آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۹ فروردین ۱۳۹۷

مهدی تاجیک

سیاست


رفراندوم در جمهوری اسلامی، رابطه‌ای از جنس عشق و نفرت


عکس از آلفرد یعقوب‌زاده

نوروز‭ ‬۱۳۵۸‭ ‬در‭ ‬دید‭ ‬و‭ ‬بازدیدهای‭ ‬عید‭ ‬صحبت‭ ‬از‭ ‬آری‭ ‬و‭ ‬خیر‭ ‬به‭ ‬حکومتی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬هنوز‭ ‬روزهای‭ ‬آغاز‭ ‬حیات‭ ‬را‭ ‬سپری‭ ‬می‌کرد‭. ‬

حکومتی‭ ‬بدون‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬ولی‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬تکوین‭ ‬و‭ ‬رهبری‭ ‬کاریزماتیک‭ ‬که‭ ‬بی‌برو‭ ‬برگرد‭ ‬می‌توانست‭ ‬بدنه‌ی‭ ‬اجتماعی‭ ‬وسیعی‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬جهت‭ ‬منویات‭ ‬خود‭ ‬بسیج‭ ‬کند‭. ‬

برای‭ ‬آن‌ها‭ ‬که‭ ‬نبض‭ ‬جامعه‭ ‬در‭ ‬دست‌شان‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬حال‭ ‬و‭ ‬هوای‭ ‬زمانه‭ ‬را‭ ‬دریافته‌‭ ‬بودند‭ ‬جای‭ ‬هیچ‭ ‬تردیدی‭ ‬وجود‭ ‬نداشت‭ ‬که‭ ‬نتیجه‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬تعیین‭ ‬حکومت‭ ‬چه‭ ‬خواهد‭ ‬بود‭. ‬

حتی‭ ‬سرسخت‌ترین‭ ‬مخالفان‭ ‬نظام‭ ‬جدید‭ ‬هم‭ ‬تقریبا‭ ‬یقین‭ ‬داشتند‭ ‬که‭ ‬شور‭ ‬و‭ ‬حال‭ ‬انقلابی‭ ‬حاکم‭ ‬بر‭ ‬کشور‭ ‬آن‭ ‬قدر‭ ‬قدرتمند‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬رای‭ ‬آری‭ ‬به‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬را‭ ‬گریزناپذیر‭ ‬می‌کند‭. ‬

در‭ ‬واقع‭ ‬همین‌طور‭ ‬هم‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬رفراندوم‭ ‬و‭ ‬نتیجه‌ی‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬طی‭ ‬چهار‭ ‬دهه‌ی‭ ‬گذشته‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬مستمسک‭ ‬مقام‌های‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬در‭ ‬اثبات‭ ‬مشروعیت‭ ‬و‭ ‬بر‭ ‬حق‭ ‬بودن‭ ‬این‭ ‬نظام‭ ‬سیاسی‭ ‬است‭. ‬

حذف‭ ‬بدیل‌ها‭ ‬از‭ ‬روز‭ ‬نخست

رفراندوم‭ ‬تعیین‭ ‬حکومت‭ ‬چه‭ ‬در‭ ‬شیوه‌ی‭ ‬برگزاری‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬در‭ ‬نوع‭ ‬انتخاب‭ ‬برگه‌های‭ ‬رای‭ ‬و‭ ‬رنگ‌بندی‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬شکل‭ ‬معناداری‭ ‬تکلیف‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬مشخص‭ ‬کرده‭ ‬بود‭.‬

‭ ‬رفراندومی‭ ‬که‭ ‬تنها‭ ‬یک‭ ‬گزینه‭ ‬از‭ ‬بین‌‭ ‬همه‌ی‭ ‬گزینه‌های‭ ‬محتمل‭ ‬برای‭ ‬شکل‌گیری‭ ‬یک‭ ‬نظام‭ ‬سیاسی‭ ‬جدید‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬بحث‭ ‬می‌گذاشت‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬حکومت‭ ‬پهلوی٬‭ ‬بدیلی‭ ‬جز‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬نداشت‭. ‬

