آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۹ فروردین ۱۳۹۷

نیوشا صارمی

سیاست


همه‌پرسی یا راهی برای دور زدن دموکراسی؟


در‭ ‬هفته‌های‭ ‬گذشته‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬طرف‭ ‬مقام‌های‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬حسن‭ ‬روحانی،‭ ‬رییس‭ ‬‌جمهوری‭ ‬ایران‭ ‬حرف‭ ‬از‭ ‬برگزاری‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬زده‌اند‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬طرفی‭ ‬هم‭ ‬مخالفان‭ ‬و‭ ‬منتقدان‭ ‬حکومت‭ ‬پیشنهادهای‭ ‬مختلفی‭ ‬برای‭ ‬برگزاری‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬مطرح‭ ‬کرده‌اند‭.‬

از‭ ‬سوی‭ ‬آقای‭ ‬روحانی‭ ‬پیشنهادش‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬مسایل‭ ‬اجتماعی‭ ‬مطرح‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬طرف‭ ‬برخی‭ ‬مخالفان‭ ‬حکومت‭ ‬برای‭ ‬گذار‭ ‬از‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬حکومت‭ ‬سکولار‭ ‬دموکراتیک‭ ‬خواستار‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬شده‌اند‭. ‬

آرام‭ ‬حسامی،‭ ‬استاد‭ ‬علوم‭ ‬سیاسی‭ ‬در‭ ‬کالج‭ ‬مونتگومری‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬مریلند،‭ ‬می‌گوید‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬محکی‭ ‬برای‭ ‬مساله‭ ‬یا‭ ‬پرسشی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬آن‭ ‬بحث‭ ‬و‭ ‬جدل‭ ‬است‭ ‬یا‭ ‬اجماعی‭ ‬درباره‌اش‭ ‬وجود‭ ‬ندارد‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬خاطر‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬عموم‭ ‬مردم‭ ‬گذاشته‭ ‬می‌شود‭. ‬همچنین‭ ‬در‭ ‬مواردی‭ ‬که‭ ‬نظام‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬از‭ ‬تصمیم‭ ‬مستقیم‭ ‬در‭ ‬رابطه‭ ‬با‭ ‬موضوع‭ ‬اجتناب‭ ‬می‌کنند‭ ‬و‭ ‬می‌خواهند‭ ‬مسوولیت‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬بر‭ ‬عهده‌ی‭ ‬مردم‭ ‬بگذارند،‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬مستقیم‭ ‬آن‌ها‭ ‬نیاز‭ ‬دارند‭.‬

این‭ ‬استاد‭ ‬علوم‭ ‬سیاسی‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬همه‌ی‭ ‬دموکراسی‌های‭ ‬دنیا،‭ ‬دموکراسی‭ ‬غیرمستقیم‭ ‬هستند‭ ‬یعنی‭ ‬مردم‭ ‬مستقیما‭ ‬در‭ ‬رابطه‭ ‬با‭ ‬هرچیزی‭ ‬رای‭ ‬نمی‌دهند‭ ‬بلکه‭ ‬نمایندگان‭ ‬آن‌ها‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬را‭ ‬انجام‭ ‬می‌دهند‭ ‬حالا‭ ‬چه‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬ایالت‌،‭ ‬چه‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬ولایت‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬کشوری‭.‬‮»‬

اما‭ ‬رفراندوم‭ ‬در‭ ‬چه‭ ‬صورتی‭ ‬مشروع‭ ‬است؟‭ ‬عمار‭ ‬ملکی٬‭ ‬استادیار‭ ‬علوم‭ ‬سیاسی‭ ‬در‭ ‬دانشگاه‭ ‬تیلبرگ‭ ‬هلند‭ ‬و‭ ‬تحلیل‌گر‭ ‬سیاسی‭ ‬در‭ ‬پاسخ‭ ‬این‭ ‬سوال‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬رفراندوم‭ ‬شکلی‭ ‬از‭ ‬انتخابات‭ ‬است‭. ‬انتخابات‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬انتخاب‭ ‬افراد‭ ‬یعنی‭ ‬نمایندگان‭ ‬مردم‭ ‬برگزار‭ ‬می‌کنند٬‭ ‬رفراندوم‭ ‬را‭ ‬درباره‌‌ی‭ ‬موضوعات‭ ‬و‭ ‬سیاست‌ها‭ ‬و‭ ‬تصمیماتی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬یک‭ ‬کشور‭ ‬باید‭ ‬اجرا‭ ‬شود٬‭ ‬در‭ ‬نظر‭ ‬می‌گیرند‭. ‬حال‭ ‬رفراندوم‭ ‬می‌تواند‭ ‬در‭ ‬رابطه‭ ‬با‭ ‬سیاست‌های‭ ‬کلان‭ ‬حتی‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬نوع‭ ‬نظام‭ ‬باشد‭ ‬یا‭ ‬درباره‌ی‭ ‬سایر‭ ‬موضوعاتی‭ ‬که‭ ‬بر‭ ‬سرنوشت‭ ‬مردم‭ ‬تاثیر‭ ‬می‌گذارد‭.‬‮»‬‭ ‬او‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬رفراندوم‭ ‬هم‭ ‬شرایط‭ ‬مشابهی‭ ‬با‭ ‬یک‭ ‬انتخابات‭ ‬صحیح‭ ‬دارد‭. ‬زمانی‭ ‬درست‭ ‬اجرا‭ ‬می‌شود‭ ‬که‭ ‬آزاد،‭ ‬عادلانه‭ ‬و‭ ‬سالم‭ ‬باشد‭.‬‮»‬‭ ‬

