آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۹ فروردین ۱۳۹۷

امین بزرگیان

سیاست


ایده‌ی رفراندوم و اعتراف به شکست


در‭ ‬این‭ ‬نوشته‭ ‬ابتدا‭ ‬با‭ ‬بیان‭ ‬چارچوبی‭ ‬نظری‭ ‬درباره‌ی‭ ‬چگونگی‭ ‬ساخته‭ ‬شدن‭ ‬فن‭ ‬حکم‌رانی‭ ‬دولت‭ ‬از‭ ‬قرن‭ ‬شانزدهم‭ ‬بدین‭ ‬سو،‭ ‬با‭ ‬استناد‭ ‬به‭ ‬درس‌‭ ‬گفتارهای‭ ‬میشل‭ ‬فوکو،‭ ‬نشان‭ ‬خواهم‭ ‬داد‭ ‬که‭ ‬خواست‭ ‬رفراندوم،‭ ‬نه‭ ‬ایده‌ای‭ ‬رادیکال‭ ‬و‭ ‬پیش‌رو‭ ‬که‭ ‬برنامه‌ای‭ ‬برای‭ ‬تداوم‭ ‬وضعیت‭ ‬است‭.‬

یک

از‭ ‬قرن‭ ‬شانزدهم،‭ ‬قانون‭ ‬و‭ ‬نظام‭ ‬قضایی‭ ‬در‭ ‬اروپا‭ ‬دو‭ ‬رکن‭ ‬اساسی‭ ‬و‭ ‬مهم‭ ‬در‭ ‬برابر‭ ‬مصلحت‭ ‬دولت‭ ‬بودند‭. ‬در‭ ‬واقع‭ ‬قانون،‭ ‬پدیده‌ای‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬جامعه‭ ‬در‭ ‬برابر‭ ‬میل‭ ‬روزافزون‭ ‬دولت‭ ‬برای‭ ‬کنترل‭ ‬پلیسی‭ ‬محافظت‭ ‬می‌کرد‭. ‬فن‭ ‬حکم‌رانی‭ ‬در‭ ‬فرایند‭ ‬عقلانی‌شدن‭ ‬تا‭ ‬اواسط‭ ‬سده‌ی‭ ‬هیجده‭ ‬با‭ ‬دو‭ ‬نهاد‭ ‬پادشاهی‭ ‬و‭ ‬کلیسا‭ ‬ایده‌ی‭ ‬‮«‬مصلحت‭ ‬دولت‮»‬‭ ‬را‭ ‬تاسیس‭ ‬و‭ ‬سازماندهی‭ ‬کرد‭. ‬مصلحت‭ ‬دولت‭ ‬نوعی‭ ‬کردار‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬دولت‭ ‬موجود‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دولت‭ ‬ایده‌آل‭ ‬مبدل‭ ‬می‌سازد‭. ‬از‭ ‬بدو‭ ‬تاسیس‭ ‬دولت‭ ‬مدرن‭ ‬این‭ ‬ایده‌ی‭ ‬دینی‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬وجود‭ ‬داشته‭ ‬که‭ ‬دولت‭ ‬در‭ ‬شکل‭ ‬ایده‌آل‭ ‬آن‭ ‬هنوز‭ ‬محقق‭ ‬نشده‭ ‬و‭ ‬‮«‬دولت‮»‬‭ ‬نوعی‭ ‬وعده‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬بین‭ ‬مصلحت‭ ‬دولت،‭ ‬کرداری‭ ‬بود‭ ‬بین‭ ‬دولت‭ ‬موجود‭ ‬و‭ ‬دولت‭ ‬موعود‭. ‬مصلحت‭ ‬دولت‭ ‬سه‭ ‬هدف‭ ‬عمده‭ ‬را‭ ‬پیگیری‭ ‬می‌کرد‭: ‬

