آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۹ فروردین ۱۳۹۷

سپنتا پرهام

سیاست


انقلاب زنان به روایت تصویر


اگر‭ ‬دستگاه‭ ‬فوتوگرافی‭ ‬منحصر‭ ‬به‭ ‬دربار‭ ‬سلطنتی‭ ‬نبود،‭ ‬شاید‭ ‬نخستین‭ ‬تصویری‭ ‬که‭ ‬قرار‭ ‬بود‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬گزارش‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬صحبت‭ ‬کنیم‭ ‬لحظه‌ای‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬طاهره‭ ‬قره‌العین‭ ‬در‭ ‬جلسه‌ی‭ ‬مشهور‭ ‬بابیان‭ ‬حجاب‭ ‬از‭ ‬سر‭ ‬برداشت‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬مردان‭ ‬صحبت‭ ‬‌‌کرد‭. ‬لحظه‌ای‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬تاریخ‭ ‬ایران‭ ‬آغازی‭ ‬بود‭ ‬برای‭ ‬مبارزه‌ی‭ ‬آشکار‭ ‬زنان‭ ‬ایران‭ ‬با‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری‭ ‬و‭ ‬البته‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری‭. ‬مبارزه‌ای‭ ‬که‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬۱۵۰‭ ‬سال‭ ‬است‭ ‬در‭ ‬قالب‌های‭ ‬مختلفی‭ ‬ادامه‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬چهل‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬به‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬ابزار‭ ‬مقاومت‭ ‬مدنی‭ ‬تبدیل‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬هرچند‭ ‬نباید‭ ‬فراموش‭ ‬کنیم‭ ‬که‭ ‬ممکن‭ ‬است‭ ‬مبارزه‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬حجابی‭ ‬که‭ ‬عرفی‭ ‬است‭ ‬نه‭ ‬شرعی‭ ‬پیش‌تر‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬آغاز‭ ‬شده‭ ‬باشد،‭ ‬اما‭ ‬تاریخ‭ ‬ایران‭ ‬را‭ ‬مردان‭ ‬نوشته‌اند‭ ‬و‭ ‬زنان‭ ‬سانسور‭ ‬شده‌اند‭ ‬و‭ ‬اگر‭ ‬مبارزه‌ای‭ ‬بوده‭ ‬در‭ ‬چهارچوب‭ ‬اندرونی‌ها‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬ساکت‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬اجازه‌ی‭ ‬ثبت‭ ‬در‭ ‬تاریخ‭ ‬را‭ ‬ندادند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬سکوت‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬عبور‭ ‬کرده‌اند‭. ‬سکوتی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬از‭ ‬سررضایت‭ ‬نبوده‭ ‬است؛‭ ‬چرا‭ ‬که‭  ‬تصاویر‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬مانده‭ ‬از‭ ‬تاریخ‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬محض‭ ‬شنیدن‭ ‬نخستین‭ ‬اعتراضات‭ ‬صدای‭ ‬زنان‭ ‬پشت‭ ‬در‭ ‬حرم‌سراها‭ ‬نماند‭ ‬و‭ ‬بالاخره‭ ‬به‭ ‬گوش‭ ‬همه‭ ‬رسید‭.‬

در‭ ‬این‭ ‬مطلب‭ ‬تاریخ‭ ‬تقابل‭ ‬زن‭ ‬ایرانی‭ ‬با‭ ‬حجاب‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬نگاه‭ ‬تصاویر‭ ‬مشهور‭ ‬یک‭ ‬بار‭ ‬مرور‭ ‬می‌کنیم‭. ‬تصاویری‭ ‬که‭ ‬۱۵۰‭ ‬سال‭ ‬از‭ ‬تلاش‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬رهایی‭ ‬از‭ ‬حصار‭ ‬محدودیت‭ ‬حجاب‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬ثبت‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬

عکس‌هایی‭ ‬که‭ ‬شاید‭ ‬آن‭ ‬قدر‭ ‬وضوح‭ ‬تقابل‭ ‬زنان‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬حجاب‭ ‬را‭ ‬نتواند‭ ‬نشان‭ ‬دهد‭ ‬اما‭ ‬قطعا‭ ‬نشانه‌هایی‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬جای‭ ‬داده‌اند‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬تقابل‭ ‬صحبت‭ ‬می‌کند‭. ‬

This slideshow requires JavaScript.

