آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۹ فروردین ۱۳۹۷

رضا حقیقت‌نژاد

سیاست


چاه رفراندومی که آب ندارد ولی برای روحانی نان دارد


رضا حقیقت‌نژاد، عضو هیئت تحریریه‌ی ایران وایر

از‭ ‬۵‭ ‬مرداد‭ ‬۹۲‭ ‬که‭ ‬صادق‭ ‬زیباکلام،‭ ‬استاد‭ ‬دانشگاه‭ ‬تهران‭ ‬در‭ ‬نامه‌ای‭ ‬به‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬از‭ ‬او‭ ‬خواست‭ ‬با‭ ‬استناد‭ ‬به‭ ‬اصل‭ ‬۵۹‭ ‬قانون‭ ‬اساسی،‭ ‬‮«‬از‭ ‬مردم‭ ‬ایران‭ ‬نظرخواهی‭ ‬شود‭ ‬که‭ ‬آیا‭ ‬خواهان‭ ‬دشمنی‭ ‬با‭ ‬آمریکا‭ ‬هستند‭ ‬یا‭ ‬نه‮»‬،‭ ‬تاکنون‭ ‬بارها‭ ‬پرونده‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬گشوده‭ ‬شده‭ ‬است‭.‬

حسن‭ ‬روحانی‭ ‬به‭ ‬نامه‌ی‭ ‬صادق‭ ‬زیباکلام‭ ‬پاسخی‭ ‬نداد‭ ‬ولی‭ ‬۱۰‭ ‬مهرماه‭ ‬۹۲‭ ‬وقتی‭ ‬دید‭ ‬انتقادات‭ ‬از‭ ‬تماس‭ ‬تلفنی‭ ‬او‭ ‬با‭ ‬باراک‭ ‬اوباما،‭ ‬رییس‭ ‬جمهور‭ ‬سابق‭ ‬آمریکا‭ ‬اوج‭ ‬گرفته،‭ ‬گفت‭: ‬‮«‬از‭ ‬دو‭ ‬دستگاه‭ ‬مهم‭ ‬نظرسنجی‭ ‬خواسته‌ام‭ ‬نظر‭ ‬مردم‭ ‬را‭ ‬بگیرند‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬حرکت‭ ‬دولت‭ ‬موافق‭ ‬هستند‭ ‬یا‭ ‬نه‭ ‬و‭ ‬آن‌هایی‭ ‬که‭ ‬مخالف‭ ‬هستند،‭ ‬چند‭ ‬درصد‭ ‬هستند؟‮»‬

حرکتی‭ ‬که‭ ‬شبیه‭ ‬پیشنهاد‭ ‬رفراندوم‭ ‬صادق‭ ‬زیباکلام‭ ‬بود‭ ‬ولی‭ ‬یک‭ ‬تاکتیک‭ ‬مقابله‌جویانه‭ ‬با‭ ‬چهره‌هایی‭ ‬چون‭ ‬محمدعلی‭ ‬جعفری،‭ ‬فرمانده‌ی‭ ‬سپاه‭ ‬داشت‭ ‬که‭ ‬تماس‭ ‬تلفنی‭ ‬روحانی‭ ‬را‭ ‬‮«‬اشتباه‭ ‬تاکتیکی‮»‬‭ ‬توصیف‭ ‬کرده‭ ‬بودند‭. ‬روحانی‭ ‬در‭ ‬واقع‭ ‬می‌خواست‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬حرکت‭ ‬عدم‭ ‬محبوبیت‭ ‬و‭ ‬مقبولیت‭ ‬دیدگاه‭ ‬فرمانده‌ی‭ ‬سپاه‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬رخ‭ ‬بکشد‭.‬

دومین‭ ‬رفراندوم‭ ‬را‭ ‬اصول‌گرایان‭ ‬در‭ ‬کاسه‌ی‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬گذاشتند‭. ‬فروردین‭ ‬۹۳‭ ‬دولت‭ ‬از‭ ‬مردم‭ ‬خواست‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬گرفتن‭ ‬یارانه‌ها‭ ‬انصراف‭ ‬دهد‭ ‬و‭ ‬اصول‌گرایان‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬تعبیر‭ ‬به‭ ‬‮«‬رفراندوم‭ ‬یارانه‌ای‭ ‬روحانی‮»‬‭ ‬کردند‭. ‬درخواست‭ ‬دولت‭ ‬با‭ ‬حداقل‭ ‬توجه‭ ‬مردم‭ ‬مواجه‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬حالا‭ ‬نوبت‭ ‬اصول‌گرایان‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬عدم‭ ‬محبوبیت‭ ‬و‭ ‬اعتماد‭ ‬به‭ ‬دولت‭ ‬روحانی‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬مردم‭ ‬سخن‭ ‬بگویند‭.‬

