آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۹ فروردین ۱۳۹۷

نعیمه دوستدار

اجتماع


رفته بر باد، حجاب در ایران این روزها


عکس از حسن سربخشیان

‮«‬مانتوهای‭ ‬جلوباز‭ ‬و‭ ‬شال‌های‌‭ ‬افتاده‮»‬‭ ‬این‭ ‬توصیف‭ ‬مرمر‭ ‬از‭ ‬خیابان‌های‭ ‬تهران‭ ‬است؛‭ ‬هرچند‭ ‬تاکید‭ ‬می‌کند‭ ‬که‭ ‬توصیفش‭ ‬تنها‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬بخش‌هایی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬کلان‌شهر‭ ‬است‭ ‬نه‭ ‬همه‌ی‭ ‬مناطق‭ ‬آن‭. ‬مرمر‭ ‬زن‭ ‬۳۵‭ ‬ساله‌ی‭ ‬تهرانی‭ ‬می‌گوید‭ ‬که‭ ‬الان‭ ‬برایش‭ ‬عادی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬هنگام‭ ‬رانندگی‭ ‬روسری‭ ‬از‭ ‬سرش‭ ‬بیفتد‭ ‬و‭ ‬تا‭ ‬رسیدن‭ ‬به‭ ‬مقصد‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬روی‭ ‬سرش‭ ‬برنگرداند‭. ‬می‌گوید‭ ‬آخرین‭ ‬بار‭ ‬که‭ ‬گشت‭ ‬ارشاد‭ ‬را‭ ‬دیده‭ ‬یک‭ ‬سال‭ ‬قبل‭ ‬بوده‭ ‬هرچند‭ ‬همواره‭ ‬این‭ ‬احتمال‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬ماشینی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬بدحجابی‭ ‬یا‭ ‬افتادن‭ ‬شال‭ ‬و‭ ‬روسری‭ ‬راننده‭ ‬توقیف‭ ‬کنند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬پارکینگ‭ ‬ببرند‭. ‬مرمر‭ ‬می‌گوید‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬روزها‭ ‬همه‌ی‭ ‬مانتوها‭ ‬جلو‭ ‬باز‭ ‬و‭ ‬آستین‭ ‬کوتاه‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬پیدا‭ ‬کردن‭ ‬مانتوی‭ ‬دکمه‭ ‬دار‭ ‬باید‭ ‬خیلی‭ ‬بازار‭ ‬را‭ ‬گشت‭ ‬و‭ ‬تازه‭ ‬احتمال‭ ‬پیدا‭ ‬کردن‭ ‬یک‭ ‬مانتوی‭ ‬دکمه‌دار‭ ‬شیک‭ ‬خیلی‭ ‬کم‭ ‬است‭.‬

شل‌حجابی‭ ‬شاید‭ ‬مناسب‌ترین‭ ‬واژه‭ ‬برای‭ ‬توصیف‭ ‬پوشش‭ ‬زنان‭ ‬ایرانی‭ ‬در‭ ‬تهران‭ ‬و‭ ‬شهرهای‭ ‬بزرگ‭ ‬باشد‭ ‬اما‭ ‬تنها‭ ‬توصیف‭ ‬نیست‭. ‬روایت‭ ‬ناظرانی‭ ‬که‭ ‬تحولات‭ ‬پوشش‭ ‬زنان‭ ‬را‭ ‬بررسی‭ ‬می‌کنند‭ ‬اغلب‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬حجاب‭ ‬زنان‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬سال‌های‭ ‬نخستین‭ ‬اجباری‭ ‬شدن‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬مراتب‭ ‬شل‌تر‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬مفهومی‭ ‬که‭ ‬حکومت‭ ‬با‭ ‬کلمه‌ی‭ ‬‮«‬بدحجابی‮»‬‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬توصیف‭ ‬می‌کرد،‭ ‬حالا‭ ‬بسیار‭ ‬فراگیرتر‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬تبع‭ ‬آن‭ ‬برخورد‭ ‬با‭ ‬بدحجابی،‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬مقاومت‌های‭ ‬بیشتر‭ ‬اجتماعی،‭ ‬ضعیف‌تر‭ ‬شده‭ ‬است‭.‬

