آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۹ فروردین ۱۳۹۷

علی رنجی‌پور

اجتماع


سیر تحولات ارزش‌های مردانه در ایران


عکس از بابک بردبار

داستان‭ ‬نخستین‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬تاریخ‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬نام‭ ‬طاهره‭ ‬قره‌العین‭ ‬است؛‭ ‬شاعر‭ ‬و‭ ‬سخنوری‭ ‬مهم‭ ‬و‭ ‬تاثیرگذار‭ ‬از‭ ‬حلقه‌ی‭ ‬مریدان‭ ‬محمدعلی‭ ‬باب‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬رهبران‭ ‬تاثیرگذار‭ ‬بابیه‭.‬

گردهمایی‭ ‬۱۷۰‭ ‬سال‭ ‬پیش‭ ‬پیروان‭ ‬باب‭ ‬در‭ ‬‮«‬بدشت‮»‬،‭ ‬تاریخ‭ ‬آیین‭ ‬جدید‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دو‭ ‬قسمت‭ ‬پیش‭ ‬و‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬تقسیم‭ ‬کرد‭. ‬در‭ ‬اجتماع‭ ‬بابیان‭ ‬اتفاقات‭ ‬و‭ ‬مسایل‭ ‬مهمی‭ ‬رخ‭ ‬داد،‭ ‬اما‭ ‬همه‭ ‬زیر‭ ‬سایه‌ی‭ ‬روبنده‌ای‭ ‬قرار‭ ‬گرفتند‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬رخ‭ ‬طاهره‭ ‬افتاد‭. ‬روی‭ ‬پوشیده‭ ‬قره‌العین‭ ‬به‭ ‬ناگهان‭ ‬پدیدار‭ ‬شد،‭ ‬انگار‭ ‬که‭ ‬‮«‬برق‭ ‬غیرت‭ ‬بدرخشید‭ ‬و‭ ‬جهان‭ ‬بر‭ ‬هم‭ ‬زد‭.‬‮»‬‭ ‬

او‭ ‬البته‭ ‬هرگز‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬کامل‭ ‬نکرد،‭ ‬اما‭ ‬آن‌چه‭ ‬از‭ ‬صورت‭ ‬طاهره‭ ‬افتاد،‭ ‬ضربه‌ای‭ ‬سنگین‭ ‬به‭ ‬نقاطی‭ ‬حساس‭ ‬بود‭. ‬روبنده‌ی‭ ‬قره‌العین‭ ‬هویت‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬ایرانی‭ ‬را‭ ‬و‭ ‬ارزش‌های‭ ‬قطعی‭ ‬آن،‭ ‬یعنی‭ ‬پایبندی‭ ‬به‭ ‬شریعت‭ ‬اسلامی‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬باور‭ ‬عمومی‭ ‬غالب‭ ‬و‭ ‬غیرت‭ ‬و‭ ‬مردانگی‭ ‬را‭ ‬هر‭ ‬دو‭ ‬به‭ ‬چالش‭ ‬کشیده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬اتفاقی‭ ‬سنگین‭ ‬و‭ ‬غیرقابل‭ ‬هضم‭ ‬برای‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬آن‭ ‬زمان‭ ‬ایران‭ ‬حتی‭ ‬برای‭ ‬برخی‭ ‬پیروان‭ ‬باب‭ ‬بود‭.‬

تا‭ ‬سال‌ها‭ ‬در‭ ‬ایران،‭ ‬داستان‭ ‬روبنده‌ی‭ ‬طاهره‭ ‬قره‌العین،‭ ‬ماجرای‭ ‬یک‭ ‬رسوایی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬رسم‭ ‬قصه‌های‭ ‬عامیانه‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬رنگ‭ ‬و‭ ‬لعاب‭ ‬دروغ‭ ‬و‭ ‬افسانه‭ ‬آغشته‌‭ ‬بودند‭. ‬