افزایش‭ ‬ثروت‭ ‬دولت،‭ ‬کاستن‭ ‬از‭ ‬نزاع‌‭ ‬با‭ ‬دیگر‭ ‬کشورها‭ ‬و‭ ‬همسایگان،‭ ‬و‭ ‬سوم‭ ‬جلوگیری‭ ‬از‭ ‬فروپاشی‭ ‬داخلی‭. ‬برای‭ ‬هر‭ ‬یک‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬اهداف،‭ ‬روش‌هایی‭ ‬تنظیم‭ ‬شد‭. ‬تقویت‭ ‬و‭ ‬گسترش‭ ‬نظام‭ ‬اقتصادی‭ ‬سرمایه‌داری‭ (‬مرکانتلیسم‭)‬،‭ ‬گسترش‭ ‬فنون‭ ‬دیپلماسی‭ ‬و‭ ‬کاستن‭ ‬از‭ ‬مدعیات‭ ‬بین‌المللی‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬ساختن‭ ‬ارتشی‭ ‬قوی‭ ‬و‭ ‬نیز‭ ‬افزودن‭ ‬کنترل‭ ‬پلیسی‭ ‬بر‭ ‬اتباع‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬اهداف‭ ‬دولت‌های‭ ‬ملی‭ ‬در‭ ‬اروپا‭ ‬شد‭. ‬در‭ ‬واقع‭ ‬دولت،‭ ‬مکانیسم‭ ‬عقلانی‌ای‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬ترکیب‭ ‬این‭ ‬سه‭ ‬وظیفه‭ ‬سربر‭ ‬آورد‭. ‬دولت‭ ‬جدید‭ ‬برخلاف‭ ‬قرون‭ ‬میانه،‭ ‬دیگر‭ ‬سازمانی‭ ‬برای‭ ‬مهیا‭ ‬ساختن‭ ‬اتباع‭ ‬به‭ ‬هدف‭ ‬سعادت‭ ‬اخروی‭ ‬نبود‭ ‬بلکه‭ ‬با‭ ‬استقلالی‭ ‬نسبی‭ ‬و‭ ‬ماهیتی‭ ‬ویژه‭ ‬و‭ ‬جدا‭ ‬از‭ ‬کلیسا‭ ‬و‭ ‬پادشاه‭ ‬به‭ ‬حیات‭ ‬دنیوی‭ ‬رسیدگی‭ ‬می‌کرد‭. ‬دولت‭ ‬از‭ ‬ابتدا‭ ‬تکثر‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬می‌پذیرد؛‭ ‬یعنی‭ ‬قبول‭ ‬می‌کند‭ ‬یکی‭ ‬است‭ ‬کنار‭ ‬دیگر‭ ‬دولت‌ها‭ ‬و‭ ‬کلیسا‭ ‬یا‭ ‬پادشاهی‭ ‬به‌‭ ‬دنبال‭ ‬یگانگی‭ ‬و‭ ‬ساختن‭ ‬امپراتوری‭ ‬واحد‭ ‬نیست‭. ‬و‭ ‬چون‭ ‬ارجاع‭ ‬دولت‭ ‬به‭ ‬کارایی‌اش‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬نه‭ ‬مشروعیت‭ ‬الهی‭ ‬یا‭ ‬موروثی‌اش،‭ ‬برای‭ ‬همین‭ ‬مجبور‭ ‬است‭ ‬در‭ ‬فنون‭ ‬حکم‌رانی‭ ‬تجدیدنظر‭ ‬کند‭. ‬مجموعه‌ی‭ ‬این‭ ‬اقدامات،‭ ‬حکومت‌مندی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬درون‭ ‬قالب‭ ‬عقلانی‭ ‬دولت‭ ‬برد‭ ‬و‭ ‬سازوکاری‭ ‬کارگشا‭ ‬برای‭ ‬اداره‭ ‬و‭ ‬مدیریت‭ ‬جامعه‭ ‬ساخته‭ ‬شد‭. ‬در‭ ‬قبال‭ ‬هر‭ ‬یک‭ ‬از‭ ‬شیوه‌ها‭ ‬و‭ ‬روش‌های‭ ‬جدید‭ ‬اداره‌ی‭ ‬جامعه‭ ‬که‭ ‬ذکر‭ ‬شد،‭ ‬آن‌چه‭ ‬به‭ ‬سیاست‌های‭ ‬داخلی‭ ‬جهت‭ ‬جلوگیری‭ ‬از‭ ‬برهم‭ ‬خوردن‭ ‬نظم‭ ‬جامعه‭ ‬مربوط‭ ‬است،‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬بحث‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نسبت‭ ‬با‭ ‬درخواست‭ ‬رفراندوم‭ ‬برای‭ ‬تغییر‭ ‬مسالمت‌آمیز‭ ‬حکومت،‭ ‬حائز‭ ‬اهمیت‭ ‬است‭.‬