اگرچه‭ ‬از‭ ‬همان‭ ‬آغاز‭ ‬اجباری‭ ‬شدن‭ ‬حجاب‭ ‬برخورد‌‭ ‬پلیس‭ ‬با‭ ‬شل‭ ‬حجابی‭ ‬همیشه‭ ‬وجود‭ ‬داشته‭ ‬اما‭ ‬در‭ ‬دوره‌های‭ ‬مختلف‭ ‬بر‭ ‬مبنای‭ ‬شدت‭ ‬و‭ ‬ضعف‭ ‬رویکرد‭ ‬حکومت‭ ‬برای‭ ‬برخورد‭ ‬با‭ ‬آن،‭ ‬پررنگ‌تر‭ ‬یا‭ ‬کمرنگ‌تر‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬دهه‌ی‭ ‬۶۰‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬برخورد‭ ‬حکومت‭ ‬با‭ ‬بدحجابان،‭ ‬به‌عنوان‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬تاریک‌ترین‭ ‬دهه‌های‭ ‬حکومت‭ ‬ایران‭ ‬شناخته‭ ‬می‌شود‭. ‬در‭ ‬دهه‌ی‭ ‬۷۰‭ ‬بدحجابی‭ ‬بیشتر‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬همزمان‭ ‬تلاش‭ ‬حاکمیت‭ ‬برای‭ ‬تبلیغ‭ ‬و‭ ‬تشویق‭ ‬به‭ ‬حجاب‭ ‬ابعاد‭ ‬تازه‌تری‭ ‬پیدا‭ ‬کرده‭. ‬در‭ ‬دهه‌ی‭ ‬۸۰‭ ‬با‭ ‬روی‭ ‬کار‭ ‬آمدن‭ ‬دولت‭ ‬محمود‭ ‬احمدی‌نژاد،‭ ‬با‭ ‬این‌که‭ ‬او‭ ‬‮«‬مشکل‭ ‬مملکت‭ ‬را‭ ‬موی‭ ‬جوانان‮»‬‭ ‬نمی‌دانست،‭ ‬برخوردها‭ ‬با‭ ‬زنان‭ ‬بدحجاب‭ ‬شدت‭ ‬بیشتری‭ ‬یافته‭ ‬و‭ ‬بودجه‌های‭ ‬کلانی‭ ‬برای‭ ‬برگزاری‭ ‬نمایشگاه‌های‭ ‬حجاب‭ ‬و‭ ‬برنامه‌ی‭ ‬کلان‭ ‬تبلیغی‭ ‬حجاب‭ ‬و‭ ‬عفاف‭ ‬صرف‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬

دولت‌های‭ ‬یازدهم‭ ‬و‭ ‬دوازدهم‭ ‬اما‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬دولت‌های‭ ‬قبلی‭ ‬با‭ ‬مقاومت‭ ‬شدیدتری‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬زنانی‭ ‬که‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری‭ ‬را‭ ‬نمی‌پسندیدند‭ ‬روبه‌رو‭ ‬شدند‭ ‬و‭ ‬برخورد‭ ‬متقابل‭ ‬زنان‭ ‬با‭ ‬پلیس‭ ‬و‭ ‬سایر‭ ‬گروه‌‌های‭ ‬محافظه‌کار‭ ‬اجتماعی‭ ‬مانند‭ ‬روحانیون‭ ‬و‭ ‬مذهبیون‭ ‬شدت‭ ‬بیشتری‭ ‬یافته‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نهایت‭ ‬در‭ ‬ماه‌های‭ ‬اخیر‭ ‬به‭ ‬آشکارترین‭ ‬موضوع‭ ‬اعتراض‭ ‬زنان‭ ‬ایرانی‭ ‬تبدیل‭ ‬شده‭ ‬تا‭ ‬جایی‭ ‬که‭ ‬موضوع‭ ‬اعتراض‭ ‬زنان‭ ‬به‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری،‭ ‬به‭ ‬شکل‭ ‬مستقیم‭ ‬به‭ ‬کلام‭ ‬شخصیت‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬راه‭ ‬یافته‭ ‬و‭ ‬زمینه‌ساز‭ ‬انتقادها‭ ‬و‭ ‬مخالفت‌های‭ ‬درونی‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬همزمان،‭ ‬گشت‌های‭ ‬ارشاد‭ ‬که‭ ‬زمانی‭ ‬خیابان‌ها‭ ‬را‭ ‬عرصه‭ ‬رودرویی‭ ‬مستقیم‭ ‬با‭ ‬زنان‭ ‬کرده‭ ‬بودند،‭ ‬حالا‭ ‬فعالیت‌‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬محدودتر‭ ‬کرده‌اند‭.‬

