ‬در‭ ‬گفت‌وگویی‭ ‬با‭ ‬تابلو‭ ‬دیدگاه‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬چنین‭ ‬شرح‭ ‬می‌دهد‭: ‬

‮«‬به‭ ‬گمان‭ ‬من‭ ‬شعار‭ ‬رفراندوم‭ ‬یک‭ ‬برخورد‭ ‬آرزومندانه‭ ‬است‭. ‬هیچ‭ ‬حکومتی‭ ‬حاضر‭ ‬نیست‭ ‬رفراندومی‭ ‬را‭ ‬برگزار‭ ‬کند‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬معنای‭ ‬خداحافظی‭ ‬و‭ ‬کنار‭ ‬رفتن‭ ‬خودش‭ ‬باشد‭. ‬اگر‭ ‬مردم‭ ‬آن‭ ‬‌قدر‭ ‬قدرت‭ ‬داشته‭ ‬باشند‭ ‬که‭ ‬حکومتی‭ ‬را‭ ‬وادار‭ ‬به‭ ‬عقب‌نشینی‭ ‬کنند‭ ‬آن‭ ‬‌قدر‭ ‬که‭ ‬منحل‭ ‬شود،‭ ‬دیگر‭ ‬نیازی‭ ‬نیست‭ ‬که‭ ‬حکومت‭ ‬رفراندومی‭ ‬برگزار‭ ‬کند‭.‬‮»‬

بحثی‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬رضا‭ ‬علیجانی‭ ‬مطرح‭ ‬می‌کند،‭ ‬مرکز‭ ‬ثقل‭ ‬همه‌ی‭ ‬انتقادها‭ ‬به‭ ‬بیانیه‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬حکومت‌ها‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬راحتی‭ ‬خودکشی‭ ‬نمی‌کنند‭ ‬و‭ ‬آن‌که‭ ‬راه‭ ‬سرکوب‭ ‬را‭ ‬پیش‭ ‬گرفته‭ ‬رابطه‌اش‭ ‬با‭ ‬صندوق‭ ‬رای‭ ‬و‭ ‬آرای‭ ‬عمومی،‭ ‬حکایت‭ ‬جن‭ ‬و‭ ‬بسم‌الله‭ ‬است‭. ‬از‭ ‬این‭ ‬رو‭ ‬آقای‭ ‬علیجانی‭ ‬بر‭ ‬واقع‌گرایی‭ ‬تاکید‭ ‬می‌کند‭ ‬و‭ ‬می‌گوید‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬شعارهای‌مان‭ ‬باید‭ ‬امر‭ ‬ممکن‭ ‬را‭ ‬دنبال‭ ‬کرد‭. ‬

سخنان‭ ‬او‭ ‬با‭ ‬یک‭ ‬پیشنهاد‭ ‬هم‭ ‬همراه‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬پافشاری‭ ‬بر‭ ‬انتخابات‭ ‬آزاد‭ ‬است‭:‬