در‭ ‬مقابل‭ ‬روش‭ ‬سوم‭ ‬دولت،‭ ‬یعنی‭ ‬افزودن‭ ‬کنترل‭ ‬پلیسی‭ ‬بر‭ ‬اتباع،‭ ‬از‭ ‬قرن‭ ‬شانزدهم‭ ‬افراد‭ ‬با‭ ‬استناد‭ ‬به‭ ‬قانون‭ ‬و‭ ‬نظام‭ ‬قضایی‭ ‬سعی‭ ‬کردند‭ ‬از‭ ‬آزادی‌های‌شان‭ ‬در‭ ‬برابر‭ ‬ایدئولوژیِ‭ ‬مصلحت‭ ‬دولت‭ ‬محافظت‭ ‬کنند‭. ‬قانون‭ ‬و‭ ‬نهاد‭ ‬قضا‭ ‬جایی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬وظیفه‭ ‬را‭ ‬داشت‭ ‬تا‭ ‬اجازه‭ ‬ندهد‭ ‬دولت‭ ‬در‭ ‬زندگی‭ ‬شخصی‭ ‬اتباع‭ ‬جامعه‭ ‬دخالت‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬آزادی‌های‌شان‭ ‬را‭ ‬محدود‭ ‬کند‭. ‬استقلال‭ ‬دستگاه‭ ‬قضای‭ ‬مدرن‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬حیث‭ ‬اهمیت‭ ‬حیاتی‭ ‬پیدا‭ ‬کرد‭. ‬

دو‭ ‬فرایند‭ ‬محدودسازی‭ ‬و‭ ‬نامحدود‭ ‬سازی‭ ‬از‭ ‬قرن‭ ‬هفدهم‭ ‬به‭ ‬بعد‭ ‬در‭ ‬ساختار‭ ‬دولتی‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬قرار‭ ‬گرفت‭: ‬محدودسازی‭ ‬خود‭ ‬در‭ ‬عرصه‌ی‭ ‬بین‌المللی‭ ‬و‭ ‬نامحدودسازی‭ ‬خود‭ ‬در‭ ‬سیاست‭ ‬داخلی‭ ‬و‭ ‬پلیسی‭. ‬هر‭ ‬چقدر‭ ‬دولت،‭ ‬ایده‌ی‭ ‬ساختن‭ ‬امپراتوری‭ ‬و‭ ‬گسترش‭ ‬سرزمین‌های‭ ‬تحت‭ ‬کنترل‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬حفظ‭ ‬استقلال‭ ‬کنار‭ ‬گذاشت،‭ ‬به‭ ‬همان‭ ‬اندازه‭ ‬با‭ ‬انتقال‭ ‬این‭ ‬قدرت‭ ‬به‭ ‬درون‭ ‬کشور‭ ‬سعی‭ ‬کرد‭ ‬بر‭ ‬تمامی‭ ‬موانع‭ ‬موجود‭ ‬برای‭ ‬کنترل‭ ‬و‭ ‬تنظیم‭ ‬حیات‭ ‬اتباع‭ ‬و‭ ‬شهروندان‭ ‬چیره‭ ‬شود‭. ‬فوکو‭ ‬در‭ ‬درس‌‭ ‬گفتارهای‭ ‬کلژدوفرانس‭ ‬می‌گوید‭: ‬‮«‬از‭ ‬تمام‭ ‬رساله‌های‭ ‬پلیس‭ ‬در‭ ‬قرن‭ ‬هفدهم‭ ‬و‭ ‬هجدهم‭ ‬که‭ ‬مقررات‭ ‬و‭ ‬تنظیمات‭ ‬مختلف‭ ‬را‭ ‬تدوین‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬سعی‭ ‬کرده‌اند‭ ‬آن‌‭ ‬را‭ ‬نظام‌مند‭ ‬سازند‭ (..) ‬به‭ ‬وضوح‭ ‬می‌توان‭ ‬گفت‭ ‬که‭ ‬قدرت‭ ‬پلیس‭ ‬بی‌حد‭ ‬و‭ ‬حصر‭ ‬است‭. ‬وقتی‭ ‬مسأله‌ی‭ ‬قدرتی‭ ‬مستقل‭ ‬در‭ ‬برابر‭ ‬قدرت‌های‭ ‬دیگر‭ ‬مطرح‭ ‬است،‭ ‬حکم‌رانی‭ ‬بر‭ ‬اساس‭ ‬مصلحت‭ ‬دولت‭ ‬اهداف‭ ‬محدودی‭ ‬دارد،‭ ‬اما‭ ‬وقتی‭ ‬مساله‌ی‭ ‬مدیریت‭ ‬یک‭ ‬قدرت‭ ‬عمومی‭ ‬برای‭ ‬تنظیم‭ ‬رفتار‭ ‬اتباع‭ ‬است،‭ ‬اهداف‭ ‬حکم‌رانی‭ ‬حد‭ ‬و‭ ‬حصری‭ ‬ندارد‭.‬‮»‬