تفاوت‭ ‬میان‭ ‬مناطق‭ ‬مختلف‭ ‬شهر‭ ‬تهران‭ ‬و‭ ‬تفاوت‭ ‬عمده‌ی‭ ‬شهرستان‌های‭ ‬کوچک‭ ‬با‭ ‬شهرهای‭ ‬بزرگ،‭ ‬نکته‌ای‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬اغلب‭ ‬زنان‭ ‬این‭ ‬روزها‭ ‬در‭ ‬توصیف‭ ‬وضعیت‭ ‬حجاب‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬اشاره‭ ‬می‌کنند‭. ‬لیلا‭ ‬زن‭ ‬۴۵‭ ‬ساله‌ی‭ ‬ساکن‭ ‬ولنجک‭ ‬می‌گوید‭ ‬حجاب‭ ‬دیگر‭ ‬در‭ ‬شمال‭ ‬شهر‭ ‬اصلا‭ ‬یک‭ ‬مساله‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬رستوران‌ها‭ ‬هم‭ ‬می‌شود‭ ‬بدون‭ ‬روسری‭ ‬نشست‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬چیزی‭ ‬هم‭ ‬که‭ ‬روی‭ ‬سر‭ ‬زن‌هاست‭ ‬آنقدر‭ ‬شل‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬عملا‭ ‬حجاب‭ ‬به‭ ‬حساب‭ ‬نمی‌آید،‭ ‬اما‭ ‬در‭ ‬عین‭ ‬حال‭ ‬می‌گوید‭ ‬که‭ ‬همین‭ ‬چند‭ ‬ماه‭ ‬قبل‭ ‬ماشین‌اش‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬بدحجابی‭ ‬توقیف‭ ‬کردند‭ ‬و‭ ‬کلی‭ ‬هزینه‌ی‭ ‬پارکینگ‭ ‬و‭ ‬خلافی‭ ‬برایش‭ ‬تراشیدند‭. ‬او‭ ‬می‌گوید‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬سفر‭ ‬اخیرش‭ ‬به‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬شهرهای‭ ‬شمال،‭ ‬وقتی‭ ‬روسری‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬همراهان‭ ‬در‭ ‬رستورانی‭ ‬از‭ ‬سرش‭ ‬افتاده،‭ ‬گارسن‭ ‬خیلی‭ ‬مودبانه‭ ‬خواهش‭ ‬کرده‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬خاطر‭ ‬این‌که‭ ‬اماکن‭ ‬به‭ ‬رستوران‭ ‬آن‌ها‭ ‬گیر‭ ‬ندهد،‭ ‬روسری‌اش‭ ‬را‭ ‬سر‭ ‬کند‭: ‬‮«‬البته‭ ‬خیلی‭ ‬مودبانه‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬خجالت‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬را‭ ‬کرد؛‭ ‬نه‭ ‬از‭ ‬موضع‭ ‬بالا‭.‬‮»‬

عکس از بابک بردبار

اما‭ ‬سپیده‭ ‬زن‭ ‬دیگر‭ ‬ساکن‭ ‬تهران‭ ‬که‭ ‬خانواده‌اش‭ ‬در‭ ‬منطقه‌ی‭ ‬شهرری‭ ‬زندگی‭ ‬می‌کنند‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬هربار‭ ‬از‭ ‬خانه‌ی‭ ‬خودم‭ ‬در‭ ‬خیابان‭ ‬کارگر‭ ‬به‭ ‬منزل‭ ‬مادرم‭ ‬می‌روم،‭ ‬حس‭ ‬می‌کنم‭ ‬وارد‭ ‬یک‭ ‬کشور‭ ‬دیگر‭ ‬شده‌ام‭. ‬آن‌جا‭ ‬هنوز‭ ‬همه‭ ‬چیز‭ ‬مثل‭ ‬قبل‭ ‬است‭. ‬لباس‌‭ ‬پوشیدن‭ ‬زن‌ها‭ ‬فرق‭ ‬می‌کند‭ ‬و‭ ‬تعداد‭ ‬چادری‌ها‭ ‬بیشتر‭ ‬است‭. ‬خودم‭ ‬برای‭ ‬رفتن‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬منطقه‭ ‬لباس‭ ‬محافظه‌کارتری‭ ‬انتخاب‭ ‬می‌کنم‭ ‬و‭ ‬روسری‌ام‭ ‬را‭ ‬سفت‌تر‭ ‬می‌بندم‭.‬‮»‬