آقای‭ ‬حسامی‭ ‬می‌گوید‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬تعیین‭ ‬حکومت‌ها‭ ‬با‭ ‬همه‌پرسی،‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬می‌تواند‭ ‬هم‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬تغییر‭ ‬حکومت‭ ‬برگزار‭ ‬شود‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬آن‭: ‬‮«‬مثلا‭ ‬در‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬شیلی‭ ‬که‭ ‬‮«‬آری‮»‬‭ ‬یا‭ ‬‮«‬نه‮»‬‭ ‬به‭ ‬رژیم‭ ‬بود،‭ ‬ژنرال‭ ‬پینوشه‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬فشارهای‭ ‬خارجی‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬محاسباتی‭ ‬که‭ ‬بعدا‭ ‬معلوم‭ ‬شد‭ ‬اشتباه‭ ‬بود،‭ ‬به‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬رضایت‭ ‬داد‭. ‬اما‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬سال‭ ‬۱۳۵۷‌زمانی‭ ‬انجام‭ ‬گرفت‭ ‬که‭ ‬محمدرضا‭ ‬شاه‭ ‬پهلوی‭ ‬ایران‭ ‬را‭ ‬ترک‭ ‬کرده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬آیت‌الله‭ ‬خمینی‭ ‬وارد‭ ‬ایران‭ ‬شده‭ ‬بود‭. ‬در‭ ‬مواردی‭ ‬که‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬رفتن‭ ‬رژیم‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬برگزار‭ ‬می‌شود،‭ ‬در‭ ‬واقع‭ ‬برای‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬تغییر‭ ‬صورت‌‭ ‬گرفته‭ ‬حقانیت‭ ‬دهند‭.‬‮»‬

عمار‭ ‬ملکی‭ ‬هم‭ ‬رفراندوم‭ ‬شیلی‭ ‬را‭ ‬نمونه‌ای‭ ‬موفق‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬رفراندوم‭ ‬برای‭ ‬تغییرات‭ ‬بنیادین‭ ‬می‌داند‭: ‬‮«‬در‭ ‬کشور‭ ‬شیلی‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۱۹۸۸‭ ‬آگوستو‭ ‬پینوشه‭ ‬در‭ ‬اثر‭ ‬فشارهایی‭ ‬که‭ ‬وارد‭ ‬شد‭ ‬یک‭ ‬رفراندوم‭ ‬آری‭ ‬یا‭ ‬نه‭ ‬برای‭ ‬ادامه‌ی‭ ‬ریاست‭ ‬جمهوری‭ ‬خودش‭ ‬برگزار‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬مردم‭ ‬شرکت‭ ‬کردند‭ ‬و‭ ‬۵۵‭ ‬درصد‭ ‬رای‭ ‬مخالف‭ ‬دادند‭ ‬و‭ ‬علی‌رغم‭ ‬این‌که‭ ‬تلاش‭ ‬شد‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬دست‌کاری‭ ‬کنند،‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬فضای‭ ‬اجتماعی‭ ‬و‭ ‬شرایط‭ ‬موجود‭ ‬پینوشه‭ ‬مجبور‭ ‬شد‭ ‬تن‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬آرا‭ ‬دهد‭ ‬و‭ ‬کناره‌گیری‭ ‬کند‭. ‬پس‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬ساختار‭ ‬شیلی‭ ‬از‭ ‬دیکتاتوری‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬جمهوری‭ ‬دموکراتیک‭ ‬تغییر‭ ‬یافت‭.‬‮»‬

رفراندوم‭ ‬در‭ ‬ایران؟

او‭ ‬در‭ ‬پاسخ‭ ‬این‭ ‬سوال‭ ‬که‭ ‬آیا‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬هم‭ ‬می‌شود‭ ‬چنین‭ ‬رفراندومی‭ ‬برگزار‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬آیا‭ ‬اساسا‭ ‬حکومت‌های‭ ‬دیکتاتوری‭ ‬تن‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬رفراندوم‭ ‬می‌دهند‭ ‬یا‭ ‬خیر‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬توازن‭ ‬قوا‭ ‬بین‭ ‬جامعه‌،‭ ‬مردم‭ ‬و‭ ‬گروه‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬طرفی‭ ‬دیگر‭ ‬قدرت‭ ‬حاکمه‭ ‬یعنی‭ ‬جناح‌ها‭ ‬و‭ ‬گرایشات‭ ‬مختلف‭ ‬باعث‭ ‬می‌شود‭ ‬شرایط‭ ‬به‭ ‬جایی‭ ‬برسد‭ ‬که‭ ‬نشان‌گر‭ ‬این‭ ‬باشد‭ ‬که‭ ‬آیا‭ ‬سیستم‭ ‬تن‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬می‌دهد‭ ‬یا‭ ‬نه‭.‬‮»‬