در‭ ‬این‭ ‬شرایط‭ ‬قانون‭ ‬و‭ ‬قضا‭ ‬اهرمی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬مداخلاتش‭ ‬نمی‌گذاشت‭ ‬که‭ ‬سیاست‭ ‬داخلیِ‭ ‬بی‌حد‭ ‬و‭ ‬حصر‭ ‬به‭ ‬نارضایتی‭ ‬عمومی‭ ‬و‭ ‬سقوط‭ ‬نظام‭ ‬منجر‭ ‬شود‭. ‬در‭ ‬واقع‭ ‬دو‭ ‬نیرو‭ ‬به‭ ‬پادشاه‭ ‬برای‭ ‬تداوم‭ ‬حکومتش‭ ‬کمک‭ ‬می‌کردند‭: ‬دولت‭ (‬نیروی‭ ‬پلیس‭) ‬با‭ ‬سرکوب‌اش‭ ‬و‭ ‬قانون‭ (‬قوه‭ ‬قضاییه‭) ‬که‭ ‬از‭ ‬سرکوبِ‭ ‬اضافی‭ ‬جلوگیری‭ ‬می‌کرد‭. ‬مجادلات‭ ‬نظری‭ ‬و‭ ‬سیاسی‭ ‬درباره‭ ‬قرارداد‭ ‬اجتماعی،‭ ‬رابطه‭ ‬دولت‭ ‬و‭ ‬رعیت،‭ ‬مفهوم‭ ‬حق،‭ ‬معنای‭ ‬دولت،‭ ‬قانون‭ ‬طبیعی‭ ‬و‭ ‬غیره‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬دو‭ ‬قرن‭ ‬در‭ ‬بستر‭ ‬چنین‭ ‬تحولاتی‭ ‬رخ‭ ‬داد‭ ‬و‭ ‬خالق‭ ‬این‭ ‬فرایند‭ ‬عقلانی‌سازی‭ ‬دولت‭ ‬شد‭.‬

اما‭ ‬در‭ ‬قرن‭ ‬هجدهم‭ ‬تحول‭ ‬مهمی‭ ‬در‭ ‬مفهوم‭ ‬دولت‭ ‬رخ‭ ‬داد‭. ‬با‭ ‬تضعیف‭ ‬جایگاه‭ ‬پادشاه‭ ‬و‭ ‬کلیسا،‭ ‬قانون‭ ‬که‭ ‬تا‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬امری‭ ‬بیرونی‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬دولت‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬می‌توانست‭ ‬برضد‭ ‬آن‭ ‬اعلام‭ ‬عدم‭ ‬مشروعیت‭ ‬کند،‭ ‬به‭ ‬درون‭ ‬دولت‭ ‬رفت‭. ‬تا‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬قوه‌ی‭ ‬قضا‭ ‬به‭ ‬پادشاه‭ ‬اعلام‭ ‬می‌کرد‭ ‬که‭ ‬دولت،‭ ‬به‭ ‬بهانه‌ی‭ ‬مصلحت،‭ ‬حقوق‭ ‬عمومی‭ ‬را‭ ‬نادیده‭ ‬گرفته‭ ‬و‭ ‬دیگر‭ ‬‮«‬فاقد‭ ‬مشروعیت‮»‬‭ ‬است‭. ‬اما‭ ‬از‭ ‬اواخر‭ ‬قرن‭ ‬هجدهم،‭ ‬قانون‭ ‬به‭ ‬درون‭ ‬ساختار‭ ‬دولت‭ ‬و‭ ‬مصلحت‭ ‬دولت‭ ‬رفت‭ ‬و‭ ‬ویژگی‭ ‬بیرونی‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دست‭ ‬داد‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬شرایط‭ ‬تازه‭ ‬دیگر‭ ‬کسی‭ ‬نمی‌توانست‭ ‬مشروعیت‭ ‬دولت‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬اتکا‭ ‬به‭ ‬قانون،‭ ‬زیر‭ ‬سوال‭ ‬ببرد‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬همین‭ ‬مفهوم‭ ‬جدیدی‭ ‬ساخته‭ ‬شد‭: ‬دولت‭ ‬بی‌کفایت‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬بی‌کفایتی‭ ‬یا‭ ‬بی‌عرضگی،‭ ‬مشروعیت‭ ‬دولت‭ ‬را‭ ‬نمی‌گرفت‭ ‬بلکه‭ ‬تنها‭ ‬در‭ ‬حادترین‭ ‬شکل‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬جایگزینی‭ ‬اعضای‭ ‬آن‭ ‬منجر‭ ‬می‌شد‭. ‬این‭ ‬مرحله‌ی‭ ‬جدیدی‭ ‬از‭ ‬عقلانی‌سازی‭ ‬فن‭ ‬حکم‌رانی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬‮«‬دوفاکتو‮»‬‭ ‬شدن‭ ‬دولت‭ ‬بود؛‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬معنا‭ ‬که‭ ‬اگر‭ ‬روزی‭ ‬دولت‭ ‬قوانین‭ ‬را‭ ‬زیر‭ ‬پا‭ ‬گذاشت،‭ ‬موجب‭ ‬مشروعیت‌زدایی‭ ‬از‭ ‬او‭ ‬نشود‭. ‬