مرمر‭ ‬که‭ ‬زمانی‭ ‬معلم‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬مدارس‭ ‬مذهبی‭ ‬تهران‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬هنوز‭ ‬هم‭ ‬با‭ ‬شاگردانش‭ ‬در‭ ‬ارتباط‭ ‬است‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬نسل‭ ‬جدید‭ ‬دهه‌‭ ‬هفتادی‭ ‬به‭ ‬وضوح‭ ‬به‭ ‬حجاب‭ ‬بی‌تفاوت‭ ‬است‭ ‬یا‭ ‬بهتر‭ ‬است‭ ‬بگویم‭ ‬با‭ ‬حجاب‭ ‬مخالف‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬بین‭ ‬شاگردهای‭ ‬من‭ ‬که‭ ‬تازه‭ ‬از‭ ‬مدرسه‌ای‭ ‬با‭ ‬آن‭ ‬همه‭ ‬تبلیغات‭ ‬مذهبی‭ ‬فارغ‌التحصیل‭ ‬شده‌اند‭ ‬و‭ ‬تمام‭ ‬اعضای‭ ‬خانواده‌شان‭ ‬محجبه‌اند،‭ ‬حالا‭ ‬چند‭ ‬تایی‭ ‬کلا‭ ‬حجاب‭ ‬را‭ ‬گذاشته‌اند‭ ‬کنار‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬عکس‌های‭ ‬اینستاگرام‌شان‭ ‬بی‌حجاب‭ ‬ظاهر‭ ‬می‌شوند‭. ‬بعضی‌های‭ ‬دیگر‭ ‬هم‭ ‬که‭ ‬چادری‭ ‬بودند،‭ ‬مانتویی‭ ‬شده‌اند‭. ‬این‌ها‭ ‬تازه‭ ‬متعلق‭ ‬به‭ ‬قشر‭ ‬مذهبی‭ ‬هستند‭ ‬در‭ ‬گروه‌هایی‭ ‬که‭ ‬قبلا‭ ‬هم‭ ‬گرایش‭ ‬مذهبی‭ ‬چندانی‭ ‬نداشتند،‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬شدیدتر‭ ‬هم‭ ‬هست‭.‬‮»‬