به‭ ‬گفته‌ی‭ ‬او‭ ‬‮«‬در‭ ‬شرایطی‭ ‬که‭ ‬بحران‭ ‬و‭ ‬نارضایتی‭ ‬عمومی‭ ‬بسیار‭ ‬بالاست‭ ‬و‭ ‬حکومت‭ ‬یا‭ ‬باید‭ ‬سرکوب‭ ‬خونینی‭ ‬کند‭ ‬مثل‭ ‬آن‭ ‬چیزی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬سوریه‭ ‬اتفاق‭ ‬افتاد،‭ ‬یا‭ ‬در‭ ‬هر‭ ‬صورت‭ ‬تن‭ ‬بدهد‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬گذار٬‭ ‬رفراندوم‭ ‬می‌تواند‭ ‬مسیر‭ ‬موفق‭ ‬و‭ ‬مسالمت‌آمیزی‭ ‬باشد‭.‬‮»‬‭ ‬او‭ ‬می‌گوید‭ ‬به‭ ‬لحاظ‭ ‬نظری‭ ‬رفراندوم‭ ‬می‌تواند‭ ‬مسیری‭ ‬موفقیت‌آمیزی‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬عمل‭ ‬هم‭ ‬مکانیزم‌هایی‭ ‬برای‭ ‬آن‭ ‬می‌توان‭ ‬در‭ ‬نظر‭ ‬گرفت‭ ‬که‭ ‬البته‭ ‬با‭ ‬بسترها‭ ‬و‭ ‬ساختارهای‭ ‬سیاسی‭ ‬مختلف‭ ‬بحثی‭ ‬جدا‭ ‬دارد‭.‬

در‭ ‬دایره‌المعارف‭ ‬بریتانیکا‭ ‬آمده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬می‌تواند‭ ‬الزام‌آور‭ ‬یا‭ ‬مشورتی‭ ‬باشد‭. ‬در‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬الزام‌آور،‭ ‬طبق‭ ‬قانون‭ ‬یا‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬الزامی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬اقدام‌های‭ ‬قانونی‭ ‬مشخصی‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬عمومی‭ ‬گذاشته‭ ‬شود‭ ‬تا‭ ‬رد‭ ‬یا‭ ‬تایید‭ ‬شود‭. ‬مثلا‭ ‬در‭ ‬اغلب‭ ‬ایالت‌های‭ ‬آمریکا‭ ‬برای‭ ‬افزودن‭ ‬متمم‭ ‬به‭ ‬قانون‭ ‬اساسی،‭ ‬لازم‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬مردم‭ ‬گذاشته‭ ‬شود‭.‬‌‭ ‬اما‭ ‬در‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬مشورتی،‭ ‬الزامی‭ ‬به‭ ‬اجرای‭ ‬نتیجه‌ی‭ ‬این‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬نیست‭.‬

در‭ ‬خیلی‭ ‬از‭ ‬نظام‌های‭ ‬دموکراتیک‭ ‬مردم‭ ‬می‌توانند‭ ‬با‭ ‬امضا‭ ‬طومارهایی‭ ‬درخواست‭ ‬کنند‭ ‬که‭ ‬موضوعی‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬عمومی‭ ‬گذاشته‭ ‬شود‭. ‬

در‭ ‬عصر‭ ‬مدرن‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬برای‭ ‬تصویب‭ ‬قانون‭ ‬اساسی،‭ ‬نخستین‌بار‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۱۷۷۸‭ ‬در‭ ‬ایالت‭ ‬ماساچوست‭ ‬آمریکا‭ ‬استفاده‭ ‬شد‭.‬

ناظران‭ ‬می‌گویند‭ ‬در‭ ‬نظام‌های‭ ‬دموکراتیک‭ ‬حزب‌محور‭ ‬مانند‭ ‬آمریکا،‭ ‬شیوه‌های‭ ‬مختلف‭ ‬همه‌پرسی،‭ ‬راهی‭ ‬برای‭ ‬خنثی‌کردن‭ ‬حاکمیت‭ ‬احزاب‭ ‬و‭ ‬اصلاح‭ ‬کژی‌ها‭ ‬و‭ ‬ضعف‌های‭ ‬مسیر‭ ‬قانون‌گذاری‭ ‬بوده‭ ‬است‭ ‬چون‭ ‬مسیر‭ ‬مستقیمی‭ ‬در‭ ‬اختیار‭ ‬مردم‭ ‬می‌گذارد‭ ‬که‭ ‬جلوی‭ ‬قانون‌های‭ ‬وضع‌شده‭ ‬بایستند‭ ‬یا‭ ‬خواستار‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬درباره‌ی‭ ‬یک‭ ‬قانون‭ ‬شوند‭.‬

هرچند‭ ‬توسل‭ ‬به‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬در‭ ‬ابتدا‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬عمده‭ ‬در‭ ‬نظام‭ ‬فدرال‭ ‬ایالات‭ ‬متحده‭ ‬و‭ ‬نظام‭ ‬کانتونی‭ ‬سوییس‭ ‬استفاده‭ ‬شد،‭ ‬ولی‭ ‬در‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬خیلی‭ ‬از‭ ‬کشورها‭ ‬هم‭ ‬گنجانده‭ ‬شد‭. ‬فرانسه‭ ‬و‭ ‬ایتالیا‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬جنگ‭ ‬جهانی‭ ‬دوم،‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬افزودن‭ ‬متمم‭ ‬به‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬الزامی‭ ‬کردند‭. ‬در‭ ‬ایرلند‭ ‬و‭ ‬استرالیا‭ ‬برای‭ ‬هرگونه‭ ‬تغییر‭ ‬در‭ ‬قانون‭ ‬اساسی،‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬الزامی‭ ‬است‭. ‬