پرتره‌ی‭ ‬زن‭ ‬جوان

سورگین‭ ‬آنتوان‌خان‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬عکاس‭ ‬اجتماعی‭ ‬ایران‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬تلاش‭ ‬کرد‭ ‬دستگاه‭ ‬فتوگراف‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬حصار‭ ‬حرم‌ها‭ ‬و‭ ‬دارلسلطنه‭ ‬خارج‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬میان‭ ‬مردم‭ ‬بیاورد‭. ‬در‭ ‬میان‭ ‬تصاویر‭ ‬او‭ ‬تصویر‭ ‬زن‭ ‬جوانی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬بدون‭ ‬هیچ‭ ‬لباسی‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬دوربین‌‭ ‬ایستاده‭ ‬و‭ ‬بدنش‭ ‬را‭ ‬ثبت‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬عکسی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬دهه‌ی‭ ‬۱۸۹۰‭ ‬میلادی‭ ‬در‭ ‬عکاس‌خانه‌ی‭ ‬آنتوان‌خان‭ ‬ثبت‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬آلبوم‭ ‬موزه‌ی‭ ‬آنتولوژی‭ ‬لیدن‭ ‬نگهداری‭ ‬می‌شود‭. ‬زن‭ ‬جوان‭ ‬باریک‭ ‬اندام‭ ‬و‭ ‬قد‭ ‬بلندی‭ ‬که‭ ‬موهای‭ ‬بافته‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬پشت‭ ‬سر‭ ‬انداخته‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬حالی‭ ‬که‭ ‬بدن‭ ‬لخت‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬نمایش‭ ‬گذاشته‭ ‬به‭ ‬دوربین‭ ‬خیره‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬نمی‌دانیم‭ ‬این‭ ‬زن‭ ‬چه‭ ‬کسی‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬سابقه‌ی‭ ‬خانوادگی‭ ‬دارد‭. ‬شاید‭ ‬برای‭ ‬شما‭ ‬این‭ ‬سوال‭ ‬پیش‭ ‬آید‭ ‬که‭ ‬چرا‭ ‬تصویر‭ ‬لخت‭ ‬زن‭ ‬جوان‭ ‬را‭ ‬به‌عنوان‭ ‬نخستین‭ ‬تصویر‭ ‬انتخاب‭ ‬کردم‭. ‬پاسخش‭ ‬بسیار‭ ‬ساده‭ ‬است‭ ‬این‭ ‬نخستین‭ ‬تصویر‭ ‬از‭ ‬زن‭ ‬ایرانی‭ ‬نیست‭ ‬که‭ ‬نه‌تنها‭ ‬در‭ ‬چاقچور‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬نپیچیده‭ ‬که‭ ‬بی‌پروا‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬دوربین‭ ‬مردی‭ ‬غریبه‭ ‬ایستاده‭ ‬و‭ ‬بدنش‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬نمایش‭ ‬گذاشته‭ ‬است‭. ‬البته‭ ‬تصاویری‭ ‬از‭ ‬صندوقچه‌ی‭ ‬مخفی‭ ‬ناصرالدین‭ ‬شاه‭ ‬قاجار‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬آمده‭ ‬که‭ ‬شامل‭ ‬عکس‌هایی‭ ‬لخت‭ ‬از‭ ‬زنانش‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬خلوت‭ ‬گرفته‭ ‬است‭. ‬اما‭ ‬آن‌چه‭ ‬این‭ ‬عکس‭ ‬را‭ ‬شاخص‭ ‬می‌کند‭ ‬آن‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬زن‭ ‬جوان‭ ‬از‭ ‬نشان‭ ‬دادن‭ ‬بدنش‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬دوربین‭ ‬خجالتی‭ ‬ندارد‭ ‬و‭ ‬جایی‭ ‬از‭ ‬بدن‭ ‬کاملا‭ ‬لختش‭ ‬را‭ ‬پنهان‭ ‬نکرده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬نمایش‭ ‬گذاشته‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬حالی‭ ‬که‭ ‬زنان‭ ‬ناصرالدین‭ ‬شاه‭ ‬با‭ ‬آن‌که‭ ‬مقابل‭ ‬دوربین‭ ‬همسرشان‭ ‬ایستادند،‭ ‬معذب‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬تلاش‭ ‬می‌کنند‭ ‬با‭ ‬زبان‭ ‬بدن‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬پنهان‭ ‬کنند‭. ‬اما‭ ‬در‭ ‬تصویر‭ ‬سورگین‭ ‬این‭ ‬تلاش‭ ‬وجود‭ ‬ندارد‭ ‬و‭ ‬بی‌تردید‭ ‬این‭ ‬نکته‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬ثبت‭ ‬می‌کند‭ ‬که‭ ‬سکوت‭ ‬زنان‭ ‬در‭ ‬برابر‭ ‬حجاب‭ ‬خیلی‭ ‬هم‭ ‬پشت‭ ‬پرده‌ی‭ ‬حرم‌سراها‭ ‬نبوده‭ ‬است‭.‬