لیلا‭ ‬اما‭ ‬تاکید‭ ‬می‌کند‭ ‬که‭ ‬شل‌حجابی‭ ‬شمال‭ ‬شهر‭ ‬تهران‭ ‬معنی‌اش‭ ‬این‭ ‬نیست‭ ‬که‭ ‬عموم‭ ‬مردم‭ ‬این‭ ‬مساله‭ ‬را‭ ‬قبول‭ ‬کرده‌اند‭ ‬و‭ ‬فرضا‭ ‬با‭ ‬حجاب‭ ‬اختیاری‭ ‬موافق‌اند‭. ‬او‭ ‬می‌گوید‭ ‬بر‭ ‬مبنای‭ ‬مشاهداتش،‭ ‬اگر‭ ‬قرار‭ ‬باشد‭ ‬یک‭ ‬روز‭ ‬رفراندومی‭ ‬درباره‌ی‭ ‬حجاب‭ ‬برگزار‭ ‬شود،‭ ‬موافقان‭ ‬و‭ ‬مخالفان‭ ‬نسبت‭ ‬پنجاه‭ ‬پنجاه‭ ‬خواهند‭ ‬داشت‭: ‬‮«‬این‭ ‬تازه‭ ‬خوش‌بینانه‭ ‬است‭. ‬شاید‭ ‬حتی‭ ‬موافقان‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری‭ ‬۶۰‭ ‬درصد‭ ‬باشند‭. ‬این‭ ‬طوری‭ ‬نیست‭ ‬که‭ ‬مردم‭ ‬وقتی‭ ‬زن‭ ‬بدحجاب‭ ‬یا‭ ‬بی‌حجاب‭ ‬می‌بینند،‭ ‬بی‌تفاوت‭ ‬باشند،‭ ‬سنگینی‭ ‬نگاه‌ها‭ ‬را‭ ‬می‌شود‭ ‬به‭ ‬وضوح‭ ‬حس‭ ‬کرد‭. ‬مثلا‭ ‬دیشب‭ ‬که‭ ‬من‭ ‬برای‭ ‬پیاده‌روی‭ ‬به‭ ‬پارک‭ ‬رفتم‭ ‬و‭ ‬شلوار‭ ‬تنگی‭ ‬با‭ ‬کاپشن‭ ‬تنم‭ ‬بود،‭ ‬ده‌‭ ‬نفر‭ ‬ایستادند‭ ‬و‭ ‬مرا‭ ‬نگاه‭ ‬کردند‭ ‬و‭ ‬نگاه‌شان‭ ‬سنگین‭ ‬بود‭. ‬اما‭ ‬امروز‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬مانتوی‭ ‬سر‭ ‬کارم‭ ‬رفتم‭ ‬پیاده‌روی،‭ ‬کسی‭ ‬نگاهم‭ ‬نمی‌کرد‭.‬‮»‬

با‭ ‬وجود‭ ‬همه‌ی‭ ‬این‭ ‬تحولات،‭ ‬همزمان‭ ‬که‭ ‬شل‭ ‬حجابی‭ ‬و‭ ‬بدحجابی‭ ‬گسترش‭ ‬یافته،‭ ‬گفتمان‭ ‬حاکمیت‭ ‬برای‭ ‬ترویج‭ ‬حجاب،‭ ‬در‭ ‬بخش‌هایی‭ ‬از‭ ‬جامعه‭ ‬تحکیم‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬قشرهای‭ ‬مختلف‭ ‬اجتماعی‭ ‬را‭ ‬درگیر‭ ‬کرده‭ ‬است‭ ‬تا‭ ‬جایی‭ ‬که‭ ‬می‌توان‭ ‬از‭ ‬درونی‭ ‬شدن‭ ‬حجاب‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬زنان‭ ‬و‭ ‬اعتقاد‭ ‬به‭ ‬لزوم‭ ‬اجباری‌‭ ‬بودن‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬مردان‭ ‬و‭ ‬زنان‭ ‬سخن‭ ‬گفت‭.‬

سیمین،‭ ‬زنی‭ ‬۵۰‭ ‬ساله‌ی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آستانه‌ی‭ ‬انقلاب‭ ‬ایران‭ ‬اوایل‭ ‬نوجوانی‌اش‭ ‬را‭ ‬تجربه‭ ‬می‌کرده‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬درست‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬گروه‌ها‭ ‬آزادی‭ ‬پوشش‭ ‬خیلی‭ ‬پررنگ‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬حرفش‭ ‬را‭ ‬هم‭ ‬زیاد‭ ‬می‌زنند،‭ ‬اما‭ ‬باور‭ ‬به‭ ‬حجاب‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬بعضی‌ها‭ ‬عمیق‌تر‭ ‬شده‭. ‬اگر‭ ‬به‭ ‬فامیل‭ ‬ما‭ ‬نگاه‭ ‬کنید،‭ ‬می‌بیند‭ ‬که‭ ‬خیلی‌ها‭ ‬که‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬بی‌حجاب‭ ‬بودند،‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬باحجاب‭ ‬شدند‭ ‬و‭ ‬بچه‌های‌شان‭ ‬هم‭ ‬الان‭ ‬باحجابند‭. ‬شاید‭ ‬به‭ ‬مرور‭ ‬چادر‭ ‬را‭ ‬کنار‭ ‬گذاشته‭ ‬باشند‭ ‬اما‭ ‬حتی‭ ‬وقتی‭ ‬می‌روند‭ ‬ترکیه،‭ ‬روسری‭ ‬را‭ ‬بر‭ ‬نمی‌دارند،‭ ‬مردهای‌شان‭ ‬هم‭ ‬فکر‭ ‬می‌کنند‭ ‬حجاب‭ ‬داشتن‭ ‬برای‭ ‬زن‌ها‭ ‬و‭ ‬دخترهای‌شان‭ ‬بهتر‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬واقع‭ ‬برای‭ ‬گروهی‭ ‬حجاب‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬عرف‭ ‬و‭ ‬عادت‭ ‬شده‭.‬‮»‬