دایره‌المعارف‭ ‬بریتانیکا‭ ‬می‌گوید‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬کشورهای‭ ‬مختلف‭ ‬در‭ ‬آفریقا‭ ‬و‭ ‬آسیا‭ ‬هم‭ ‬تمهیداتی‭ ‬برای‭ ‬تقویت‭ ‬مشارکت‭ ‬مستقیم‌تر‭ ‬شهروندان‭ ‬در‭ ‬حکومت‌داری‭ ‬در‭ ‬نظر‭ ‬گرفته‭ ‬ولی‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬کلی‭ ‬آن‌چه‭ ‬در‭ ‬قوانین‌شان‭ ‬آمده‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬واقعی‭ ‬نیست،‭ ‬بلکه‭ ‬بیشتر‭ ‬یک‌‭ ‬جور‭ ‬ابزار‭ ‬مبتنی‭ ‬بر‭ ‬رای‭ ‬برای‭ ‬حمایت‭ ‬از‭ ‬رژیم‭ ‬و‭ ‬سیاست‌های‭ ‬آن‭ ‬است‭.‬

عمار ملکی

دقیقا‭ ‬به‭ ‬چه‭ ‬چیزی‭ ‬رای‭ ‬می‌دهید؟

در‭ ‬هفته‌های‭ ‬اخیر،‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬با‭ ‬بحث‌هایی‭ ‬که‭ ‬روزنامه‌نگاران‭ ‬در‭ ‬شبکه‌های‭ ‬اجتماعی‭ ‬داشته‌اند،‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬مطرح‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬مثلا‭ ‬برای‭ ‬رفع‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری‭ ‬می‌توان‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬گذاشت‭. ‬چنین‭ ‬پیشنهادهایی‭ ‬این‭ ‬بحث‌ها‭ ‬را‭ ‬زنده‭ ‬کرده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬آیا‭ ‬می‌توان‭ ‬مثلا‭ ‬چنین‭ ‬حقوقی‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬حقوق‭ ‬بدیهی‭ ‬بشر‭ ‬است‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬و‭ ‬نظر‭ ‬عمومی‭ ‬گذاشت‭.‬

آرام‭ ‬حسامی‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬تفاوت‭ ‬عمده‌ای‭ ‬بین‭ ‬روند‭ ‬دموکراتیک‭ ‬و‭ ‬دموکراسی‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭. ‬شما‭ ‬ممکن‭ ‬است‭ ‬روند‭ ‬دموکراتیکی‭ ‬داشته‭ ‬باشید‭ ‬ولی‭ ‬ماهیت‭ ‬چیزی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬می‌گذارید‭ ‬دموکراتیک‭ ‬نباشد‭. ‬مثلاً‭ ‬اگر‭ ‬در‭ ‬آمریکا‭ ‬برده‌داری‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬بگذارند،‭ ‬روند‭ ‬دموکراتیک‭ ‬رعایت‭ ‬شده‭ ‬اما‭ ‬ماهیت‭ ‬چیزی‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬گذاشته‭ ‬شده،‭ ‬‮«‬برده‌داری‮»‬،‭ ‬دموکراتیک‭ ‬نیست‭. ‬زمانی‭ ‬می‌توان‭ ‬گفت‭ ‬این‭ ‬رای‌گیری‭ ‬دموکراتیک‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬ماهیت‭ ‬آن‌چه‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬گذاشته‭ ‬شده‭ ‬خودش‭ ‬هم‭ ‬دموکراتیک‭ ‬باشد‭.‬‮»‬‭ ‬او‭ ‬به‭ ‬موضوع‭ ‬رای‭ ‬‌دادن‭ ‬زن‌ها‭ ‬در‭ ‬آمریکا‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬سال‭ ‬۱۹۲۰‭ ‬میلادی‭ ‬اشاره‭ ‬می‌کند‭: ‬‮«‬اگر‭ ‬قرار‭ ‬بود‭ ‬چنین‭ ‬چیزی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬و‭ ‬رفراندوم‭ ‬بگذارند‭ ‬اساسا‭ ‬فقط‭ ‬مردها‭ ‬می‌توانستند‭ ‬در‭ ‬رای‌گیری‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬که‭ ‬آیا‭ ‬زن‌ها‭ ‬هم‭ ‬حق‭ ‬رای‭ ‬دارند‭ ‬یا‭ ‬خیر‭ ‬شرکت‭ ‬کنند‭.‬‮»‬‭ ‬

در‭ ‬اواخر‭ ‬ماه‭ ‬مه‭ ‬سال‭ ‬۲۰۱۷،‭ ‬اوایل‭ ‬خرداد‭ ‬۱۳۹۶،‭ ‬در‭ ‬ایرلند‭ ‬همه‌پرسی‌ای‭ ‬برای‭ ‬قانونی‌شدن‭ ‬همجنس‌گرایی‭ ‬برگزار‭ ‬شد‭. ‬اکثریتی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬شرکت‭ ‬کردند،‭ ‬به‭ ‬قانونی‌شدن‭ ‬همجنس‌گرایی‭ ‬رای‭ ‬مثبت‭ ‬دادند‭. ‬اما‭ ‬کنش‌گران‭ ‬حقوق‌‭ ‬بشر‭ ‬اعتراض‭ ‬کردند‭ ‬که‭ ‬اساسا‭ ‬همجنس‌گرایی‭ ‬موضوعی‭ ‬نیست‭ ‬که‭ ‬غیرقانونی‭ ‬بشود،‭ ‬پس‭ ‬رای‌گیری‭ ‬برای‭ ‬قانونی‌شدن‭ ‬آن‭ ‬هم‭ ‬خلاف‭ ‬حقوق‭ ‬بشر‭ ‬است‭.‬