‮«‬کار‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬راهبردی،‭ ‬پی‌گیری‭ ‬کردن‭ ‬آرزوها‭ ‬و‭ ‬رویاها‭ ‬در‭ ‬بستری‭ ‬از‭ ‬واقعیت‭ ‬است‭. ‬من‭ ‬فکر‭ ‬می‌کنم‭ ‬شعار‭ ‬انتخابات‭ ‬آزاد،‭ ‬شعار‭ ‬واقع‌گرایانه‌تری‭ ‬به‭ ‬نسبت‭ ‬رفراندوم‭ ‬باشد‭. ‬هر‭ ‬چند‭ ‬انتخابات‭ ‬آزاد‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬حکومت‭ ‬نوعی‭ ‬آرزواندیشی‭ ‬است‭. ‬اما‭ ‬اگر‭ ‬روزی‭ ‬قرار‭ ‬باشد‭ ‬حکومت‭ ‬عقب‌نشینی‭ ‬کند‭ ‬با‭ ‬شعار‭ ‬انتخابات‭ ‬آزاد‭ ‬و‭ ‬عاری‭ ‬از‭ ‬نظارت‭ ‬استصوابی‭ ‬این‭ ‬امر‭ ‬ممکن‌تر‭ ‬می‌شود،‭ ‬چون‭ ‬در‭ ‬شعار‭ ‬انتخابات‭ ‬آزاد‭ ‬شما‭ ‬خواهان‭ ‬حذف‭ ‬حکومت‭ ‬نیستید،‭ ‬بلکه‭ ‬می‌گویید‭ ‬که‭ ‬هم‭ ‬شما‭ ‬در‭ ‬انتخابات‭ ‬نامزد‭ ‬داشته‭ ‬باشید‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬ما‭ ‬و‭ ‬محذوفین‭ ‬جامعه‭. ‬از‭ ‬آن‌جا‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬امر‭ ‬در‭ ‬حکم‭ ‬مرگ‭ ‬و‭ ‬زندگی‭ ‬برای‭ ‬حکومت‭ ‬نیست،‭ ‬احتمال‭ ‬این‌که‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬بپذیرد‭ ‬بیشتر‭ ‬است‭. ‬همچنین‭ ‬شعار‭ ‬انتخابات‭ ‬آزاد‭ ‬قدرت‭ ‬بسیج‌کننده‭ ‬اجتماعی‭ ‬بیشتری‭ ‬دارد‭. ‬ضمن‭ ‬آن‌که‭ ‬می‌تواند‭ ‬مرحله‌ای‭ ‬از‭ ‬مراحل‭ ‬دستیابی‭ ‬به‭ ‬حکومتی‭ ‬جدید‭ ‬باشد،‭ ‬حکومتی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬دین‭ ‬و‭ ‬دولت‭ ‬از‭ ‬هم‭ ‬جدا‭ ‬باشند‭ ‬و‭ ‬هیچ‭ ‬مقام‭ ‬مادام‭ ‬العمری‭ ‬اعم‭ ‬از‭ ‬ولی‭ ‬فقیه‭ ‬یا‭ ‬شاه‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬وجود‭ ‬نداشته‭ ‬باشد‭. ‬حالا‭ ‬شاید‭ ‬رفراندوم‭ ‬خواست‭ ‬بخش‌های‭ ‬بزرگی‭ ‬از‭ ‬جامعه‭ ‬باشد،‭ ‬ولی‭ ‬سیاست‭ ‬دو‭ ‬طرف‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬فقط‭ ‬با‭ ‬خواست‭ ‬یک‭ ‬طرف‭ ‬تحقق‭ ‬پیدا‭ ‬نمی‌کند‭.‬‮»‬

رضا‭ ‬علیجانی‭ ‬حرف‌های‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬یک‭ ‬تمثیل‭ ‬به‭ ‬پایان‭ ‬می‌برد،‭ ‬تمثیل‭ ‬موش‌هایی‭ ‬که‭ ‬تصمیم‭ ‬می‌گیرند‭ ‬برای‭ ‬در‭ ‬امان‭ ‬ماندن‭ ‬از‭ ‬کمین‌های‭ ‬گربه‭ ‬یک‭ ‬زنگوله‭ ‬گردن‭ ‬او‭ ‬بیندازند،‭ ‬اما‭ ‬وقتی‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬پرسش‭ ‬مواجه‭ ‬می‌شوند‭ ‬که‭ ‬چه‭ ‬کسی‭ ‬زنگوله‭ ‬را‭ ‬گردن‭ ‬گربه‭ ‬بیندازد،‭ ‬همه‌ی‭ ‬این‭ ‬نقشه‭ ‬خیالی‭ ‬فرومی‌ریزد‭.‬

منصور فرهنگ

اقدام‭ ‬نمادین‭ ‬و‭ ‬مشروعیتی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬دست‭ ‬رفت

اما‭ ‬موافقان‭ ‬شعار‭ ‬رفراندوم‭ ‬هم‭ ‬استدلال‌های‭ ‬خودشان‭ ‬را‭ ‬دارند‭ ‬و‭ ‬اساسا‭ ‬ماجرا‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬زاویه‭ ‬دیگر‭ ‬می‌بینند‭. ‬چهره‌ای‭ ‬مانند‭ ‬منصور‭ ‬فرهنگ،‭ ‬دیپلمات‭ ‬سابق‭ ‬و‭ ‬استاد‭ ‬علوم‭ ‬سیاسی‭ ‬در‭ ‬آمریکا‭ ‬عنوان‭ ‬می‌کند‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬واقع‭ ‬کسی‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬اول‭ ‬انتظار‭ ‬نداشت‭ ‬که‭ ‬حکومت‭ ‬دست‭ ‬به‭ ‬برگزاری‭ ‬چنین‭ ‬رفراندومی‭ ‬بزند‭. ‬