مریم‭ ‬ساکن‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬شهرهای‭ ‬شمالی‭ ‬است‭. ‬او‭ ‬می‌گوید‭ ‬در‭ ‬استان‭ ‬آن‌ها‭ ‬شهر‭ ‬به‭ ‬شهر‭ ‬موضوع‭ ‬حجاب‭ ‬فرق‭ ‬می‌کند‭. ‬شهر‭ ‬آن‌ها‭ ‬مذهبی‌تر‭ ‬و‭ ‬سنتی‌تر‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬مرکز‭ ‬استان،‭ ‬پوشش‭ ‬زنانش‭ ‬سفت‭ ‬و‭ ‬سخت‌تر‭ ‬است‭: ‬‮«‬همیشه‭ ‬همین‌طور‭ ‬بوده‭. ‬در‭ ‬دهه‌ی‭ ‬۶۰‭ ‬در‭ ‬تهران‭ ‬زن‌ها‭ ‬مانتوی‭ ‬خفاشی‭ ‬می‌پوشیدند‭ ‬اما‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬ما‭ ‬هیچ‌کس‭ ‬مانتوی‭ ‬رنگی‭ ‬هم‭ ‬تنش‭ ‬نمی‌کرد‭. ‬الان‭ ‬هم‭ ‬خیلی‭ ‬کم‭ ‬زن‭ ‬بدحجاب‭ ‬می‌بینی‭ ‬که‭ ‬تابع‭ ‬مد‭ ‬باشد‭ ‬یا‭ ‬هدف‭ ‬اعتراضی‭ ‬داشته‭ ‬باشد‭. ‬زنانی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬تهران‭ ‬برای‭ ‬سفر‭ ‬به‭ ‬شهر‭ ‬ما‭ ‬می‌آیند،‭ ‬نگاه‭ ‬بدی‭ ‬بهشان‭ ‬می‌شود‭. ‬تازه‭ ‬این‌جا‭ ‬شمال‭ ‬است،‭ ‬من‭ ‬چند‭ ‬وقت‭ ‬پیش‭ ‬در‭ ‬سفری‭ ‬به‭ ‬تهران،‭ ‬از‭ ‬پوشش‭ ‬زنان‭ ‬خیلی‭ ‬تعجب‭ ‬کردم‭. ‬به‭ ‬نظرم‭ ‬موضوع‭ ‬در‭ ‬تهران‭ ‬فقط‭ ‬بی‌حجابی‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬زنان‭ ‬آزادی‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬حد‭ ‬می‌خواهند‭.‬‮»‬‭ ‬

لیلا‭ ‬این‭ ‬برداشت‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬حجاب‭ ‬دست‌کم‭ ‬برای‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬گروه‌های‭ ‬جامعه‭ ‬درونی‭ ‬شده‭ ‬تایید‭ ‬می‌کند‭ ‬و‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬در‭ ‬عین‭ ‬حال‭ ‬نمی‌شود‭ ‬منکر‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬خواسته‭ ‬اختیاری‭ ‬‌شدن‭ ‬حجاب‭ ‬جرات‭ ‬مطرح‭ ‬شدن‭ ‬پیدا‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬چیزی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬۱۰‭ ‬سال‭ ‬پیش‭ ‬کسی‭ ‬حرفی‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬نمی‌زد‭. ‬به‭ ‬نظر‭ ‬من‭ ‬بدحجابی‭ ‬گرچه‭ ‬نوعی‭ ‬نافرمانی‭ ‬مدنی‭ ‬بود‭ ‬اما‭ ‬خیلی‭ ‬اوقات‭ ‬آگاهانه‭ ‬نبوده‭ ‬و‭ ‬بینش‭ ‬خاصی‭ ‬پشت‌اش‭ ‬نبوده‭. ‬اما‭ ‬الان‭ ‬جالب‭ ‬است‭ ‬بعضی‭ ‬از‭ ‬زنانی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری‭ ‬اعتراض‭ ‬کرده‌اند،‭ ‬از‭ ‬شهرهایی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬آنها‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬شهرهای‭ ‬مذهبی‭ ‬و‭ ‬سنتی‭ ‬می‌شناسیم‭. ‬به‭ ‬هر‭ ‬حال‭ ‬دست‌کم‭ ‬این‭ ‬فرض‭ ‬برای‭ ‬خیلی‌ها‭ ‬مطرح‭ ‬شده‭ ‬که‭ ‬حجاب‭ ‬اختیاری‭ ‬باشد؛‭ ‬نه‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬زوری‭ ‬و‭ ‬نه‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری‭.‬‮»‬