مصادره‌ی‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬به‭ ‬نفع‭ ‬خود

آیا‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬همیشه‭ ‬به‭ ‬نفع‭ ‬دموکراسی‌هاست؟‭ ‬پاسخ‭ ‬آرام‌‭ ‬حسامی‭ ‬منفی‭ ‬است‭: ‬‮«‬به‭ ‬نفع‭ ‬دموکراسی‭ ‬نیست؛‭ ‬چون‭ ‬نظام‭ ‬سیاسی‭ ‬دارد‭ ‬از‭ ‬زیر‭ ‬بار‭ ‬مسوولیت‭ ‬شانه‭ ‬خالی‭ ‬می‌کند‭. ‬مردم‭ ‬نماینده‌ای‭ ‬به‭ ‬نظام‭ ‬سیاسی‭ ‬فرستاده‌اند‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬علم‭ ‬و‭ ‬تحقیق‭ ‬بهتر،‭ ‬از‭ ‬طرف‭ ‬مردم‭ ‬رای‭ ‬دهد‭. ‬وقتی‭ ‬رای‌گیری‭ ‬مستقیم‭ ‬می‌گذارند‭ ‬معلوم‭ ‬نیست‭ ‬چه‭ ‬چیزی‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬درمی‌آید‭ ‬چون‭ ‬مردم‭ ‬ممکن‭ ‬است‭ ‬آن‭ ‬دقت‭ ‬کافی‭ ‬را‭ ‬نداشته‭ ‬باشند‭ ‬که‭ ‬بدانند‭ ‬به‭ ‬چه‭ ‬دارند‭ ‬رای‭ ‬می‌دهند‭. ‬

هرچند‭ ‬برخی‭ ‬هم‭ ‬می‌گویند‭ ‬بعضی‭ ‬از‭ ‬مسایل‭ ‬چنان‭ ‬اهمیت‭ ‬بالایی‭ ‬دارند‭ ‬و‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬آن‌ها‭ ‬اختلاف‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬مردم‭ ‬باید‭ ‬تقاضا‭ ‬کنند‭ ‬و‭ ‬بعد‭ ‬به‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬گذاشته‭ ‬شوند‭. ‬اما‭ ‬الزاما‭ ‬هرچیزی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬منجر‭ ‬می‌شود‭ ‬دموکراتیک‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬بعضی‭ ‬از‭ ‬مواقع‭ ‬فقط‭ ‬برای‭ ‬حقانیت‭ ‬بخشیدن‭ ‬به‭ ‬عملی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬اتفاق‭ ‬افتاده‭.‬‮»‬

اگر‭ ‬شما‭ ‬طرفدار‭ ‬دموکراسی‭ ‬مستقیم‭ ‬باشید‭ ‬مثل‭ ‬دموکراسی‭ ‬آتن‭ ‬قرن‭ ‬پنجم‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬میلاد‭ ‬مسیح‭ ‬یعنی‭ ‬موافق‌اید‭ ‬برای‭ ‬هر‭ ‬چیزی‭ ‬مردم‭ ‬رای‭ ‬دهند٬‭ ‬اما‭ ‬حسامی‭ ‬مخالف‌‭ ‬است‭: ‬‮«‬من‭ ‬فکر‭ ‬نمی‌کنم‭ ‬دموکراسی‭ ‬مستقیم‭ ‬بتواند‭ ‬حقوق‭ ‬اقلیت‭ ‬را‭ ‬رعایت‭ ‬کند‭. ‬وقتی‭ ‬شما‭ ‬همه‭ ‬چیز‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬مردم‭ ‬می‌گذارید‭ ‬ممکن‭ ‬است‭ ‬اکثریت‭ ‬جامعه‭ ‬موضوع‭ ‬یا‭ ‬قانونی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬اقلیت‭ ‬تحمیل‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬پشتوانه‌ی‭ ‬رای‭ ‬اکثریت‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬حقانیت‭ ‬بخشیده‭ ‬شود‭. ‬من‭ ‬فکر‭ ‬می‌کنم‭ ‬دموکراسی‭ ‬ماهیتی،‭ ‬در‭ ‬واقع‭ ‬با‭ ‬رای‭ ‬اکثریت‭ ‬ممکن‭ ‬است‭ ‬تعیین‭ ‬شود‭ ‬ولی‭ ‬با‭ ‬حقوق‭ ‬اقلیت‭ ‬محک‭ ‬زده‭ ‬می‌شود‭. ‬چون‭ ‬اکثریت‭ ‬ممکن‭ ‬است‭ ‬احساساتی‭ ‬و‭ ‬جوگیر‭ ‬یا‭ ‬خام‭ ‬شود‭ ‬و‭ ‬نداند‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬چه‭ ‬کسی‭ ‬رای‭ ‬می‌دهد‭. ‬برای‭ ‬مثال‭ ‬می‌توان‭ ‬به‭ ‬رای‌دادن‭ ‬به‭ ‬برگزیت‭ (‬همه‌پرسی‭ ‬خروج‭ ‬بریتانیا‭ ‬از‭ ‬اتحادیه‌ی‭ ‬اروپا‭) ‬اشاره‭ ‬کرد‭ ‬که‭ ‬برخی‭ ‬‌نمی‌دانستند‭ ‬دقیقا‭ ‬به‭ ‬چه‭ ‬چیزی‭ ‬دارند‭ ‬رای‭ ‬می‌دهند‭ ‬و‭ ‬رای‭ ‬‌دادن‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬چه‭ ‬عواقبی‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬پی‭ ‬خواهد‭ ‬داشت‭.‬‮»‬