اقدام‭ ‬او‭ ‬خون‭ ‬بسیاری‭ ‬را‭ ‬حتی‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬هم‌کیشان‭ ‬به‭ ‬جوش‭ ‬آورد‭. ‬هنوز‭ ‬هم‭ ‬می‌توان‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬نوشته‌های‭ ‬ضدبهایی‭ ‬اشاره‌های‭ ‬تحقیرآمیز‭ ‬فراوانی‭ ‬دید‭ ‬که‭ ‬ماجرای‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬طاهره‭ ‬را‭ ‬معادل‭ ‬بی‌غیرتی‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬دنبال‭ ‬آن‭ ‬فساد‭ ‬اخلاقی‭ ‬فرض‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬مانند‭ ‬پتکی‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬بابیان‭ ‬و‭ ‬بهاییان‭ ‬فرود‭ ‬آورده‌اند‭. ‬چنانکه‭ ‬احمد‭ ‬کسروی‭ ‬نوشته‭ ‬است‭: ‬‮«‬داستان‭ ‬قره‌العین‭ ‬شگفت‌آور‭ ‬است‭ ‬ولی‭ ‬دلیلی‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬سود‭ ‬کیش‌های‭ ‬بابی‭ ‬و‭ ‬بهایی‭ ‬نتوان‭ ‬آورد‭. ‬در‭ ‬کوشش‌ها‭ ‬نیز‭ ‬زیان‭ ‬قره‌العین‭ ‬کمتر‭ ‬از‭ ‬سودش‭ ‬نبوده‭. ‬در‭ ‬جستن‭ ‬او‭ ‬از‭ ‬خانه‭ ‬شوهر‭ ‬و‭ ‬همرهی‌اش‭ ‬با‭ ‬مردان‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬داستان‭ ‬دشت‭ ‬بدشت‭ ‬که‭ ‬خود‭ ‬بهاییان‭ ‬پوشیده‭ ‬نداشته‌اند،‭ ‬دستاویز‭ ‬دشمنان‭ ‬بیشتر‭ ‬گردیده‭ ‬تا‭ ‬دستاویز‭ ‬دوستان‭.‬‮»‬‭ ‬

طاهره‭ ‬قره‌العین‭ ‬از‭ ‬قضا‭ ‬به‭ ‬دستور‭ ‬امیرکبیر‭ ‬‐یکی‭ ‬از‭ ‬خوش‌نام‌ترین‭ ‬مردان‭ ‬غیور‭ ‬تاریخ‭ ‬ایران‐‭ ‬کشته‭ ‬شد،‭ ‬مبادا‭ ‬آتش‭ ‬‮«‬فتنه‮»‬‭ ‬او‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬آن‌چه‭ ‬بود‭ ‬شعله‌ور‭ ‬گردد،‭ ‬اما‭ ‬اثر‭ ‬او‭ ‬‐‭ ‬فراتر‭ ‬از‭ ‬دایره‌ی‭ ‬تاثیرات‭ ‬مذهبی‐‭ ‬همچنان‭ ‬در‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬ایران‭ ‬جاری‭ ‬است‭. ‬

ارزش‭ ‬یا‭ ‬ضدارزش

کافی‭ ‬است‭ ‬از‭ ‬تاریخ‭ ‬فاصله‭ ‬بگیریم‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬بالا‭ ‬به‭ ‬ماجرای‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬قره‌العین‭ ‬نگاه‭ ‬کنیم‭ ‬تا‭ ‬تغییراتی‭ ‬شگرف‭ ‬را‭ ‬مشاهده‭ ‬کنیم‭.‬

۱۷۰‭ ‬سال‭ ‬پیش،‭ ‬درجه‌ی‭ ‬غیرت‭ ‬و‭ ‬حساسیت‭ ‬مردانه‌ی‭ ‬جامعه‭ ‬چنان‭ ‬زیاد‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬افتادن‭ ‬نقاب‭ ‬از‭ ‬صورت‭ ‬یک‭ ‬زن،‭ ‬از‭ ‬یک‌سو‭ ‬نماد‭ ‬و‭ ‬نشانه‌ای‭ ‬از‭ ‬تغییر‭ ‬روش‭ ‬دین‌داری‭ ‬یک‭ ‬آیین‭ ‬جدید‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬دیگر‭ ‬دستمایه‌ی‭ ‬تکفیر‭ ‬اجتماعی‭ ‬گروهی‭ ‬قرار‭ ‬می‌گرفت‭. ‬هم‌کیشان‭ ‬طاهره‭ ‬نه‌تنها‭ ‬مرتکب‭ ‬گناه‭ ‬خروج‭ ‬از‭ ‬اسلام‭ ‬شده‌‭ ‬بودند،‭ ‬بلکه‭ ‬‮«‬ارزش‮»‬‭ ‬مردانگی‌شان‭ ‬هم‭ ‬زیر‭ ‬سوال‭ ‬رفته‭ ‬بود‭.‬