پیشنهاد‭ ‬صریح‌تر‭ ‬روحانی‭ ‬اما‭ ‬۱۴‭ ‬دی‭ ‬۹۳‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬نخستین‭ ‬کنفرانس‭ ‬اقتصاد‭ ‬ایران‭ ‬گفت‭: ‬‮«‬برای‭ ‬مسایل‭ ‬مهم‭ ‬اقتصادی،‭ ‬اجتماعی،‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬فرهنگی‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬آن‌که‭ ‬قانونی‭ ‬در‭ ‬مجلس‭ ‬تصویب‭ ‬شود،‭ ‬ماده‌ی‭ ‬قانونی‭ ‬یا‭ ‬برنامه‭ ‬را‭ ‬مستقیم‭ ‬به‭ ‬آرای‭ ‬مردم‭ ‬و‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬بگذاریم‭.‬‮»‬‭ ‬پیشنهاد‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬روحانی‭ ‬در‭ ‬اوج‭ ‬کشاکش‭ ‬داخلی‭ ‬پیرامون‭ ‬توافق‭ ‬هسته‌ای‭ ‬روی‭ ‬میز‭ ‬گذاشته‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬واقع‭ ‬تاکتیک‭ ‬او‭ ‬برای‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬فشار‭ ‬افکار‭ ‬عمومی‭ ‬بود‭. ‬روزنامه‌ی‭ ‬کیهان‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬سرمقاله‌‌ی‭ ‬۱۶‭ ‬دی‭ ‬۹۳‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬تاکتیک‭ ‬اشاره‭ ‬کرد‭: ‬‮«‬پروژه‌ی‌‭ ‬تک‭ ‬و‭ ‬شبیخون‭.‬‮»‬

این‭ ‬پروژه‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬منظر‭ ‬قابل‭ ‬درک‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬طبق‭ ‬اصول‭ ‬۵۹‭ ‬و‭ ‬۱۱۰‭ ‬قانون‭ ‬اساسی،‭ ‬برای‭ ‬برگزاری‭ ‬رفراندوم‭ ‬باید‭ ‬دوسوم‭ ‬نمایندگان‭ ‬مجلس‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬تصویب‭ ‬کنند‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬رهبر‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬فرمان‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬صادر‭ ‬کند‭. ‬نقش‭ ‬رییس‭ ‬جمهور‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬میان‭ ‬تدارکاتچی‭ ‬است،‭ ‬می‭ ‬تواند‭ ‬لایحه‌ی‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬مجلس‭ ‬بدهد‭ ‬و‭ ‬همچنین‭ ‬‮«‬نتیجه‌ی‭ ‬همه‌پرسی‮»‬‭ ‬را‭ ‬‮«‬امضا‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬اجرا‭ ‬در‭ ‬اختیار‭ ‬مسوولان‭ ‬بگذارد‭.‬‮»‬‭ ‬

این‭ ‬محدودیت‭ ‬قانونی‭ ‬به‭ ‬خوبی‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬طرح‭ ‬رفراندوم‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬حسن‭ ‬روحانی،‭ ‬بسترسازی‭ ‬برای‭ ‬گفت‌وگوی‭ ‬ملی‭ ‬درباره‌ی‭ ‬موضوعات‭ ‬قابل‭ ‬مناقشه‭ ‬که‭ ‬آن‭ ‬زمان‭ ‬پرونده‌ی‭ ‬هسته‌ای‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬رخ‭ ‬کشیدن‭ ‬موقعیت‭ ‬اجتماعی‭ ‬برتر‭ ‬خویش‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬موقعیت‭ ‬دفاعی‭ ‬قرار‭ ‬دادن‭ ‬رقبای‭ ‬سیاسی‭ ‬بود‭.‬