آرام‭ ‬حسامی‭ ‬مثال‭ ‬ملموس‌تری‭ ‬هم‭ ‬می‌آورد‭: ‬‮«‬مثلا‭ ‬درباره‌ی‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬از‭ ‬کسانی‭ ‬که‭ ‬رای‭ ‬دادند‭ ‬بپرسید‭ ‬به‭ ‬چه‭ ‬چیزی‭ ‬رای‭ ‬دادید؟‭ ‬آیا‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬روی‭ ‬میز‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬رای‭ ‬دادید؟‭ ‬در‭ ‬واقع‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬رای‌گیری‭ ‬می‭ ‬خواستند‭ ‬از‭ ‬طرفی‭ ‬مقبولیت‭ ‬و‭ ‬محبوبیت‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬طرفی‭ ‬دیگر‭ ‬حقانیت‭ ‬و‭ ‬مشروعیت‭ ‬به‭ ‬انقلاب‭ ‬بدهند‭.‬‮»‬‭ ‬او‭ ‬می‌گوید‭ ‬نه‌تنها‭ ‬مردم‭ ‬عادی‭ ‬که‭ ‬نخبگان‭ ‬سیاسی‭ ‬هم‭ ‬پاسخ‭ ‬چنین‭ ‬سوالاتی‭ ‬را‭ ‬نمی‌دانستند‭.‬

حسامی‭ ‬به‭ ‬نمونه‌ی‭ ‬دیگر‭ ‬از‭ ‬رفراندوم‌های‭ ‬خاورمیانه‭ ‬اشاره‭ ‬می‌کند‭: ‬‮«‬زمانی‭ ‬که‭ ‬رژیم‭ ‬مصر‭ ‬می‌خواست‭ ‬از‭ ‬حکومت‭ ‬حسنی‭ ‬مبارک‭ ‬تغییر‭ ‬کند،‭ ‬در‭ ‬مدت‭ ‬چهارده‭ ‬ماه‭ ‬چهار‭ ‬انتخابات‭ ‬برگزار‭ ‬شد‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬یک‭ ‬همه‌پرسی‭. ‬اما‭ ‬این‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬اخوان‌المسلمین‭ ‬را‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬کار‭ ‬آورد‭. ‬اخوان‌المسلمین‭ ‬سعی‭ ‬کردند‭ ‬قوانین‭ ‬را‭ ‬اسلامی‭ ‬کنند،‭ ‬قدرت‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬بگیرند‭ ‬و‭ ‬دادگاه‌ها‭ ‬را‭ ‬عوض‭ ‬کنند‭. ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬الزاما‭ ‬به‭ ‬حکومت‭ ‬دموکراتیک‭ ‬منجر‭ ‬نمی‌شود‭. ‬وقتی‭ ‬مردم‭ ‬به‭ ‬کسی‭ ‬رای‭ ‬می‌دهند‭ ‬که‭ ‬نمی‌دانند‭ ‬چه‭ ‬کسی‭ ‬است‭ ‬یا‭ ‬چیز‭ ‬مشخصی‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬اگر‭ ‬هم‭ ‬هست‭ ‬سلبی‭ ‬است‭. ‬یعنی‭ ‬این‌که‭ ‬گفته‌اند‭ ‬ما‭ ‬این‭ ‬چیز‭ ‬را‭ ‬نمی‌خواهیم‭ ‬اما‭ ‬آن‭ ‬چیزی‭ ‬که‭ ‬می‌خواهیم‭ ‬مشخص‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬شکل‭ ‬به‭ ‬حزبی‭ ‬رای‭ ‬دادند‭ ‬که‭ ‬خودش‭ ‬دموکراتیک‭ ‬نیست‭. ‬شما‭ ‬می‌توانید‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬دموکراتیک‭ ‬حزب‌الله‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬لبنان‭ ‬سر‭ ‬کار‭ ‬بیاورید‭. ‬پس‭ ‬روند‭ ‬دموکراتیک‭ ‬الزاما‭ ‬به‭ ‬دموکراسی‭ ‬ماهیتی‭ ‬تبدیل‭ ‬نمی‌شود‭ ‬و‭ ‬چیزی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬گذاشته‭ ‬می‌شود‭ ‬خیلی‭ ‬مهم‭ ‬است‭.‬‮»‬

همه‌پرسی‭ ‬همیشه‭ ‬برای‭ ‬امور‭ ‬بزرگ‭ ‬و‭ ‬کلان‭ ‬مانند‭ ‬تعیین‭ ‬حکومت‭ ‬یا‭ ‬خروج‭ ‬از‭ ‬اتحادیه‌ی‭ ‬اروپا‭ ‬نیست‭.‬

برای‭ ‬موضوعات‭ ‬خردتر‭ ‬و‭ ‬محلی‌تر‭ ‬مثل‭ ‬قمار،‭ ‬لاتاری‭ ‬یا‭ ‬آزادی‭ ‬مصرف‭ ‬ماریجوانا‭ ‬هم‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬می‌گذارند‭. ‬حتی‭ ‬در‭ ‬منطقه‭ ‬یا‭ ‬یک‭ ‬ناحیه‭ ‬‌و‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬یک‭ ‬حوزه‭. ‬این‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬موضوعی‭ ‬است‭. ‬