مقایسه‌ی‭ ‬داستان‭ ‬طاهره‭ ‬با‭ ‬داستان‌های‭ ‬امروز‭ ‬نشان‭ ‬از‭  ‬تغییرات‭ ‬بنیادین‭ ‬جامعه‌ای‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬روزگاری‭ ‬نه‌چندان‭ ‬دور‭ ‬برداشتن‭ ‬روبنده‌ای‭ ‬زنی‭ ‬را‭ ‬برنمی‌تابید،‭ ‬اما‭ ‬امروز‭ ‬برای‭ ‬به‭ ‬رسمیت‭ ‬شناختن‭ ‬حق‭ ‬پوشش‭ ‬زن‭ ‬و‭ ‬سایر‭ ‬حقوق‭ ‬انسانی،‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬توافق‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬بسا‭ ‬به‭ ‬اجماع‐‭ ‬قطعی‭ ‬رسیده‭ ‬است‭. ‬حساب‭ ‬و‭ ‬کتاب‭ ‬تعارف‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬را‭ ‬اگر‭ ‬کنار‭ ‬بگذاریم،‭ ‬مشخص‭ ‬است‭ ‬گروه‭ ‬بزرگی‭ ‬از‭ ‬مردان‭ ‬ایرانی‭ ‬نه‌تنها‭ ‬مخالفتی‭ ‬با‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬ندارند،‭ ‬بلکه‭ ‬پشتیبان‭ ‬تلاش‌های‭ ‬آزادی‌خواهانه‌ی‭ ‬زنان‭ ‬برای‭ ‬رسیدن‭ ‬به‭ ‬حقوق‭ ‬آزادند‭. ‬

تحول‭ ‬ارزش‌های‭ ‬مردانه

نگاهی‭ ‬اجمالی‭ ‬به‭ ‬تحولات‭ ‬تاریخی‭ ‬معاصر‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬چطور‭ ‬با‭ ‬گذشت‭ ‬زمان‭ ‬بار‭ ‬مثبت‭ ‬مفهوم‭ ‬‮«‬غیرت‮»‬‭ ‬کمتر‭ ‬و‭ ‬بار‭ ‬منفی‭ ‬آن‭ ‬بیشتر‭ ‬می‌شود‭. ‬شاید‭ ‬بتوان‭ ‬این‭ ‬تحولات‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬چهار‭ ‬مقطع‭ ‬تاریخی‭ ‬پیگیری‭ ‬کرد‭ ‬که‭ ‬سه‭ ‬نقطه‌ی‭ ‬عطف‭ ‬و‭ ‬تحول‭ ‬در‭ ‬سال‌های‭ ‬۱۳۱۴،‭ ‬۱۳۵۷‭ ‬و‭ ‬۱۳۹۶‭ ‬شرایط‭ ‬را‭ ‬دگرگون‭ ‬می‌کند‭. ‬

در‭ ‬فاصله‌ی‭ ‬میان‭ ‬این‭ ‬دوره‌ها‭ ‬نسبت‭ ‬ارزشی‭ ‬حجاب‭ ‬زن‭ ‬و‭ ‬غیرت‭ ‬مردانه‭ ‬اول‭ ‬رابطه‌ای‭ ‬عرفی‐رسمی‭ ‬است‭. ‬بعد‭ ‬از‭ ‬رسمیت‭ ‬می‌افتد،‭ ‬سپس‭ ‬دوباره‭ ‬رسمی‭ ‬شده،‭ ‬اما‭ ‬دیگر‭ ‬ارزش‭ ‬عرفی‭ ‬ندارد‭ ‬و‭ ‬دست‭ ‬آخر‭ ‬هم‭ ‬اعتبار‭ ‬رسمی‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬اعتبار‭ ‬عرفی‌اش‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬کل‭ ‬از‭ ‬دست‭ ‬می‌دهد‭.‬

یک‭: ‬تا‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬۱۳۱۴‭ ‬

تا‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬وضع‭ ‬قانون‭ ‬کشف،‭ ‬محدودیت‭ ‬پوشش‭ ‬و‭ ‬سلب‭ ‬آزادی‭ ‬زنان،‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬رسمی‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬عرفی‭ ‬یک‭ ‬ارزش‭ ‬قطعی‭ ‬است‭. ‬سبک‭ ‬زندگی‭ ‬محدود‭ ‬زنان،‭ ‬نقش‭ ‬تعیین‌کننده‌ای‭ ‬در‭ ‬کیفیت‭ ‬غیرت‭ ‬مردانه‭ ‬و‭ ‬تعریف‭ ‬محدوده‭ ‬و‭ ‬حوزه‌ی‭ ‬اقتدار‭ ‬مرد‭ ‬دارد‭. ‬