دو

خواست‭ ‬رفراندوم‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬ساختاری‭ ‬که‭ ‬بیان‭ ‬شد‭ ‬چه‭ ‬معنایی‭ ‬می‌تواند‭ ‬داشته‭ ‬باشد؟‭ ‬ایده‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬چیزی‭ ‬را‭ ‬همچنان‭ ‬بیرون‭ ‬از‭ ‬دولت‭ ‬فرض‭ ‬می‌کند‭: ‬کسی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬اعلام‭ ‬رفراندوم‭ ‬و‭ ‬انجام‭ ‬آن،‭ ‬شمارش‭ ‬آرا‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نهایت‭ ‬اعلام‭ ‬آن،‭ ‬عدم‭ ‬مشروعیت‭ ‬حکومت‭ ‬موجود‭ ‬را‭ ‬تایید‭ ‬یا‭ ‬رد‭ ‬خواهد‭ ‬کرد‭. ‬روشن‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬حداقل‭ ‬از‭ ‬قرن‭ ‬هیجدهم‭ ‬به‭ ‬این‌سو‭ ‬این‭ ‬امر‭ ‬بیرونی‭ ‬در‭ ‬حکم‌رانی‭ ‬ازبین‭ ‬رفته‭ ‬و‭ ‬تمرکز‭ ‬ایجاد‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬حتی‭ ‬خود‭ ‬قانون‭ ‬و‭ ‬نظام‭ ‬قضا‭ ‬در‭ ‬بهترین‭ ‬حالت‭ ‬می‌توانند‭ ‬رای‭ ‬به‭ ‬بی‌کفایتی‭ ‬افراد‭ ‬بدهند‭. ‬مشروعیت‭ ‬دولت‭ ‬مدرن‭ ‬را‭ ‬براساس‭ ‬عملکرد‭ ‬آن‭ ‬نمی‌توان‭ ‬نفی‭ ‬کرد‭. ‬اگر‭ ‬فرض‭ ‬این‭ ‬باشد‭ ‬که‭ ‬دولتی‭ ‬دیگر‭ ‬قرار‭ ‬است‭ ‬مجری‭ ‬این‭ ‬رفراندوم‭ ‬باشد،‭ ‬هیچ‭ ‬دولتی‭ ‬بر‭ ‬اساس‭ ‬اصل‭ ‬محدود‭ ‬شدن‭ ‬اقدام‭ ‬بین‌المللی‭ ‬این‭ ‬مخاطره‭ ‬را‭ ‬نمی‌کند‭. ‬چون‭ ‬به‭ ‬محض‭ ‬این‭ ‬‌کار‭ ‬مجبور‭ ‬است‭ ‬از‭ ‬نیروی‭ ‬خود‭ ‬که‭ ‬برای‭ ‬تنظیمات‭ ‬داخلی‭ ‬بهره‭ ‬می‌گیرد‭ ‬استفاده‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬منجر‭ ‬به‭ ‬تضعیف‭ ‬شدنش‭ ‬از‭ ‬داخل‭ ‬می‌شود‭. ‬رفراندوم‌ها‭ ‬مکانیزم‌هایی‭ ‬برای‭ ‬عبور‭ ‬مسالمت‌آمیز‭ ‬به‭ ‬نظام‭ ‬سیاسی‭ ‬کارآمد‭ ‬نبوده‌اند‭ ‬بلکه‭ ‬اقدام‭ ‬نهایی‭ ‬هیات‭ ‬حاکمه‌ی‭ ‬جدید‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬انقلاب‌ها‭ ‬یا‭ ‬کودتاها‭ ‬برای‭ ‬تایید‭ ‬مردمی‭ ‬خود‭ ‬بوده‌اند‭.‬