او‮ ‬طرح‭ ‬شعار‭ ‬رفراندوم‭ ‬و‭ ‬اقبال‭ ‬نسبی‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬جامعه‭ ‬را‭ ‬نشانه‌ای‭ ‬از‭ ‬فروریختن‭ ‬اقتدار‭ ‬مردمی‭ ‬حاکمیت‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬تلاش‭ ‬مخالفان‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬برای‭ ‬عریان‭ ‬ساختن‭ ‬این‭ ‬عدم‭ ‬مشروعیت‭ ‬می‌داند‭. ‬

منصور‭ ‬فرهنگ‭ ‬به‭ ‬مجله‌ی‭ ‬تابلو‭ ‬چنین‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬‭ ‬من‭ ‬فکر‭ ‬می‌کنم‭ ‬که‭ ‬هیچ‌یک‭ ‬از‭ ‬امضاکنندگان‭ ‬این‭ ‬بیانیه‭ ‬این‭ ‬انتظار‭ ‬را‭ ‬نداشتند‭ ‬که‭ ‬دولت‭ ‬یا‭ ‬رژیم‭ ‬ایران‭ ‬هیچ‭ ‬توجه‭ ‬جدی‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬بیانیه‭ ‬بکند‭. ‬ولی‭ ‬اگر‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬معیار‭ ‬نگاه‭ ‬کنیم‭ ‬که‭ ‬رژیم‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬دارد‭ ‬مشروعیت‭ ‬اجتماعی‭ ‬و‭ ‬مردمی‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دست‭ ‬می‌دهد،‭ ‬آن‭ ‬وقت‭ ‬ماجرا‭ ‬صورت‭ ‬دیگری‭ ‬پیدا‭ ‬می‌کند‭. ‬این‭ ‬رژیمی‭ ‬بوده‭ ‬که‭ ‬زمانی‭ ‬از‭ ‬حمایت‭ ‬قابل‭ ‬توجه‭ ‬مردم‭ ‬برخوردار‭ ‬بوده‭. ‬حالا‭ ‬چه‭ ‬خوش‌مان‭ ‬بیاید‭ ‬یا‭ ‬نه،‭ ‬اما‭ ‬واقعیت‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬حاکمان‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬حتی‭ ‬بعد‭ ‬مرگ‭ ‬آقای‭ ‬خمینی‭ ‬هم‮ ‬می‌توانستند‭ ‬با‭ ‬مواضع‭ ‬و‭ ‬سخنرانی‌های‭ ‬خود‭ ‬حمایت‭ ‬مردم‭ ‬را‭ ‬کسب‭ ‬بکنند‭. ‬حالا‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬حمایت‭ ‬روزبه‌روز‭ ‬کاسته‭ ‬می‌شود‭ ‬تا‭ ‬جایی‭ ‬که‭ ‬حتی‭ ‬از‭ ‬داخل‭ ‬خود‭ ‬رژیم‭ ‬عده‌ای‭ ‬مشروعیت‭ ‬این‭ ‬رژیم‭ ‬را‭ ‬زیر‭ ‬سوال‭ ‬می‌برند‭. ‬مثلا‭ ‬احمدی‌نژاد‭ ‬خواستار‭ ‬انحلال‭ ‬مجلس‭ ‬و‭ ‬دولت‭ ‬و‭ ‬برگزاری‭ ‬و‭ ‬انتخابات‭ ‬آزاد‭ ‬شده‭ ‬است،‭ ‬کسی‭ ‬که‭ ‬هشت‭ ‬سال‭ ‬رییس‭ ‬جمهور‭ ‬مورد‭ ‬نظر‭ ‬ولی‭ ‬فقیه‭ ‬بود‭ ‬حالا‭ ‬به‌طور‭ ‬تلویحی‭ ‬مشروعیت‭ ‬رژیم‭ ‬را‭ ‬زیر‭ ‬سوال‭ ‬می‌برد‭. ‬حتی‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬حرف‌های‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬هم‭ ‬چنین‭ ‬تاثیری‭ ‬دارد‭.‬‮»‬