این‭ ‬تاکتیک‭ ‬البته‭ ‬از‭ ‬منظر‭ ‬قدرت‭ ‬نیست،‭ ‬از‭ ‬زاویه‌ی‭ ‬استیصال‭ ‬است‭. ‬رییس‭ ‬جمهور‭ ‬فعلی‭ ‬ایران‭ ‬مانند‭ ‬سایر‭ ‬روسای‭ ‬جمهور‭ ‬دارای‭ ‬محدودیت‭ ‬قدرت‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬اعمال‭ ‬نفوذ‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬می‌کوشد‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬روش،‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬استیصال‭ ‬پشت‭ ‬پرده‭ ‬خارج‭ ‬کند‭. ‬نمونه‌ی‭ ‬این‭ ‬رفتار‭ ‬را‭ ‬محمود‭ ‬احمدی‌نژاد‭ ‬هم‭ ‬داشت‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬دفاع‭ ‬از‭ ‬هدف‌مندی‭ ‬یارانه‌ها،‭ ‬خواستار‭ ‬برگزاری‭ ‬رفراندوم‭ ‬شد‭.‬

پیشنهاد‭ ‬رفراندوم‭ ‬از‭ ‬جانب‭ ‬رییس‭ ‬جمهور‭ ‬به‭ ‬سبب‭ ‬بازتاب‭ ‬گسترده‌ی‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬رسانه‌ای‭ ‬که‭ ‬دارد‭ ‬می‌تواند‭ ‬زمین‭ ‬بازی‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬میدان‭ ‬سیاست‭ ‬هم‭ ‬تغییر‭ ‬دهد‭. ‬بحث‌های‭ ‬گسترده‌ای‭ ‬که‭ ‬پیرامون‭ ‬رفراندوم‭ ‬با‭ ‬همراهی‭ ‬و‭ ‬کش‌‭ ‬دادن‭ ‬اصلاح‌طلبان،‭ ‬حد‭ ‬فاصل‭ ‬دی‭ ‬تا‭ ‬اسفند۹۳‭ ‬در‭ ‬فضای‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬رسانه‌ای‭ ‬داخل‭ ‬ایران‭ ‬صورت‭ ‬گرفت،‭ ‬به‭ ‬خوبی‭ ‬پتانسیل‭ ‬این‭ ‬طرح‭ ‬بحث‭ ‬را‭ ‬نشان‭ ‬داد،‭ ‬به‌ویژه‭ ‬این‌که‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬غالب‭ ‬اصول‌گرایان‭ ‬به‭ ‬سبب‭ ‬ترسی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬نتایج‭ ‬احتمالی‭ ‬رفراندوم‭ ‬دارند،‭ ‬در‭ ‬مقام‭ ‬نفی‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬از‭ ‬مردم‭ ‬سخن‭ ‬می‌گویند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬موقعیت‭ ‬ضعیف‌تر‭ ‬بازی‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرند‭.‬

اصول‌گرایان‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬سیاسی‭ ‬همچنین‭ ‬طرح‭ ‬مساله‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬درباره‌ی‭ ‬پرونده‭ ‬هسته‌ای‭ ‬را‭ ‬تلاش‭ ‬دولت‭ ‬برای‭ ‬قرار‭ ‬دادن‭ ‬رهبر‭ ‬مقابل‭ ‬مردم‭ ‬و‭ ‬ایجاد‭ ‬یک‭ ‬دوگانه‌ی‭ ‬خطرناک‭ ‬ارزیابی‭ ‬می‌کردند‭. ‬آن‌ها‭ ‬مایل‭ ‬نبودند‭ ‬چنین‭ ‬دوگانه‌ای‭ ‬را‭ ‬برجسته‭ ‬کنند‭ ‬ولی‭ ‬به‭ ‬شدت‭ ‬تلاش‭ ‬می‌کردند‭ ‬از‭ ‬طرح‭ ‬مساله‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬برای‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬این‭ ‬دوگانه‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬برخی‭ ‬چهره‌های‭ ‬أصول‌گرا‭ ‬مانند‭ ‬آیت‌الله‭ ‬مصباح‭ ‬یزدی‭ ‬پروژه‌ای‭ ‬برای‭ ‬حذف‭ ‬ولایت‭ ‬فقیه‭ ‬است،‭ ‬جلوگیری‭ ‬کنند‭.‬