برخی‭ ‬از‭ ‬آن‌ها‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬قطار‭ ‬انقلاب‭ ‬سوار‭ ‬بودند‭ ‬ولی‭ ‬سودایی‭ ‬جز‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬در‭ ‬سر‭ ‬داشتند‭ ‬همان‌‌زمان‭ ‬هم‭ ‬انتقادهای‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬شیوه‭ ‬ابراز‭ ‬کردند‭ ‬ولی‭ ‬نفوذ‭ ‬آیت‌الله‭ ‬خمینی‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬رهبر‭ ‬معنوی‭ ‬انقلاب‭ ‬به‭ ‬راحتی‭ ‬مانع‭ ‬از‭ ‬شنیده‌‭ ‬‌شدن‭ ‬صداهای‭ ‬دیگر‭ ‬شد‭. ‬

در‭ ‬نهایت‭ ‬روی‭ ‬برگه‭ ‬رای‌‭ ‬تنها‭ ‬این‭ ‬عبارت‭ ‬قرار‭ ‬گرفت‭ ‬که‭ ‬‮«‬تغییر‭ ‬رژیم‭ ‬سابق‭ ‬به‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬که‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬آن‭ ‬از‭ ‬تصویب‭ ‬ملت‭ ‬خواهد‭ ‬گذشت‭.‬‮»‬‭ ‬

پایین‭ ‬تعرفه‌های‭ ‬رای‭ ‬با‭ ‬رنگ‭ ‬سبز‭ ‬کلمه‌ی‭ ‬آری‭ ‬و‭ ‬پایین‭ ‬تعرفه‌ها‭ ‬با‭ ‬رنگ‭ ‬زرد‭ ‬نیز‭ ‬عبارت‭ ‬نه‭ ‬به‭ ‬رنگ‭ ‬قرمز‭ ‬حک‭ ‬شده‭ ‬بود‭.‬

نفوذ‭ ‬رو‭ ‬به‭ ‬گسترش‭ ‬مذهبی‌ها‭ ‬در‭ ‬روند‭ ‬تصمیم‌گیری‭ ‬و‭ ‬اداره‌ی‭ ‬امور‭ ‬را‭ ‬درست‭ ‬از‭ ‬همین‭ ‬مراحل‭ ‬تکوین‭ ‬نظام‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬می‌شد‭ ‬به‭ ‬وضوح‭ ‬دید‭.‬

ابراهیم‭ ‬یزدی‭ ‬نخستین‭ ‬وزیر‭ ‬أمور‭ ‬خارجه‌ی‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬بعدها‭ ‬در‭ ‬روایت‭ ‬این‭ ‬رفراندوم‭ ‬و‭ ‬حذف‭ ‬بدیل‌های‭ ‬دیگری‭ ‬جز‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬گفته‭ ‬بود‭: ‬‮«‬در‭ ‬زمان‭ ‬برگزاری‭ ‬همه‌پرسی،‭ ‬برخی‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬نظر‭ ‬بودند‭ ‬که‭ ‬باید‭ ‬همه‌ی‭ ‬گزینه‌های‭ ‬پیشنهادی،‭ ‬در‭ ‬پرسشنامه‭ ‬وارد‭ ‬شود‭ ‬ولی‭ ‬شورای‭ ‬انقلاب‭ ‬و‭ ‬رهبری‭ ‬که‭ ‬تصمیم‌‌گیرنده‭ ‬اصلی‭ ‬و‭ ‬نهایی‭ ‬بودند،‭ ‬تصمیم‭ ‬گرفتند‭ ‬تنها‭ ‬درباره‌ی‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬از‭ ‬مردم‭ ‬سوال‭ ‬شود‭ ‬که‭ ‬تشتت‭ ‬آرا‭ ‬به‭ ‬وجود‭ ‬نیاید‭.‬‮»‬