در‭ ‬خیلی‭ ‬از‭ ‬کشورهای‭ ‬غربی‭ ‬تقریبا‭ ‬همزمان‭ ‬با‭ ‬هر‭ ‬انتخابات‭ ‬پارلمانی‭ ‬یا‭ ‬ریاست‌جمهوری،‭ ‬همه‌پرسی‌هایی‭ ‬در‭ ‬مقیاس‭ ‬ملی‭ ‬و‭ ‬محلی‭ ‬هم‭ ‬برگزار‭ ‬می‌شود‭.‬

در‭ ‬ایالات‭ ‬متحده‭ ‬همزمان‭ ‬با‭ ‬انتخابات‭ ‬ریاست‌جمهوری‭ ‬سال‭ ‬۲۰۱۶‭ ‬که‭ ‬دونالد‭ ‬ترامپ‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬پیروز‭ ‬شد،‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬۱۵۰‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬محلی‭ ‬هم‭ ‬برگزار‭ ‬شد‭. ‬حدود‭ ‬نیمی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬همه‌پرسی‌ها‭ ‬نه‭ ‬از‭ ‬مسیر‭ ‬نهادهای‭ ‬قانون‌گذاری‭ ‬ایالتی‭ ‬بلکه‭ ‬با‭ ‬امضا‭ ‬طومار‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬گذاشته‭ ‬شدند‭.‬

این‭ ‬همه‌پرسی‌ها‭ ‬از‭ ‬مسایل‭ ‬عمده‌ای‭ ‬مثل‭ ‬ایالت‌شدن‭ ‬منطقه‭ ‬واشنگتن‭ ‬‌دی‌سی‭ ‬بود،‭ ‬تا‭ ‬به‭ ‬‌رای‭ ‬‌گذاشتن‭ ‬حکم‭ ‬اعدام‭ ‬در‭ ‬چند‭ ‬ایالت،‭ ‬تا‭ ‬آزاد‭ ‬شدن‭ ‬مصرف‭ ‬ماریجوانا‭.‬

آرام‭ ‬حسامی،‭ ‬استاد‭ ‬علوم‭ ‬سیاسی‭ ‬در‭ ‬کالج‭ ‬مونتگومری‭ ‬در‭ ‬مریلند‭ ‬می‌گوید‭ ‬برخی‭ ‬همه‌پرسی‌ها‭ ‬نتیجه‌شان‭ ‬قابل‌حدس‭ ‬است‭ ‬ولی‭ ‬برای‭ ‬فرستادن‭ ‬یک‭ ‬پیام‭ ‬انجام‭ ‬می‌شوند‭: ‬‮«‬ببینید‭ ‬در‭ ‬اقلیم‭ ‬خودمختار‭ ‬کردستان‭ ‬عراق‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬گذاشتند‭ ‬برای‭ ‬استقلال‭ ‬از‭ ‬دولت‭ ‬مرکزی‭ ‬و‭ ‬مردم‭ ‬هم‭ ‬آمدند‭ ‬رای‭ ‬دادند‭. ‬چه‭ ‬انتظاری‭ ‬می‌شد‭ ‬داشت؟‭ ‬یعنی‭ ‬می‌شد‭ ‬توقع‭ ‬داشت‭ ‬که‭ ‬مردم‭ ‬در‭ ‬کردستان‭ ‬عراق‭ ‬به‭ ‬خودمختاری‭ ‬رای‭ ‬ندهند؟‭ ‬این‭ ‬نمونه‌ای‭ ‬از‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬شما‭ ‬نتیجه‌ی‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬می‌دانید‭. ‬این‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬می‌گذارید‭ ‬چون‭ ‬می‌خواهید‭ ‬یک‭ ‬حقانیت‭ ‬و‭ ‬مشروعیت‭ ‬بگیرید‭. ‬بنابراین‭ ‬یک‭ ‬موضوع‭ ‬کلی‭ ‬را‭ ‬می‌گذارید‭ ‬که‭ ‬ممکن‭ ‬است‭ ‬نتوانید‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬اجرا‭ ‬کنید‭. ‬این‭ ‬یک‭ ‬موضوع‭ ‬مهمی‭ ‬است‭ ‬چیزی‭ ‬که‭ ‬شما‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬می‌گذارید‭ ‬اصلا‭ ‬ضمانت‭ ‬اجرایی‭ ‬دارد‭. ‬به‭ ‬همین‭ ‬دلیل‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬دولت‭ ‬مرکزی‭ ‬اسپانیا‭ ‬هم‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬استقلال‭ ‬کاتالونیا‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬ابتدا‭ ‬قبول‭ ‬نکرد‭ ‬و‭ ‬دیدید‭ ‬که‭ ‬نتایج‭ ‬آن‭ ‬چه‭ ‬شد‭.‬‮»‬