سه‭ ‬سال‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬روزگار‭ ‬جنجالی،‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬در‭ ‬جریان‭ ‬سخنرانی‌اش‭ ‬در‭ ‬۲۲بهمن‭ ‬۹۶‭ ‬گفت‭: ‬‮«‬اگر‭ ‬در‭ ‬دو‭ ‬تا‭ ‬مساله‭ ‬اختلاف‌نظر‭ ‬داریم،‭ ‬جناح‌ها‭ ‬اختلاف‭ ‬دارند،‭ ‬دعوا‭ ‬و‭ ‬شعار‭ ‬ندارد،‭ ‬صندوق‭ ‬آرا‭ ‬بیاوریم‭ ‬و‭ ‬طبق‭ ‬اصل‭ ‬۵۹‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬هرچه‭ ‬مردم‭ ‬گفتند،‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬عمل‭ ‬کنیم‭.‬‮»‬‭ ‬این‭ ‬پیشنهاد‭ ‬همان‌طور‭ ‬که‭ ‬انتظار‭ ‬می‌رفت‭ ‬با‭ ‬واکنش‭ ‬تند‭ ‬اصول‌گرایان‭ ‬مواجه‭ ‬شد‭. ‬حسین‭ ‬شریعتمداری‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬اهانت‭ ‬به‭ ‬مردم‭ ‬توصیف‭ ‬کرد‭. ‬عزت‌الله‭ ‬ضرغامی‭ ‬گفت‭ ‬بی‌سلیقگی‭ ‬بوده‭ ‬که‭ ‬نبی‭ ‬حبیبی،‭ ‬روحانی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬مناظره‭ ‬دعوت‭ ‬کرد‭. ‬حسین‭ ‬نقوی‭ ‬حسینی‭ ‬گفت‭ ‬رفراندوم‭ ‬رمز‭ ‬دشمن‭ ‬است‭. ‬احمد‭ ‬خاتمی‭ ‬گفت‭ ‬می‌خواهند‭ ‬سفره‌ی‭ ‬ولایت‭ ‬‌فقیه‭ ‬را‭ ‬جمع‭ ‬کنند‭. ‬سخنگوی‭ ‬شورای‭ ‬نگهبان‭ ‬گفت‭ ‬این‭ ‬پیشنهاد‭ ‬کارشناسی‭ ‬نشده‭ ‬بود‭. ‬احمد‭ ‬علم‌الهدی‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬نشانه‌ی‭ ‬تعلق‌خاطر‭ ‬به‭ ‬مردم‌سالاری‭ ‬سکولار‭ ‬دانست‭.‬‌‭ ‬علی‭ ‬مطهری‭ ‬گفت‭ ‬پیشنهاد‭ ‬غیرضروری‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬مسایل‭ ‬ایدئولوژیک‭ ‬را‭ ‬نمی‌شود‭ ‬به‭ ‬رفراندوم‭ ‬گذاشت‭. ‬محمدرضا‭ ‬باهنر‭ ‬پرسید‭ ‬رفراندوم‭ ‬کنید‭ ‬که‭ ‬چه‭ ‬شود؟‭ ‬و‭ … ‬در‭ ‬این‭ ‬میان‭ ‬طیف‭ ‬اصلاح‌طلب‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬رسانه‌ها‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬چهره‌های‭ ‬برجسته‌شان،‭ ‬استقبال‭ ‬کمتری‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬سال‭ ‬۹۳‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬طرح‭ ‬رفراندوم‭ ‬نشان‭ ‬دادند‭. ‬حتی‭ ‬سعید‭ ‬حجاریان‭ ‬تئوریسین‭ ‬این‭ ‬طیف‭ ‬در‭ ‬یادداشتی‭ ‬نوشت‭: ‬‮«‬استفاده‭ ‬از‭ ‬حربه‌ی‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬در‭ ‬شرایط‭ ‬کنونی‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬تجربیات‭ ‬پیشین‭ ‬امری‭ ‬خطرناک‭ ‬است،‭ ‬چرا‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬تناقضات‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬دامن‭ ‬زده‭ ‬و‭ ‬ما‭ ‬را‭ ‬چندین‭ ‬گام‭ ‬از‭ ‬مردم‌سالاری‭ ‬دور‭ ‬خواهد‭ ‬کرد‭.‬‮»‬‭ ‬او‭ ‬در‭ ‬عین‭ ‬حال‭ ‬یک‭ ‬نکته‌ی‭ ‬مهم‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬درک‭ ‬پیشنهاد‭ ‬روحانی‭ ‬نوشته‭ ‬بود‭: ‬‮«‬‭… ‬در‭ ‬ذهن‭ ‬آقای‭ ‬روحانی‭ ‬مساله‌ای‭ ‬بالاتر‭ ‬از‭ ‬اختلاف‭ ‬جناح‌ها‭ ‬بوده‭ ‬که‭ ‬اصل‭ ‬پنجاه‭ ‬و‭ ‬نهم‭ ‬را‭ ‬پیش‭ ‬کشیده‭ ‬است‭. ‬واقعیت‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬ایشان‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬حقوقدان‭ ‬می‌خواهند‭ ‬مساله‌ی‭ ‬سیاسی‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬حقوقی‭ ‬حل‭ ‬کنند‭ ‬که‭ ‬طریقی‭ ‬است‭ ‬صعب‭ ‬و‭ ‬دشوار‭.‬‮»‬