با‭ ‬این‭ ‬مقدمه‭ ‬آقای‭ ‬فرهنگ‭ ‬طرح‭ ‬شعار‭ ‬رفراندوم‭ ‬و‭ ‬بیانیه‌ای‭ ‬پانزده‭ ‬کنش‌گر‭ ‬مدنی‭ ‬و‭ ‬سیاسی‭ ‬را‭ ‬قابل‭ ‬دفاع‭ ‬می‌داند،‭ ‬یک‭ ‬اقدام‭ ‬نمادین‭ ‬حائز‭ ‬اهمیت‭.‬

او‮ ‬در‭ ‬ادامه‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬اگر‭ ‬ما‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬بیانیه‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬یک‭ ‬اقدام‭ ‬نمادین‭ ‬برای‭ ‬زیرسوال‭ ‬بردن‭ ‬مشروعیت‭ ‬رژیم‭ ‬نگاه‭ ‬کنیم‭ ‬و‭ ‬بگوییم‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬هم‭ ‬یک‭ ‬کنش‭ ‬دیگر‭ ‬از‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬وسیع‭ ‬در‭ ‬داخل‭ ‬و‭ ‬خارج‭ ‬کشور‭ ‬است،‭ ‬آن‭ ‬وقت‭ ‬فکر‭ ‬می‌کنم‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬یک‭ ‬تاکتیک‭ ‬نمادین‭ ‬مبارزاتی‭ ‬بر‭ ‬ضد‭ ‬رژیم‭ ‬قابل‭ ‬دفاع‭ ‬باشد‭. ‬به‭ ‬نظرم‭ ‬این‭ ‬پانزده‭ ‬نفری‭ ‬که‭ ‬بیانیه‭ ‬را‭ ‬امضا‭ ‬کردند‭ ‬انتظار‭ ‬بیشتری‭ ‬نداشتند‭ ‬و‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬ایرانیان‭ ‬داخل‭ ‬و‭ ‬خارج‭ ‬کشور‭ ‬هم‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬یک‭ ‬اقدام‭ ‬نمادین‭ ‬و‭ ‬جالب‭ ‬و‭ ‬مثبت‭ ‬دیدند‭.‬‮»‬

منصور‭ ‬فرهنگ‭ ‬در‭ ‬لابه‌لای‭ ‬سخنان‭ ‬به‭ ‬تنوع‭ ‬سیاسی‭ ‬امضاکنندگان‭ ‬بیانیه‭ ‬هم‭ ‬یک‭ ‬اشاره‌‌ی‭ ‬گذرا‭ ‬می‌کند،‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬نشانه‌ای‭ ‬دیگر‭ ‬از‭ ‬ارزش‭ ‬بیانیه‭ ‬می‌داند‭. ‬پس‭ ‬شد‭ ‬یک‭ ‬در‭ ‬برابر‭ ‬یک‭. ‬رضا‭ ‬علیجانی‭ ‬مخالف‭ ‬و‭ ‬منصور‭ ‬فرهنگ‭ ‬موافق‭. ‬‮ ‬اما‭ ‬راست‭ ‬آن‌که‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬امضاکنندگان‭ ‬بیانیه‭ ‬را‭ ‬کنار‭ ‬بعضی‭ ‬دیگر‭ ‬از‭ ‬آن‌ها‭ ‬سخت‭ ‬بشود‭ ‬در‭ ‬یک‭ ‬قاب‭ ‬جا‭ ‬داد‭. ‬این‭ ‬میان‭ ‬یک‭ ‬اسم‭ ‬هم‭ ‬خیلی‭ ‬جالب‭ ‬توجه‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬محسن‭ ‬کدیور‭ ‬است،‭ ‬چهره‌ای‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬جریان‭ ‬اصلاحات‭ ‬پیوند‭ ‬خورده‭. ‬آیا‭ ‬این‭ ‬امر‭ ‬را‭ ‬می‌توان‭ ‬نشانه‌ای‭ ‬خاص‭ ‬دانست؟