همه‌پرسی‭ ‬کاتالونیا‭ ‬اکتبر‭ ‬سال‭ ‬۲۰۱۷،‭ ‬میانه‌ی‭ ‬مهرماه‭ ‬۱۳۹۶،‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬منطقه‭ ‬برگزار‭ ‬شد‭. ‬دولت‭ ‬محلی‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬را‭ ‬برگزار‭ ‬کرد،‭ ‬خودش‭ ‬حامی‭ ‬استقلال‭ ‬از‭ ‬اسپانیا‭ ‬بود‭. ‬دولت‭ ‬مرکزی‭ ‬در‭ ‬مادرید‭ ‬از‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬برگزاری‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬گفته‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬رسمیت‭ ‬نمی‌شناسد‭. ‬دولت‭ ‬محلی‭ ‬با‭ ‬وجود‭ ‬مخالفت‌ها‭ ‬و‭ ‬سنگ‌اندازی‌های‭ ‬دولت‭ ‬مرکزی‭ ‬این‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬را‭ ‬برگزار‭ ‬کرد‭. ‬کمتر‭ ‬از‭ ‬نیمی‭ ‬از‭ ‬واجدان‭ ‬شرایط‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬رای‭ ‬دادند‭ ‬اما‭ ‬اکثریت‭ ‬مطلق‭ ‬آن‌ها‭ ‬رای‭ ‬مثبت‭ ‬دادند‭. ‬دولت‭ ‬مرکزی‭ ‬اسپانیا‭ ‬نه‭ ‬تنها‭ ‬نتایج‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬رسمیت‭ ‬نشناخت‭ ‬بلکه‭ ‬به‭ ‬سرکوب‭ ‬دولت‭ ‬محلی‭ ‬و‭ ‬حامیان‭ ‬استقلال‭ ‬کاتالونیا‭ ‬روی‭ ‬آورد‭. ‬از‭ ‬آن‭ ‬‌زمان‭ ‬دولت‭ ‬محلی‭ ‬کاتالونیا‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬تعلیق‭ ‬بوده‭ ‬است‭.‬

خیلی‭ ‬از‭ ‬همه‌پرسی‌هایی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬نظام‌های‭ ‬دموکراتیک‭ ‬برگزار‭ ‬می‌شوند،‭ ‬جنبه‌ی‭ ‬مشورتی‭ ‬دارند‭ ‬و‭ ‬الزام‌آور‭ ‬نیستند‭. ‬دولت‌های‭ ‬ملی‭ ‬و‭ ‬محلی‭ ‬می‌توانند‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬عملی‭ ‬کنند‭ ‬یا‭ ‬که‭ ‬نه‭. ‬مثلا‭ ‬در‭ ‬واشنگتن‭ ‬‌دی‌سی،‭ ‬پایتخت‭ ‬آمریکا،‭ ‬سال‌هاست‭ ‬که‭ ‬تقریبا‭ ‬با‭ ‬هر‭ ‬انتخاباتی‭ ‬یک‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬برای‭ ‬ایالت‌شدن‭ ‬این‭ ‬منطقه‭ ‬برگزار‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬هربار‭ ‬هم‭ ‬با‭ ‬اکثریت‭ ‬خیلی‭ ‬بالایی‭ ‬رای‭ ‬مثبت‭ ‬می‌آورد‭ ‬ولی‭ ‬هیچ‌وقت‭ ‬عملی‭ ‬نشده‭ ‬است‭.‬

آرام‭ ‬حسامی‭ ‬می‌گوید‭ ‬نمی‌توان‭ ‬گفت‭ ‬که‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬خوب‭ ‬است‭ ‬یا‭ ‬بد‭: ‬‮«‬باید‭ ‬ببینید‭ ‬چه‭ ‬زمانی‭ ‬می‌خواهید‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬را‭ ‬بکنید،‭ ‬به‭ ‬چه‭ ‬دلیل‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬را‭ ‬می‌کنید‭ ‬و‭ ‬مشخصا‭ ‬چه‭ ‬چیز‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬می‌گذارید‭. ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬رییس‌جمهور‭ ‬ایران‭ ‬هم‭ ‬درباره‌ی‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬صحبت‭ ‬کرد‭ ‬که‭ ‬مسایل‭ ‬و‭ ‬مشکلات‭ ‬غامض‭ ‬و‭ ‬پیچیده‭ ‬را‭ ‬طبق‭ ‬اصل‭ ‬۵۹‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬ایران‭ ‬می‌توان‭ ‬به‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬گذاشت‭. ‬این‭ ‬حرف‭ ‬درست‭ ‬است‭. ‬ولی‭ ‬شما‭ ‬چه‭ ‬چیز‭ ‬را‭ ‬می‌خواهید‭ ‬به‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬بگذارید؟‭ ‬آیا‭ ‬صرفا‭ ‬می‌خواهید‭ ‬همین‭ ‬مساله‌ی‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬خودتان‭ ‬مصادره‭ ‬کنید‭ ‬تا‭ ‬بعد‭ ‬بگویید‭ ‬ما‭ ‬هم‭ ‬دموکراسی‭ ‬داریم؟‭ ‬آیا‭ ‬چیزی‭ ‬که‭ ‬می‌خواهید‭ ‬به‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬بگذارید‭ ‬دموکراتیک‭ ‬هست‭ ‬یا‭ ‬نیست؟‭ ‬اگر‭ ‬هست‭ ‬چگونه‭ ‬انجام‭ ‬می‌دهید؟‭ ‬آیا‭ ‬ناظرین‭ ‬خارجی‭ ‬و‭ ‬بی‌طرف‭ ‬وجود‭ ‬دارند؟‭ ‬آیا‭ ‬این‭ ‬فرصت‭ ‬فراهم‭ ‬شده‭ ‬که‭ ‬افرادی‭ ‬بیرون‭ ‬از‭ ‬نظام‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬متن‭ ‬این‭ ‬همه‌پرسی‭ ‬تاثیر‭ ‬داشته‭ ‬باشند؟‭ ‬همه‌ی‭ ‬این‌ها‭ ‬مساله‭ ‬است‭.‬‮»‬