‭ ‬مشکل‭ ‬ایده‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬از‭ ‬وعده‌ی‭ ‬رادیکال‭ ‬و‭ ‬پیش‌رو‭ ‬بودن‭ ‬ظاهری‭ ‬آن‭ ‬نیست‭ ‬بلکه‭ ‬مشکل‭ ‬اصلی‭ ‬آن‭ ‬اتفاقا‭ ‬تایید‭ ‬مناسبات‭ ‬حاکم‭ ‬بر‭ ‬امر‭ ‬سیاسی‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬بیانیه‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬می‌خوانیم‭:‬

‮«‬به‭ ‬عقیده‌ی‭ ‬امضاکنندگان‭ ‬این‭ ‬بیانیه،‭ ‬راهکار‭ ‬برون‌رفت‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬مشکلات‭ ‬بنیادین،‭ ‬گذار‭ ‬مسالمت‌آمیز‭ ‬از‭ ‬نظام‭ ‬جمهورى‭ ‬اسلامى‭ ‬به‭ ‬یک‭ ‬دموکراسى‭ ‬سکولار‭ ‬پارلمانى‭ ‬مبتنى‭ ‬بر‭ ‬آرای‭ ‬آزاد‭ ‬مردم،‭ ‬رعایت‭ ‬کامل‭ ‬حقوق‭ ‬بشر‭ ‬و‭ ‬رفع‭ ‬همه‌ی‭ ‬تبعیض‌هاى‭ ‬نهادینه‭ ‬به‭ ‬خصوص‭ ‬برابرى‭ ‬کامل‭ ‬زنان،‭ ‬قومیت‌ها،‭ ‬ادیان‭ ‬و‭ ‬مذاهب‭ ‬در‭ ‬همه‌ی‭ ‬زمینه‌هاى‭ ‬فرهنگى،‭ ‬اجتماعى،‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬اقتصادى‭ ‬است‭.‬‮»‬

عبارت‭ ‬‮«‬گذار‭ ‬مسالمت‌آمیز‮»‬‭ ‬جایگزینی‭ ‬است‭ ‬برای‭ ‬‮«‬انقلاب‮»‬‭. ‬بر‭ ‬اساس‭ ‬منطق‭ ‬مشروعیت‭ ‬ذاتی‭ ‬دولت‭ ‬در‭ ‬تفکر‭ ‬لیبرال‭ ‬حاکم‭ ‬بر‭ ‬امر‭ ‬سیاسی،‭ ‬انقلاب‭ ‬پدیده‌ای‭ ‬است‭ ‬بی‌حاصل‭ ‬و‭ ‬مخرب‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬عقب‌افتادگی‭ ‬و‭ ‬عدم‭ ‬پیشرفت‭ ‬می‌انجامد‭. ‬بی‌راه‭ ‬نیست‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬خواست،‭ ‬سوژه‌ی‭ ‬‮«‬مردم‮»‬‭ ‬به‭ ‬کلی‭ ‬حذف‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬استراتژی‌های‭ ‬مبارزه،‭ ‬متافیزیک‭ ‬تغییر‭ ‬پیش‭ ‬کشیده‭ ‬می‌شود‭. ‬معلوم‭ ‬نیست‭ ‬چه‭ ‬کسانی‭ ‬قرار‭ ‬است‭ ‬این‭ ‬تغییر‭ ‬را‭ ‬انجام‭ ‬دهند‭. ‬لولای‭ ‬چرخش‭ ‬از‭ ‬نظام‭ ‬قبلی‭ ‬به‭ ‬نظام‭ ‬جدید‭ ‬چیست؟‭ ‬چه‭ ‬کسانی‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬چه‭ ‬نیروهایی‭ ‬ساختار‭ ‬قبلی‭ ‬را‭ ‬ساقط‭ ‬و‭ ‬مقدمات‭ ‬رسیدن‭ ‬به‭ ‬دموکراسی‭ ‬سکولار‭ ‬پارلمانی‭ ‬را‭ ‬فراهم‭ ‬می‌کنند؟‭ ‬متافیزیک‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬خواست،‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬متافیزیک‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬دولت‭ ‬مدرن‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬امکان‭ ‬مشروعیت‌زدایی‭ ‬از‭ ‬دولت‭ ‬را‭ ‬ناممکن‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬بیانیه‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬با‭ ‬برشمردن‭ ‬ناکارآمدی‭ ‬حکومت،‭ ‬به‭ ‬یک‌باره‭ ‬به‭ ‬عدم‭ ‬مشروعیت‭ ‬آن‭ ‬جهش‭ ‬می‌کند‭ ‬در‭ ‬حالی‌که‭ ‬همان‌طور‭ ‬که‭ ‬توضیح‭ ‬داده‭ ‬شد،‭ ‬ناکارآمدی‭ ‬نمی‌تواند‭ ‬مشروعیت‭ ‬دولت‭ ‬را‭ ‬بگیرد‭. ‬مشروعیت‭ ‬دولت‭ ‬تنها‭ ‬با‭ ‬نوعی‭ ‬اقدام‭ ‬جمعی‭ ‬از‭ ‬بین‭ ‬می‌رود‭. ‬