اما‭ ‬آیا‭ ‬با‭ ‬تکیه‭ ‬بر‭ ‬گمانه‌زنی‌های‭ ‬مطرح‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬ایده‌ی‭ ‬حجاریان‭ ‬می‌توان‭ ‬چرایی‭ ‬طرح‭ ‬رفراندوم‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬را‭ ‬توضیح‭ ‬داد؟

اگر‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬رویدادهای‭ ‬شش‭ ‬ماه‭ ‬گذشته،‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‌ای‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬نظر‭ ‬بگیریم‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬مداوم‭ ‬برای‭ ‬ترمیم‭ ‬رابطه‌اش‭ ‬با‭ ‬رهبر‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬کوشیده‭ ‬از‭ ‬ژست‭ ‬منتقد‭ ‬سپاه‭ ‬در‭ ‬اقتصاد‭ ‬به‭ ‬موقعیت‭ ‬شریک‭ ‬سپاه‭ ‬در‭ ‬مبارزه‭ ‬با‭ ‬فساد‭ ‬تبدیل‭ ‬شده،‭ ‬موافق‭ ‬و‭ ‬مشوق‭ ‬برخوردهای‭ ‬انتظامی‭ ‬با‭ ‬اعتراض‌های‭ ‬مردمی‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬بروز‭ ‬قوی‌تر‭ ‬گرایش‌های‭ ‬اصول‌گرایانه‌اش،‭ ‬انتقاد‭ ‬اصلاح‌طلبان‭ ‬را‭ ‬برانگیخته‭ ‬است،‭ ‬آیا‭ ‬باز‭ ‬هم‭ ‬می‌توان‭ ‬گفت‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬با‭ ‬طرح‭ ‬دوباره‌ی‭ ‬رفراندوم،‭ ‬خواستار‭ ‬ایجاد‭ ‬دوگانه‌ی‭ ‬رهبر‐‭ ‬مردم‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬انداختن‭ ‬توپ‭ ‬حل‭ ‬مساله‭ ‬به‭ ‬زمین‭ ‬اصول‌گرایان‭ ‬و‭ ‬آیت‌الله‭ ‬خامنه‌ای‭ ‬است؟

اگر‭ ‬پاسخ‌مان‭ ‬مثبت‭ ‬باشد‭ ‬باید‭ ‬نتیجه‭ ‬گرفت‭ ‬که‭ ‬اتحاد‭ ‬و‭ ‬توافق‌های‭ ‬فعلی‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬با‭ ‬نهادهای‭ ‬زیرمجموعه‌ی‭ ‬رهبر،‭ ‬تحمیلی‭ ‬و‭ ‬مصلحتی‭ ‬و‭ ‬شکننده‭ ‬است‭. ‬از‭ ‬این‭ ‬زاویه،‭ ‬ایده‌ی‭ ‬حجاریان‭ ‬به‭ ‬درک‭ ‬موضوع‭ ‬کمک‭ ‬می‌کند،‭ ‬یعنی‭ ‬می‌توانیم‭ ‬بگوییم‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬کماکان‭ ‬می‌داند‭ ‬علیرغم‭ ‬بده‭ ‬بستان‌های‭ ‬موجود،‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬سیاسی‭ ‬برای‭ ‬حل‭ ‬مشکلات‭ ‬و‭ ‬پیش‭ ‬بردن‭ ‬برنامه‌هایش‭ ‬در‭ ‬بن‌بست‭ ‬قرار‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬می‌خواهد‭ ‬با‭ ‬طرح‭ ‬راه‌حل‭ ‬حقوقی‭ ‬‮«‬رفراندوم‮»‬‭ ‬پنجره‌ای‭ ‬به‭ ‬سوی‭ ‬حل‭ ‬مسایل‭ ‬سیاسی‭ ‬موجود‭ ‬باز‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬کماکان‭ ‬از‭ ‬مولفه‌ی‭ ‬‮«‬نظر‭ ‬مردم‮»‬‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬یک‭ ‬ابزار‭ ‬فشار‭ ‬برای‭ ‬چانه‌زنی‭ ‬در‭ ‬معامله‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬استفاده‭ ‬کند‭.‬