تمام‭ ‬زنانی‭ ‬که‭ ‬برای‭ ‬نوشتن‭ ‬این‭ ‬مطلب‭ ‬با‭ ‬آن‌ها‭ ‬گفت‌وگو‭ ‬شده،‭ ‬پاسخ‌شان‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬سوال‭ ‬که‭ ‬‌آیا‭ ‬جمهوری‭ ‬اسلامی‭ ‬خودش‭ ‬قانون‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری‭ ‬را‭ ‬لغو‭ ‬می‌کند‭ ‬یا‭ ‬نه،‭ ‬منفی‭ ‬است‭. ‬آن‌ها‭ ‬متفق‌القول‌اند‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬پس‭ ‬اعتراض‌ها‭ ‬به‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری‭ ‬بیشتر‭ ‬خواهد‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬بدحجابی‭ ‬هم‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬یک‭ ‬روش‭ ‬نافرمانی‭ ‬مدنی‭ ‬ادامه‭ ‬پیدا‭ ‬خواهد‭ ‬کرد‭ ‬اما‭ ‬حکومت‭ ‬نمی‌تواند‭ ‬رسما‭ ‬حجاب‭ ‬را‭ ‬بردارد‭.‬

مرمر‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬می‌توانم‭ ‬تصور‭ ‬کنم‭ ‬که‭ ‬اگر‭ ‬وضعیت‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬صورت‭ ‬پیش‭ ‬برود،‭ ‬تا‭ ‬پنج‭ ‬سال‭ ‬دیگر‭ ‬جاهایی‭ ‬از‭ ‬تهران‭ ‬زنان‭ ‬بی‌حجاب‭ ‬باشند‭. ‬البته‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬بستگی‭ ‬به‭ ‬رفتار‭ ‬حکومت‭ ‬دارد‭. ‬در‭ ‬محیط‌های‭ ‬کاری‭ ‬رسمی‭ ‬و‭ ‬دولتی‭ ‬هنوز‭ ‬وضعیت‭ ‬به‭ ‬همان‭ ‬شکل‭ ‬است‭. ‬حساسیت‭ ‬به‭ ‬پوشش‭ ‬زنان‭ ‬در‭ ‬تلویزیون‭ ‬کم‭ ‬نشده‭ ‬یا‭ ‬مجله‌ها‭ ‬هنوز‭ ‬عکس‭ ‬زنان‭ ‬را‭ ‬طوری‭ ‬ادیت‭ ‬می‌کنند‭ ‬که‭ ‬پوشیده‭ ‬باشند‭. ‬فشار‭ ‬اجتماعی‭ ‬هم‭ ‬هنوز‭ ‬خیلی‌ها‭ ‬را‭ ‬اذیت‭ ‬می‌کند،‭ ‬مثلا‭ ‬دوستان‭ ‬من‭ ‬از‭ ‬محل‭ ‬کارشان‭ ‬تذکر‭ ‬گرفته‌اند‭ ‬که‭ ‬عکس‭ ‬بی‌حجاب‭ ‬توی‭ ‬اینستاگرام‭ ‬نگذارند‭. ‬مدرسه‭ ‬و‭ ‬دانشگاه‭ ‬هم‭ ‬که‭ ‬همچنان‭ ‬همان‭ ‬وضع‭ ‬سابق‭ ‬را‭ ‬دارد‭.‬‮»‬