کافی‭ ‬بود‭ ‬نام‭ ‬همسر‭ ‬و‭ ‬دختران‭ ‬مردی‭ ‬سر‭ ‬زبان‭ ‬بیفتد‭ ‬تا‭ ‬اعتبار‭ ‬و‭ ‬موقعیت‭ ‬اجتماعی‭ ‬او‭ ‬زیر‭ ‬سوال‭ ‬برود‭. ‬در‭ ‬چنین‭ ‬شرایطی‭ ‬طبیعی‌ترین‭ ‬و‭ ‬ساده‌ترین‭ ‬اشکال‭ ‬آزادی‭ ‬زن،‭ ‬حوزه‌ی‭ ‬اقتدار‭ ‬مرد‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬خطر‭ ‬می‌انداخت‭ ‬و‭ ‬موقعیت‭ ‬اجتماعی‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬زیر‭ ‬سوال‭ ‬می‌برد‭. ‬کوچک‌ترین‭ ‬آزادی‌های‭ ‬زنانه‭ ‬لکه‌ی‭ ‬ننگ‭ ‬رسوایی‭ ‬را‭ ‬روی‭ ‬دامن‭ ‬مردان‭ ‬ایرانی‭ ‬می‌نشاند؛‭ ‬لکه‌ای‭ ‬که‭ ‬جز‭ ‬با‭ ‬برخورد‭ ‬خشن‭ ‬و‭ ‬قهرآلوده‭ ‬پاک‭ ‬نمی‌شد‭. ‬

چنین‭ ‬شکلی‭ ‬از‭ ‬رابطه‌ی‭ ‬مرد‭ ‬و‭ ‬زن‭ ‬را‭ ‬هم‭ ‬قواعد‭ ‬رسمی‭ ‬و‭ ‬حقوقی‭ ‬جامعه‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬مناسبات‭ ‬عرفی،‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬ارزش‭ ‬اجتماعی‭ ‬به‭ ‬رسمیت‭ ‬می‌شناخت‭. 

دو‭: ‬دوران‭ ‬پهلوی

رضاشاه‭ ‬پهلوی‭ ‬در‭ ‬۱۷‭ ‬دی‭ ‬۱۳۱۴،‭ ‬همزمان‭ ‬با‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬از‭ ‬سر‭ ‬همسر‭ ‬و‭ ‬فرزندانش‭ ‬فرمان‭ ‬عمومی‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬را‭ ‬صادر‭ ‬کرد‭. ‬او‭ ‬به‭ ‬دلایل‭ ‬مختلفی‭ ‬نظرات‭ ‬تند‭ ‬و‭ ‬رادیکالی‭ ‬درباره‌ی‭ ‬حجاب‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬معتقد‭ ‬بود‭: ‬‮«‬چادر‭ ‬و‭ ‬چاق‌چور،‭ ‬دشمن‭ ‬ترقی‭ ‬و‭ ‬پیشرفت‭ ‬مردم‭ ‬است‭. ‬درست‭ ‬حکم‭ ‬یک‭ ‬دمل‭ ‬را‭ ‬پیدا‭ ‬کرده‭ ‬که‭ ‬باید‭ ‬با‭ ‬احتیاط‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬نیشتر‭ ‬زد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬بینش‭ ‬برد‭.‬‮»‬‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬حال‭ ‬او‭ ‬خیلی‭ ‬جانب‭ ‬احتیاط‭ ‬را‭ ‬نگه‭ ‬نداشت،‭ ‬چنانکه‭ ‬هم‭ ‬کلاه‭ ‬سر‭ ‬مردان‭ ‬گذاشتن‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬چادر‭ ‬از‭ ‬سر‭ ‬زنان‭ ‬برگرفتن،‭ ‬هر‭ ‬دو‭ ‬حاشیه‌ساز‭ ‬شدند‭. ‬

فرمان‭ ‬شاه‭ ‬تغییر‭ ‬عمده‌ای‭ ‬در‭ ‬مناسبات‭ ‬رسمی‭ ‬و‭ ‬حقوقی‭ ‬ایجاد‭ ‬کرد،‭ ‬اگرچه‭ ‬بنیان‌گذار‭ ‬پادشاهی‭ ‬پهلوی‭ ‬در‭ ‬تغییر‭ ‬مناسبات‭ ‬عرفی‭ ‬موفقیت‭ ‬عمده‌ای‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬نیاورد‭. ‬حتی‭ ‬فرزند‭ ‬او‭ ‬نیز‭ ‬که‭ ‬محافظه‌کارانه‌تر‭ ‬از‭ ‬پدر‭ ‬به‭ ‬دنبال‭ ‬تغییر‭ ‬نشانه‌های‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬سنتی‭ ‬به‭ ‬ظواهر‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬مدرن‭ ‬بود،‭ ‬تنها‭ ‬توانست‭ ‬روی‭ ‬لایه‌های‭ ‬فوقانی‭ ‬طبقه‌ی‭ ‬متوسط‭ ‬تاثیر‭ ‬بگذارد‭. ‬