ایده‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬در‭ ‬درون‭ ‬همین‭ ‬مناسبات‭ ‬موجود‭ ‬است‭. ‬همان‭ ‬چیزی‭ ‬را‭ ‬حذف‭ ‬می‌کند‭ ‬که‭ ‬دولت،‭ ‬حذف‭ ‬کرده‭ ‬است‭: ‬سوژه‌های‭ ‬تغییر‭. ‬ایده‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬نه‭ ‬ایده‌ای‭ ‬رادیکال‭ ‬که‭ ‬تصویری‭ ‬است‭ ‬از‭ ‬شکست‭ ‬در‭ ‬درون‭ ‬گفتمان‭ ‬مصلحت‭ ‬دولت‭ ‬مدرن‭. ‬هیچ‭ ‬دولتی،‭ ‬قدرتش‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬شرایط‭ ‬صلح‭ ‬تفویض‭ ‬نمی‌کند‭: ‬حتی‭ ‬لیبرال‭ ‬دموکراسی‌ها‭. ‬خواستن‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬از‭ ‬او‭ ‬و‭ ‬برگزاری‭ ‬رفراندوم‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬امضا‌کنندگان‭ ‬این‭ ‬بیانیه‭ ‬همچنان‭ ‬تصور‭ ‬می‌کنند‭ ‬که‭ ‬قانونی‭ ‬بیرون‭ ‬از‭ ‬دولت‭ ‬برای‭ ‬استناد‭ ‬بدان‭ ‬جهت‭ ‬مشروعیت‌زدایی‭ ‬یا‭ ‬شیوه‌ای‭ ‬تفاهمی‭ ‬برای‭ ‬اقناع‭ ‬او‭ ‬به‭ ‬برکناری،‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬اتکا‭ ‬به‭ ‬نیرویی‭ ‬پر‭ ‬زورتر‭ ‬برای‭ ‬سرنگونی‭ ‬او‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭. ‬در‭ ‬واقع‭ ‬درخواستی‭ ‬است‭ ‬از‭ ‬درون‭ ‬و‭ ‬متکی‭ ‬به‭ ‬ارزش‌های‭ ‬کلانی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬درون‭ ‬نهاد‭ ‬دولت‭ ‬ذخیره‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬

بیانیه‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬تاکید‭ ‬می‌کند‭ ‬که‭ ‬اصلاحات‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬ساختار‭ ‬غیرممکن‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬حرف‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬معناست‭ ‬که‭ ‬قانون‭ ‬برای‭ ‬مقابله‭ ‬با‭ ‬مصلحت‭ ‬دولت‭ ‬و‭ ‬حفاظت‭ ‬از‭ ‬زندگی‭ ‬شهروندان‭ ‬ناتوان‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬تلاش‭ ‬برای‭ ‬قانونمند‭ ‬کردن‭ ‬دولت‭ ‬به‭ ‬نتیجه‭ ‬نمی‌رسد‭ ‬چون‭ ‬مشکل‭ ‬از‭ ‬خود‭ ‬قانون‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬ظاهر‭ ‬امر‭ ‬این‭ ‬انتقادی‭ ‬بنیادین‭ ‬و‭ ‬براندازانه‭ ‬است‭ ‬اما‭ ‬دقت‭ ‬در‭ ‬موضوع‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬حذف‭ ‬سوژه‌های‭ ‬تغییر،‭ ‬استراتژی‌های‭ ‬تحول‭ ‬و‭ ‬ارجاع‭ ‬به‭ ‬ویژگی‭ ‬دوفاکتوی‭ ‬دولت،‭ ‬ایده‌ای‭ ‬به‌‭ ‬غایت‭ ‬محافظا‌کار‭ ‬و‭ ‬برسازنده‭ ‬است‭. ‬