‭ ‬برای‭ ‬آن‌ها‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬سودای‭ ‬حکومتی‭ ‬دموکراتیک‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬فردای‭ ‬سرنگونی‭ ‬حکومت‭ ‬پهلوی‭ ‬در‭ ‬سر‭ ‬داشتند‭ ‬نفس‭ ‬برگزاری‭ ‬رفراندومی‭ ‬که‭ ‬تنها‭ ‬‮«‬‌جمهوری‭ ‬اسلامی‮»‬‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬گزینه‌ی‭ ‬بدیل‭ ‬پیش‭ ‬رو‭ ‬می‌گذاشت‭ ‬به‭ ‬اندازه‌ی‭ ‬کافی‭ ‬مایوس‌کننده‭ ‬بود‭. ‬شیوه‌ی‭ ‬عمل‭ ‬حامیان‭ ‬انقلاب‭ ‬در‭ ‬فردای‭ ‬رفراندوم‭ ‬و‭ ‬نتیجه‌ی‭ ‬اعلام‭ ‬شده‭ ‬آن‭ ‬یعنی‭ ‬رای‭ ‬بالغ‭ ‬به‭ ‬۹۸‭ ‬درصد‭ ‬از‭ ‬شرکت‌کنندگان‭ ‬به‭ ‬تاسیس‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬عملا‭ ‬حامیان‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬موضعی‭ ‬برتر‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬سایر‭ ‬جریان‌های‭ ‬حاضر‭ ‬در‭ ‬مبارزات‭ ‬انقلابی‭ ‬قرار‭ ‬داد‭. ‬

پشت‭ ‬نقاب‭ ‬دموکراسی

جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬از‭ ‬بدو‭ ‬تاسیس‭ ‬ادعای‭ ‬الهام‌بخش‭ ‬بودن‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬رفراندوم‭ ‬نقطه‌ی‭ ‬آغازینی‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬تلاش‭ ‬بود‭. ‬برای‭ ‬حاکمان‭ ‬نظام‭ ‬تازه‭ ‬موضوع‭ ‬فقط‭ ‬این‭ ‬نبود‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬واسطه‌ی‭ ‬رهبری‭ ‬یک‭ ‬مرجع‭ ‬تقلید٬‭ ‬ایران‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬ام‌القرای‭ ‬جهان‭ ‬اسلام‭ ‬تبدیل‭ ‬کنند‭ ‬بلکه‭ ‬فراتر‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬این‭ ‬ادعا‭ ‬وجود‭ ‬داشت‭ ‬که‭ ‬رفراندوم‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬عملا‭ ‬کشور‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬موقعیت‭ ‬دموکراتیک‌ترین‭ ‬نظام‌های‭ ‬موجود‌‭ ‬در‭ ‬دنیا‭ ‬قرار‭ ‬داده‭ ‬است‭. ‬تصور‭ ‬صدور‭ ‬انقلاب‭ ‬که‭ ‬خصوصا‭ ‬در‭ ‬دهه‌ی‭ ‬نخست‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬پیروزی‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬مداوم‭ ‬بر‭ ‬زبان‭ ‬مقام‌های‭ ‬نظام‭ ‬و‭ ‬نمایندگان‭ ‬دیپلماتیک‭ ‬آن‭ ‬جاری‭ ‬بود‭ ‬دقیقا‭ ‬از‭ ‬همین‌جا‭ ‬نشات‭ ‬می‌گرفت‭. ‬آن‌ها‭ ‬خواست‭ ‬خود‭ ‬برای‭ ‬اجرای‭ ‬احکام‭ ‬اسلامی‭ ‬و‭ ‬برپایی‭ ‬یک‭ ‬حکومت‭ ‬تئوکراتیک‭ ‬را‭ ‬پشت‭ ‬ویترین‭ ‬رفراندوم‭ ‬پنهان‭ ‬کردند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬مرحله‌ی‭ ‬بعد‭ ‬نیز‭ ‬تصویب‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬به‭ ‬تاسیس‭ ‬نهادهایی‭ ‬منجر‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬اراده‌ی‭ ‬بی‌واسطه‭ ‬مردم‭ ‬در‭ ‬تعیین‭ ‬سرنوشت‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬اسیر‭ ‬دست‭ ‬نهادهای‭ ‬انتصابی‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬رهبر‭ ‬کرد‭.‬