با‭ ‬این‭ ‬همه‭ ‬در‭ ‬دوران‭ ‬۵۳‭ ‬ساله‌ی‭ ‬زمام‌داری‭ ‬خاندان‭ ‬پهلوی‭ ‬در‭ ‬ایران،‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬ظاهر‭ ‬و‭ ‬باطن‭ ‬دچار‭ ‬تغییرات‭ ‬زیادی‭ ‬شد‭. ‬نقطه‌ی‭ ‬اوج‭ ‬این‭ ‬تغییرات‭ ‬دهه‌ی‭ ‬۵۰‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬برخی‭ ‬زنان‭ ‬ایرانی‭ (‬عمدتا‭ ‬در‭ ‬تهران‭) ‬آزادانه‭ ‬و‭ ‬بدون‭ ‬حجاب،‭ ‬به‭ ‬پشتوانه‌ی‭ ‬حمایت‭ ‬قانون‭ ‬و‭ ‬قواعد‭ ‬رسمی‭ ‬در‭ ‬عرصه‌ی‭ ‬عمومی‭ ‬ظاهر‭ ‬می‌شدند‭.‬

پهلوی‭ ‬پدر‭ ‬و‭ ‬پسر‭ ‬البته‭ ‬هر‭ ‬دو‭ ‬طعم‭ ‬تلخ‭ ‬مقاومت‭ ‬جانانه‌ی‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬سنتی‭ ‬را‭ ‬چشیدند؛‭ ‬جامعه‌ای‭ ‬که‭ ‬نهاد‭ ‬حاکم‭ ‬را‭ ‬فاسد‭ ‬و‭ ‬ضداخلاق‭ ‬و‭ ‬دین‭ ‬می‌دانست‭ ‬و‭ ‬مردانی‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬زن‭ ‬و‭ ‬فرزند‭ ‬سخت‭ ‬نمی‌گرفتند،‭ ‬بی‌غیرت‭ ‬و‭ ‬واداده‭ ‬می‌پنداشت‭. ‬

سه‭: ‬دوران‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی

انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬سال‭ ‬۱۳۵۷،‭ ‬سکان‭ ‬حکومت‭ ‬را‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬کش‭ ‬و‭ ‬قوس‭ ‬نسبی‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬نهاد‭ ‬سنتی‭ ‬روحانیت‭ ‬داد‭. ‬بازگشت‭ ‬به‭ ‬سنت‭ ‬طبیعت‭ ‬نهاد‭ ‬محافظه‌کار‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬تحت‌تاثیر‭ ‬شرایط‭ ‬انقلابی‭ ‬حمایت‭ ‬طبقه‌ی‭ ‬متوسط‭ ‬را‭ ‬هم‭ ‬به‭ ‬همراه‭ ‬داشت؛‭ ‬انقلابی‌هایی‭ ‬که‭ ‬تحت‌تاثیر‭ ‬ادبیات‭ ‬چپ‭ ‬و‭ ‬پست‌مدرن‭ ‬تمنای‭ ‬بازگشت‭ ‬به‭ ‬گذشته‭ ‬داشتند‭.‬

حجاب‭ ‬اجباری‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬خیلی‭ ‬زود‭ ‬تبدیل‭ ‬به‭ ‬قانون‭ ‬رسمی‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬فراتر‭ ‬تبدیل‭ ‬به‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬نشانه‌های‭ ‬هویتی‭ ‬نظام‭ ‬انقلابی‭ ‬شد‭. ‬در‭ ‬زمینه‌ی‭ ‬عرفی‭ ‬هم‭ ‬هنوز‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬ایرانی‭ ‬برای‭ ‬مفهوم‭ ‬مردانگی‭ ‬و‭ ‬غیرت‭ ‬ارزش‭ ‬عرفی‭ ‬قایل‭ ‬بود‭. ‬نهاد‭ ‬رسمی‭ ‬حاکمیت‭ ‬نیز‭ ‬مدام‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬طبل‭ ‬می‌کوفت‭ ‬و‭ ‬تلاش‭ ‬می‌کرد‭ ‬تا‭ ‬حجاب‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬ارزش‭ ‬عرفی‭ ‬گره‭ ‬بزند‭. ‬این‭ ‬تلاش‭ ‬تا‭ ‬همین‭ ‬امروز‭ ‬هم‭ ‬ادامه‭ ‬دارد‭.‬