بیانیه‌،‭ ‬آلترناتیو‭ ‬را‭ ‬دولت‌های‭ ‬لیبرال‭ ‬دموکراسی‭ ‬موجود‭ ‬می‌داند‭. ‬بدون‭ ‬این‌که‭ ‬بتوانیم‭ ‬تفاوت‭ ‬دولت‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬لیبرال‭ ‬دموکراسی‌های‭ ‬غربی‭ ‬کم‌رنگ‭ ‬کنیم‭ ‬و‭ ‬نادیده‭ ‬بگیریم،‭ ‬روشن‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬ذهن‭ ‬ایده‌ی‭ ‬رفراندوم،‭ ‬دستاورد‭ ‬غرب‭ ‬در‭ ‬سیاست،‭ ‬محدود‭ ‬به‭ ‬مناسبات‭ ‬دولتی‭ ‬حاکم‭ ‬بر‭ ‬آن‭ ‬است،‭ ‬که‭ ‬حال‭ ‬قرار‭ ‬است‭ ‬با‭ ‬جایگزین‭ ‬شدن‌اش،‭ ‬رهایی‭ ‬را‭ ‬محقق‭ ‬سازد‭. ‬این‭ ‬ذهنیت‭ ‬حاکم‭ ‬بر‭ ‬رفراندوم‭ ‬چند‭ ‬چیز‭ ‬را‭ ‬پیشاپیش‭ ‬نادیده‭ ‬می‌گیرد‭: ‬اول،‭ ‬بحران‌های‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬نظام‌ها‭. ‬بحرانی‭ ‬که‭ ‬نه‌تنها‭ ‬پایه‌های‭ ‬دموکراسی‭ ‬را‭ ‬متزلزل‭ ‬و‭ ‬بی‌معنا‭ ‬کرده‭ ‬بلکه‭ ‬حیات‭ ‬روزمره‌ی‭ ‬بخش‭ ‬زیادی‭ ‬از‭ ‬جامعه‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬کشورها‭ ‬دستخوش‭ ‬تهدید‭ ‬قرار‭ ‬داده‭ ‬است‭. ‬دوم،‭ ‬نادیده‭ ‬گرفتن‭ ‬اصلی‌ترین‭ ‬دستاورد،‭ ‬یعنی‭ ‬جامعه‌ی‭ ‬مدنی‭ ‬در‭ ‬غرب‭. ‬

خواست‭ ‬رفراندوم‭ ‬نه‭ ‬فقط‭ ‬اعلام‭ ‬ناکارآمدی‭ ‬دولت‭ ‬موجود‭ ‬که‭ ‬اعتراف‭ ‬به‭ ‬شکست‭ ‬جامعه‌مدنی‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬است‭. ‬روشن‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬چگونه‭ ‬ایده‌ی‭ ‬رفراندوم‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬وابستگی‌های‭ ‬فکری‌اش‭ ‬به‭ ‬سنت‭ ‬سیاسی‭ ‬حاکم‭ ‬و‭ ‬لیبرال‭ ‬هیچ‭ ‬نیروی‭ ‬براندازانه‌ای‭ ‬برای‭ ‬نظم‭ ‬موجود‭ ‬ندارد؛‭ ‬ایده‌ای‭ ‬متافیزیکی‭ ‬و‭ ‬مبتنی‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬غیب‭ ‬که‭ ‬حتی‭ ‬برای‭ ‬نام‌‭ ‬بردن‭ ‬از‭ ‬تنها‭ ‬راه‭ ‬تغییر‭ ‬در‭ ‬نظم‭ ‬مستقر‭ ‬یعنی‭ ‬انقلاب،‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬خاستگاه‌های‭ ‬محافظه‌کارانه‌اش‭ ‬لکنت‭ ‬دارد‭.‬

گروه‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬مختلف‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬افکار‭ ‬گوناگون،‭ ‬مدام‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬تقلیل‭ ‬اعتراضات‭ ‬و‭ ‬نارضایتی‌های‭ ‬تهی‌دستان‭ ‬به‭ ‬باورها‭ ‬و‭ ‬ایده‌های‭ ‬خود‭ ‬هستند‭. ‬استناد‭ ‬اعتراضات‭ ‬و‭ ‬نارضایتی‌های‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬فقر،‭ ‬گرسنگی‭ ‬و‭ ‬بی‌چیزی‭ ‬به‭ ‬هر‭ ‬گزاره‭ ‬یا‭ ‬ایده‌ی‭ ‬روشنفکرانه‌ای،‭ ‬انحراف‭ ‬در‭ ‬موضوع‭ ‬و‭ ‬کمک‭ ‬به‭ ‬سرکوب‭ ‬آن‌هاست‭.‬