وقتی‭ ‬بازی‭ ‬تمام‭ ‬شد

‭ ‬‌وقتی‭ ‬روحانیون‭ ‬سیطره‌ی‭ ‬خود‭ ‬بر‭ ‬تمام‭ ‬ارکان‭ ‬نظام‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬را‭ ‬کامل‭ ‬کردند‭ ‬با‭ ‬رودربایستی‭ ‬کمتری‭ ‬درباره‌ی‭ ‬ماهیت‭ ‬این‭ ‬نظام‭ ‬سیاسی‭ ‬سخن‭ ‬گفتند‭. ‬دیگر‭ ‬تفاخر‭ ‬به‭ ‬دموکراتیک‭ ‬بودن‭ ‬نظام‭ ‬سیاسی‭ ‬نه‌تنها‭ ‬ارزشی‭ ‬نداشت‭ ‬بلکه‭ ‬تئوریسین‌های‭ ‬نظام‭ ‬عمدتا‭ ‬در‭ ‬صدد‭ ‬تقبیح‭ ‬شیوه‌ی‭ ‬حکم‌رانی‭ ‬دموکراتیک‭ ‬برآمدند‭ ‬و‭ ‬رهبران‭ ‬فکری‭ ‬آن‌ها‭ ‬بر‭ ‬تبعیت‭ ‬امت‭ ‬اسلامی‭ ‬از‭ ‬ولایت‭ ‬فقیه‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬منبع‭ ‬اصلی‭ ‬و‭ ‬غایی‭ ‬مشروعیت‭ ‬انگشت‭ ‬تاکید‭ ‬گذاشتند‭.‬

‭ ‬رجوع‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬مردم‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬آزادانه‭ ‬یک‭ ‬شیوه‌ی‭ ‬ناپسند‭ ‬و‭ ‬فرآورده‌ای‭ ‬غربی‭ ‬تلقی‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬اختیار‭ ‬هرگونه‭ ‬انتخاباتی‭ ‬در‭ ‬اختیار‭ ‬شورای‭ ‬نگهبان‭ ‬قانون‭ ‬اساسی‭ ‬قرار‭ ‬گرفت‭. ‬

چنین‭ ‬فرجامی‭ ‬برای‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬حقوقدان‌ها‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬سرشت‭ ‬نظام‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬تفاوت‌های‭ ‬آن‭ ‬آشنایی‭ ‬داشتند‭ ‬چندان‭ ‬غیرمنتظره‭ ‬نبود‭. ‬مصطفی‭ ‬رحیمی‭ ‬نویسنده‭ ‬و‭ ‬حقوقدان‭ ‬ایرانی‭ ‬یک‭ ‬روز‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬خروج‭ ‬شاه‭ ‬از‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬کمتر‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬هفته‭ ‬مانده‭ ‬به‭ ‬بازگشت‭ ‬آیت‌الله‭ ‬خمینی‭ ‬از‭ ‬حومه‭ ‬پاریس‭ ‬به‭ ‬تهران‭ ‬پرسشی‭ ‬کلیدی‭ ‬درباره‌ی‭ ‬جایگاه‭ ‬مردم‭ ‬در‭ ‬نظام‭ ‬مدنظر‭ ‬آیت‌الله‭ ‬را‭ ‬پیش‭ ‬‌کشیده‭ ‬بود‭. ‬او‭ ‬در‭ ‬نامه‌ای‭ ‬سرگشاده‭ ‬به‭ ‬رهبر‭ ‬انقلاب‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬خطر‭ ‬نظارت‭ ‬روحانیون‭ ‬بر‭ ‬نهادهای‭ ‬انتخابی‭ ‬هشدار‭ ‬داده‭ ‬و‭ ‬گفته‭ ‬بود‭: ‬‮«‬اگر‭ ‬منظور‭ ‬از‭ ‬نظارت‭ ‬داشتن،‭ ‬حق‭ ‬وتو‭ ‬در‭ ‬قوه‭ ‬قانون‌گذاری‭ ‬یا‭ ‬اعمال‭ ‬اختصاصی‭ ‬قضاوت‭ ‬است‭ ‬این‭ ‬امر‭ ‬با‭ ‬موازین‭ ‬جمهوری‭ ‬مغایرت‭ ‬آشکار‭ ‬دارد‭.‬‮»‬‭ ‬پیش‌بینی‭ ‬مصطفی‭ ‬رحیمی‭ ‬با‭ ‬آن‌چه‭ ‬در‭ ‬عمل‭ ‬اتفاق‭ ‬افتد‭ ‬شباهتی‭ ‬خیره‌کننده‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬عملا‭ ‬در‭ ‬طی‭ ‬۴۰‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬این‭ ‬روحانیون‭ ‬بوده‌اند‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬سازوکارهایی‭ ‬نظیر‭ ‬نظارت‭ ‬استصوابی‭ ‬و‭ ‬حذف‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬داوطلبان‭ ‬در‭ ‬انتخابات‌ها‭ ‬عملا‭ ‬رای‭ ‬مردم‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬سیستماتیک‭ ‬مهندسی‭ ‬کرده‌اند‭. ‬