روی‭ ‬دیوارها‭ ‬می‌نوشتند‭ ‬‮«‬بی‌حجابی‭ ‬زن‭ ‬از‭ ‬بی‌غیرتی‭ ‬مرد‭ ‬است‭.‬‮»‬‌‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬پیامبر‭ ‬اسلام‭ ‬حدیث‭ ‬نه‌چندان‭ ‬معتبری‭ ‬را‭ ‬نقل‭ ‬می‌کردند‭ ‬‮«‬هر‭ ‬مردى‭ ‬که‭ ‬راضى‭ ‬است‭ ‬همسرش‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬بیاراید‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬خانه‭ ‬بیرون‭ ‬برود،‭ ‬آن‭ ‬مرد،‭ ‬دیوث‭ (‬بی‌غیرت‭) ‬است،‭ ‬و‭ ‬هر‭ ‬کس‭ ‬او‭ ‬را‭ ‬دیوث‭ ‬بنامد،‭ ‬گناه‭ ‬نکرده‭ ‬است‭.‬‮»‬‭ ‬خود‭ ‬منابع‭ ‬دینی‭ ‬در‭ ‬اعتبار‭ ‬این‭ ‬حدیث‭ ‬تردید‭ ‬دارند‭. ‬با‭ ‬این‭ ‬حال‭ ‬هنوز‭ ‬هم‭ ‬رسانه‌های‭ ‬محافظه‌کار‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬استناد‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬دفاع‭ ‬از‭ ‬حجاب‭ ‬از‭ ‬غیرت‭ ‬و‭ ‬مردانگی‭ ‬مایه‌‭ ‬می‌گذارند‭: ‬‮«‬غیرت‭ ‬در‭ ‬لغت‭ ‬و‭ ‬اصطلاح‭ ‬اخلاقی‭ ‬عبارت‭ ‬است‭ ‬از‭ ‬حالت‭ ‬دگرگونی‭ ‬نفسانی‭ ‬یک‭ ‬مرد‭ ‬از‭ ‬این‌که‭ ‬ببیند‭ ‬یا‭ ‬متوجه‭ ‬شود‭ ‬که‭ ‬نوامیس‭ ‬خانوادگی‭ ‬او‭ ‬مثل‭ ‬مادر،‭ ‬خواهر،‭ ‬همسر‭ ‬و‭ ‬دختر‭ ‬او‭ ‬یا‭ ‬حتی‭ ‬نوامیس‭ ‬دیگران‭ ‬در‭ ‬معرض‭ ‬بهره‌وری‭ ‬حرام‭ ‬قرار‭ ‬گیرد‭.‬‮»‬

سیاست‌های‭ ‬غیرت‌مندانه‌ی‭ ‬نظام‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی،‭ ‬نه‭ ‬فقط‭ ‬برای‭ ‬زنان‭ ‬که‭ ‬برای‭ ‬مردان‭ ‬هم‭ ‬مقررات‭ ‬سخت‌گیرانه‌ای‭ ‬به‭ ‬همراه‭ ‬داشت‭. ‬به‌خصوص‭ ‬در‭ ‬دو‭ ‬دهه‌ی‭ ‬نخست‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬موضوع‭ ‬حجاب‭ ‬و‭ ‬پوشش‭ ‬مردانه‭ ‬نیز‭ ‬مساله‌ای‭ ‬حساسیت‌برانگیز‭ ‬بود‭. ‬‮«‬بی‌حجابی‮»‬‭ ‬مردان‭ ‬هم‭ ‬اسلام‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬خطر‭ ‬می‌انداخت‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬‮«‬عفت‮»‬‭ ‬زنانی‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬ممکن‭ ‬بود‭ ‬با‭ ‬دیدن‭ ‬دست‭ ‬و‭ ‬پای‭ ‬مردان‭ ‬به‭ ‬ورطه‌ی‭ ‬گناه‭ ‬بیفتند‭. ‬

سال‌ها‭ ‬است‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬مشکل‭ ‬پیراهن‭ ‬آستین‭ ‬کوتاه‭ ‬و‭ ‬شلوارهای‭ ‬تنگ‭ ‬حل‭ ‬شده،‭ ‬اما‭ ‬در‭ ‬گذشته‌ای‭ ‬نه‌چندان‭ ‬دور،‭ ‬پوشیدن‭ ‬این‭ ‬لباس‌ها‭ ‬حرمت‌شکنی‭ ‬و‭ ‬بی‌حجابی‭ ‬پنداشته‭ ‬می‌شد‭.‬

‭ ‬هنوز‭ ‬هم‭ ‬می‌توان‭ ‬رد‭ ‬این‭ ‬حساسیت‌ها‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬عمیق‌ترین‭ ‬لایه‌های‭ ‬سنت‭ ‬مشاهده‭ ‬کرد؛‭ ‬جایی‭ ‬که‭ ‬محافظه‌کاران‭ ‬مذهبی،‭ ‬از‭ ‬نمایان‭ ‬شدن‭ ‬اندام‭ ‬مردانه‌ی‭ ‬کشتی‌گیران‭ ‬نگران‭ ‬می‌شوند‭.‬