از‭ ‬سوی‭ ‬دیگر،‭ ‬در‭ ‬شرایط‭ ‬کنونی‭ ‬که‭ ‬برخی‭ ‬مشکلات‭ ‬کلان‭ ‬مانند‭ ‬تخریب‭ ‬فضای‭ ‬اجرای‭ ‬برجام،‭ ‬کش‌دار‭ ‬شدن‭ ‬مساله‌ی‭ ‬رفع‭ ‬حصر،‭ ‬گسترده‌تر‭ ‬شدن‭ ‬اعتراض‌های‭ ‬اقتصادی‭ ‬و‭ ‬ناکامی‭ ‬دولت‭ ‬در‭ ‬کاهش‭ ‬آسیب‌های‭ ‬اجتماعی‭ ‬و‭ ‬رفع‭ ‬بحران‌های‭ ‬سیاست‭ ‬خارجی‭ ‬و‭ ‬اقتصادی‭ ‬عیان‌تر‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬روزهای‭ ‬پاسخ‌گویی‭ ‬دولت‭ ‬فرا‭ ‬رسیده‭ ‬است،‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬با‭ ‬طرح‭ ‬مساله‌ی‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬و‭ ‬دعوت‭ ‬به‭ ‬شنیده‭ ‬شدن‭ ‬صدای‭ ‬مردم‭ ‬در‭ ‬سطوح‭ ‬کلان‭ ‬تصمیم‌گیری،‭ ‬می‌خواهد‭ ‬کماکان‭ ‬اعتبار‭ ‬اجتماعی‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬حفظ‭ ‬و‭ ‬لایه‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬میانی‭ ‬و‭ ‬بدنه‌ی‭ ‬رای‌دهنده‭ ‬را‭ ‬تحریک‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬حداقل‭ ‬توجیه‭ ‬کند‭.‬

حتی‭ ‬اگر‭ ‬جواب‌مان‭ ‬به‭ ‬پرسش‭ ‬فوق‭ ‬منفی‭ ‬باشد،‭ ‬یعنی‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬امر‭ ‬قائل‭ ‬باشیم‭ ‬که‭ ‬پیوند‭ ‬و‭ ‬تفاهم‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬با‭ ‬اصول‌گرایان‭ ‬و‭ ‬نهادهای‭ ‬وابسته‭ ‬به‭ ‬رهبر‭ ‬و‭ ‬میل‭ ‬او‭ ‬به‭ ‬جلب‭ ‬رضایت‭ ‬بیشتر‭ ‬آیت‌الله‭ ‬خامنه‌ای،‭ ‬یک‭ ‬پروژه‌ی‭ ‬دامنه‌دار‭ ‬و‭ ‬هدفمند‭ ‬و‭ ‬رو‭ ‬به‭ ‬استحکام‭ ‬است‭ ‬باز‭ ‬هم‭ ‬بخش‭ ‬دوم‭ ‬جواب‭ ‬قبلی‭ ‬کارآمد‭ ‬است‭. ‬دم‭ ‬زدن‭ ‬از‭ ‬رفراندوم‭ ‬و‭ ‬تحریک‭ ‬فضای‭ ‬عمومی‭ ‬به‭ ‬گفت‌وگو‭ ‬درباره‌ی‭ ‬آن‭ ‬و‭ ‬نمایش‭ ‬مهم‭ ‬دانستن‭ ‬نظر‭ ‬و‭ ‬رای‭ ‬مردم،‭ ‬یک‭ ‬پروژه‌ی‭ ‬موفق‭ ‬برای‭ ‬تقویت‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬حداقل‭ ‬حفظ‭ ‬اعتبار‭ ‬اجتماعی‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬یک‭ ‬بازیگر‭ ‬مهم‭ ‬سیاست‭ ‬ایران‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬می‌تواند‭ ‬توجه‭ ‬عمومی‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬معامله‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬او‭ ‬منحرف‭ ‬کند‭. ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬احتمالا‭ ‬می‌داند‭ ‬که‭ ‬چاه‭ ‬رفراندوم‭ ‬آب‭ ‬ندارد‭ ‬ولی‭ ‬فعلا‭ ‬برای‭ ‬او‭ ‬نان‭ ‬دارد‭.‬