در‭ ‬این‭ ‬وضعیت‭ ‬اصرار‭ ‬منتقدان‭ ‬و‭ ‬ناراضیان‭ ‬از‭ ‬حکومت‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬به‭ ‬برگزاری‭ ‬یک‭ ‬رفراندوم‭ ‬دیگر‭ ‬همواره‭ ‬با‭ ‬مخالفت‭ ‬قاطع‭ ‬حکومت‭ ‬روبه‌رو‭ ‬بوده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬مدافعان‭ ‬رفراندوم‭ ‬آن‭ ‬با‭ ‬اتهام‌هایی‭ ‬نظیر‭ ‬خیانت‌کار‭ ‬و‭ ‬جاسوس‭ ‬و‭ .. ‬مواجه‭ ‬شده‌اند‭. ‬

جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬نه‌تنها‭ ‬هیچ‌وقت‭ ‬حاضر‭ ‬نشد‭ ‬مشروعیت‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬باری‭ ‬دیگر‭ ‬به‭ ‬رای‭ ‬عمومی‭ ‬بگذارد‭ ‬بلکه‭ ‬حتی‭ ‬از‭ ‬برگزاری‭ ‬رفراندوم‭ ‬در‭ ‬مواردی‭ ‬نه‭ ‬چندان‭ ‬حیاتی‭ ‬مانند‭ ‬برنامه‌ی‭ ‬بحث‌برانگیز‭ ‬هسته‌ای‭ ‬یا‭ ‬رفراندوم‭ ‬برای‭ ‬افزایش‭ ‬اختیارات‭ ‬ریاست‌جمهوری‭ ‬و‭ ‬اصلاح‭ ‬قانون‭ ‬انتخابات‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬محمد‭ ‬خاتمی‭ ‬پرهیز‭ ‬کرد‭. ‬در‭ ‬آستانه‌ی‭ ‬چهلمین‭ ‬سال‭ ‬تاسیس‭ ‬این‭ ‬حکومت‭ ‬هم‭ ‬گروهی‭ ‬از‭ ‬منتقدان‭ ‬بار‭ ‬دیگر‭ ‬مطالبه‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬راهی‭ ‬برای‭ ‬گذار‭ ‬مسالمت‌آمیز‭ ‬از‭ ‬آن‌چه‌‭ ‬بن‌بست‌های‭ ‬حکومت‌داری‭ ‬در‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‌‭ ‬می‌خوانند‭ ‬تکرار‭ ‬کرده‌اند‭. ‬پاسخ‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬مطالبه‭ ‬مثل‭ ‬گذشته‭ ‬تنها‭ ‬در‭ ‬یک‭ ‬کلمه‭ ‬خلاصه‭ ‬شده‭ ‬است؛‭ ‬نه‭.‬