البته‭ ‬منشا‭ ‬عمده‌ی‭ ‬این‭ ‬حساسیت‌ها‭ ‬هم‭ ‬برخاسته‭ ‬از‭ ‬غیرت‭ ‬مردانه‌ای‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬بالا‭ ‬به‭ ‬زن‭ ‬نگاه‭ ‬می‌کند‭: ‬‮«‬تماشای‭ ‬بدن‭ ‬مرد‭ ‬نامحرم‭ ‬هر‭ ‬چند‭ ‬بدون‭ ‬قصد‭ ‬لذت،‭ ‬برای‭ ‬زن‭ ‬جایز‭ ‬نیست‭. ‬بنابراین‭ ‬دیدن‭ ‬مسابقات‭ ‬کشتی‭ ‬برای‭ ‬بانوان‭ ‬جایز‭ ‬نیست‮»‬‭.‬

گذر‭ ‬زمان،‭ ‬خیلی‭ ‬چیزها‭ ‬را‭ ‬تغییر‭ ‬می‌داد‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬میان‭ ‬ناکارآمدی‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬اجتماعی‭ ‬نظام‭ ‬حاکم‭ ‬نیز،‭ ‬در‭ ‬تسریع‭ ‬تغییر‭ ‬و‭ ‬تحولات‭ ‬نقش‭ ‬کاتالزور‭ ‬را‭ ‬ایفا‭ ‬می‌کرد‭. ‬

و‭ ‬چهار‭: ‬دوران‭ ‬معاصر

سال‌ها‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬نهادهای‭ ‬تبلیغاتی‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬سعی‭ ‬کرده‌اند،‭ ‬غیرت‭ ‬مردان‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬مقابله‭ ‬با‭ ‬بی‌حجابی‭ ‬تحریک‭ ‬کنند‭. ‬اما‭ ‬همه‌ی‭ ‬این‭ ‬تبلیغات‭ ‬کوفتن‭ ‬آب‭ ‬در‭ ‬هاون‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬هست‭. ‬امروز‭ ‬مفاهیمی‭ ‬چون‭ ‬غیرت‭ ‬و‭ ‬مردانگی‭ (‬لااقل‭ ‬آن‭ ‬بخشی‭ ‬که‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬نحوه‌ی‭ ‬پوشش‭ ‬یا‭ ‬ایجاد‭ ‬محدودیت‭ ‬در‭ ‬حقوق‭ ‬انسانی‭ ‬زنان‭ ‬مربوط‭ ‬است‭) ‬اعتبار‭ ‬عرفی‭ ‬و‭ ‬اخلاقی‌شان‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دست‭ ‬داده‌اند‭.‬

رفتارهای‭ ‬ضد‭ ‬حجاب‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬فراگیر‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬کمتر‭ ‬می‌توان‭ ‬نشانه‌ای‭ ‬از‭ ‬شرمندگی‭ ‬از‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬در‭ ‬جامعه‭ ‬یافت‭. ‬صرف‌نظر‭ ‬از‭ ‬تعارفات‭ ‬سیاسی‭ ‬یا‭ ‬واکنش‌های‭ ‬پراکنده‭ ‬و‭ ‬معدود‭ ‬لایه‌های‭ ‬سنتی‭ ‬و‭ ‬محافظه‌کار،‭ ‬واکنش‭ ‬عمومی‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬مردان‭ ‬نه‌تنها‭ ‬منفی‭ ‬نیست‭ ‬بلکه‭ ‬واضح‭ ‬است‭ ‬بخش‭ ‬عمده‌ای‭ ‬از‭ ‬مردان،‭ ‬چه‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬فعال‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬منفعلانه‭ ‬موافق‭ ‬رفع‭ ‬محدودیت‌های‭ ‬رسمی‭ ‬برای‭ ‬زنان‌‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬در‭ ‬زمینه‌ی‭ ‬آزادی‭ ‬پوشش‌اند‭. ‬

این‭ ‬اتفاق‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬تاریخ‭ ‬بی‌سابقه‭ ‬است‭. ‬تعداد‭ ‬مردانی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬تاریخ‭ ‬از‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬حمایت‭ ‬کرده‌اند‭ ‬بسیار‭ ‬کم‭ ‬است‭. ‬معدود‭ ‬افرادی‭ ‬مانند‭ ‬ابوالقاسم‭ ‬آزاد‭ ‬مراغه‌ای،‭ ‬نمونه‌های‭ ‬نادری‭ ‬بوده‌اند‭ ‬که‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬ایرانی‭ ‬در‭ ‬زمان‌شان‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬مقابله‭ ‬با‭ ‬سنت‌ها‭ ‬و‭ ‬ارزش‌های‭ ‬رایج‭ ‬تحقیر‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬

امروز‭ ‬اما،‭ ‬دفاع‭ ‬از‭ ‬حق‭ ‬آزادی‭ ‬پوشش،‭ ‬نه‌تنها‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬ارزش‌های‭ ‬جامعه‭ ‬نیست،‭ ‬بلکه‭ ‬به‭ ‬منزله‌ی‭ ‬دفاع‭ ‬از‭ ‬ارزش‌های‭ ‬جدیدی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬جایگزین‭ ‬مفاهیم‭ ‬ذهنی‭ ‬مانند‭ ‬غیرت‭ ‬و‭ ‬مردانگی‭ ‬شده‌اند‭. ‬آن‌چه‭ ‬تا‭ ‬دهه‌های‭ ‬پیش‭ ‬دست‭ ‬و‭ ‬پای‭ ‬زنان‭ ‬ایرانی‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬خانه‭ ‬می‌بست‭ ‬و‭ ‬حضورشان‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬عرصه‌ی‭ ‬عمومی‭ ‬محدود‭ ‬می‌کرد،‭ ‬امروز‭  ‬مقابل‭ ‬ارزش‌های‭ ‬عینی‭ ‬تازه‌ای‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬مردان‭ ‬و‭ ‬زنان‭ ‬ایرانی‭ ‬براساس‭ ‬آن‭ ‬موقعیت‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬جامعه‭ ‬تعیین‭ ‬می‌کنند‭. ‬

جامعه‌ی‌‭ ‬غیرت‌مند‭ ‬ایرانی‭ ‬۱۷۰‭ ‬سال‭ ‬پیش‭ ‬که‭ ‬کنار‭ ‬رفتن‭ ‬روبنده‌ی‭ ‬طاهره‭ ‬قره‌العین‭ ‬را‭ ‬برنمی‌تابید،‭ ‬امروز‭ ‬نه‌تنها‭ ‬به‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬و‭ ‬لباس‭ ‬آزاد‭ ‬زنان‭ ‬حساس‭ ‬نیست،‭ ‬بلکه‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬جدی‭ ‬پیگیر‭ ‬رفع‭ ‬محدودیت‌های‭ ‬رسمی‭ ‬است‭.‬

 

مفهوم‭ ‬‮«‬غیرت‮»‬‭  ‬و‭ ‬کارکرد‭ ‬آن‭ ‬تحت‌تاثیر‭ ‬گذر‭ ‬زمان‭ ‬کم‌رنگ‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬نه‌تنها‭ ‬مصادیق‭ ‬برانگیختن‭ ‬غیرت‭ ‬مردانه،‭ ‬به‭ ‬مرور‭ ‬تغییر‭ ‬کرده‌اند،‭ ‬بلکه‭ ‬ارزش‭ ‬اجتماعی‭ ‬آن‭ ‬نیز‭ ‬زیر‭ ‬سوال‭ ‬رفته‭ ‬و‭ ‬رنگ‭ ‬باخته‭ ‬است‭. ‬صرف‌نظر‭ ‬از‭ ‬تعارف‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬فرهنگی،‭ ‬امروز‭ ‬غیرت‭ ‬یک‭ ‬مرد‭ ‬نه‭ ‬یک‭ ‬ارزش،‭ ‬بلکه‭ ‬پدیده‌ای‭ ‬دردسرساز‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬ارزش‌‌های‭ ‬جدید‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرد‭. ‬امروز‭ ‬جست‌وجوی‭ ‬واژه‌ی‭ ‬غیرت‭ ‬در‭ ‬ادبیات‭ ‬جامعه‌شناسی‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬آن‌که‭ ‬به‭ ‬حوزه‌ی‭ ‬فرهنگ‭ ‬عمومی‭ ‬منتهی‭ ‬شود،‭ ‬ما‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬و‭ ‬سوی‭ ‬مشکلات‭ ‬اجتماعی‭ ‬و‭ ‬آسیب‌ها‭ ‬و‭ ‬خشونت‌های‭ ‬خانوادگی‭ ‬می‌کشاند‭.‬

معنی‭ ‬واژه‌ی‭ ‬‮«‬غیرت‮»‬‭ ‬در‭ ‬مناسبات‭ ‬اجتماعی‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬ایران‭ ‬دچار‭ ‬تغییر‭ ‬و‭ ‬تحول‭ ‬بنیادین‭ ‬شده،‭ ‬کاربرد‭ ‬آن‭ ‬بسیار‭ ‬محدود‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬دایره‌ی‭ ‬تاثیر‭ ‬آن‭ ‬کوچک‌تر‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬رفته‌رفته‭ ‬باید‭ ‬این‭ ‬واژه‌‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬مدخل‭ ‬ارزش‌های‭ ‬جامعه‭ ‬بیرون‭ ‬کشید‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬بخش‭ ‬تاریخی‭ ‬دایره‌المعارف‭ ‬اجتماعی‭ ‬ایران‭ ‬بایگانی‭ ‬کرد‭.‬