شاهزاده‭ ‬خانم‭ ‬یاغی

وقتی‭ ‬لفظ‭ ‬شاهزاده‭ ‬خانم‭ ‬انقلابی‭ ‬می‌آید‭ ‬می‌دانیم‭ ‬از‭ ‬تاج‌السلطنه‭ ‬صحبت‭ ‬می‌کنیم‭. ‬دختر‭ ‬یاغی‭ ‬ناصرالدین‭ ‬شاه‭ ‬قاجار‭ ‬که‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬کشته‌‭ ‬شدن‭ ‬پدرش‭ ‬عقاید‭ ‬مدرن‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬ثبت‭ ‬کرد‭. ‬او‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬نخستین‭ ‬زنانی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬حجاب‭ ‬ایستاد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬به‌عنوان‭ ‬بندی‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬و‭ ‬پای‭ ‬زن‭ ‬ایرانی‭ ‬یاد‭ ‬کرد‭. ‬او‭ ‬همچنین‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬نخستین‭ ‬زنانی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬تصاویر‭ ‬بدون‭ ‬حجاب‭ ‬گرفت‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬تصاویر‭ ‬را‭ ‬منتشر‭ ‬کرد‭. ‬تصویری‭ ‬از‭ ‬تاج‌السلطنه‭ ‬هست‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬چند‭ ‬زن‭ ‬و‭ ‬مرد‭ ‬بدون‭ ‬روسری‭ ‬نشسته‭ ‬است‭. ‬اما‭ ‬عکسی‭ ‬که‭ ‬می‌خواهیم‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬عکس‭ ‬شاخص‭ ‬با‌حجاب‭ ‬انتخاب‭ ‬کنیم‭ ‬تصویری‭ ‬از‭ ‬تاج‌السلطنه‭ ‬است‭ ‬بدون‭ ‬حجاب‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬لباسی‭ ‬توری‭ ‬در‭ ‬باغی‭ ‬سرسبز‭. ‬می‌گویند‭ ‬این‭ ‬عکس‭ ‬را‭ ‬احتمالا‭ ‬روسی‌خان‭ ‬در‭ ‬کاخ‭ ‬گلستان‭ ‬ثبت‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬او‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬عکس‭ ‬مانند‭ ‬کتاب‌هایش‭ ‬از‭ ‬تصمیم‌اش‭ ‬برای‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬می‌گوید‭. ‬می‌دانیم‭ ‬تاج‌السلطنه‭ ‬از‭ ‬مخالفان‭ ‬سرسخت‭ ‬حجاب‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬کتابش‭ ‬بارها‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬می‌پردازد‭. ‬دختر‭ ‬شاه‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬سفرش‭ ‬به‭ ‬فرنگ‭ ‬و‭ ‬دیدن‭ ‬زنان‭ ‬اروپایی‭ ‬تصمیم‭ ‬می‌گیرد‭ ‬تا‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬کند‭. ‬او‭ ‬در‭ ‬جایی‭ ‬گفته‭ ‬بود‭: ‬‮«‬تکلیف‭ ‬زن‌های‭ ‬ایرانی،‭ ‬استرداد‭ ‬حقوق‭ ‬خود‭ ‬مانند‭ ‬زن‌های‭ ‬اروپایی،‭ ‬تربیت‭ ‬اطفال،‭ ‬کمک‭ ‬کردن‭ ‬به‭ ‬مردها‭ ‬مانند‭ ‬زن‌های‭ ‬اروپایی،‭ ‬پاکی‭ ‬و‭ ‬عفت،‭ ‬وطن‌دوستی،‭ ‬خدمت‭ ‬به‭ ‬نوع،‭ ‬رها‭ ‬کردن‭ ‬تنبلی‭ ‬و‭ ‬خانه‌نشینی،‭ ‬برداشتن‭ ‬نقاب‭ ‬یا‭ ‬حجاب‭ ‬و‭ ‬کمک‭ ‬و‭ ‬معاونت‭ ‬آن‌ها‭ ‬بالشراکه‭ ‬با‭ ‬مردهاست‭.‬‮»‬‭ ‬

ملکه‌ای‭ ‬درویش

درست‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬ملکه‌ی‭ ‬ایران‭ ‬مشهور‭ ‬بود‭ ‬اما‭ ‬شاهزاده‌ی‭ ‬قاجاری‭ ‬بود‭. ‬دختر‭ ‬دیگر‭ ‬ناصرالدین‭ ‬شاه‭ ‬که‭ ‬برخلاف‭ ‬خواهرش‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬علنی‭ ‬با‭ ‬حجاب‭ ‬تقابل‭ ‬نکرد‭ ‬اما‭ ‬تصویرش‭ ‬با‭ ‬لباس‭ ‬درویشی‭ ‬و‭ ‬کشکول‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬دو‭ ‬دخترش‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬او‭ ‬نیز‭ ‬با‭ ‬حجاب‭ ‬موافق‭ ‬نبوده‭ ‬است‭. ‬ملکه‌ی‭ ‬ایران‭ ‬همسر‭ ‬ظهیرالدوله‭ ‬جانشین‭ ‬صفی‌علی‌شاه‭ ‬و‭ ‬بنیان‌گذار‭ ‬انجمن‭ ‬اخوت‭ ‬بود‭. ‬انجمنی‭ ‬که‭ ‬برخی‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬فراماسونری‭ ‬می‌دانند‭ ‬اما‭ ‬می‌دانیم‭ ‬که‭ ‬چنین‭ ‬نبوده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬انجمن‭ ‬بیشتر‭ ‬از‭ ‬برادران‭ ‬مرید‭ ‬صفی‌علیشاه‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬برابر‭ ‬استبداد‭ ‬حاکم‭ ‬ایستاده‭ ‬بود‭. ‬انجمن‭ ‬اخوت‭ ‬در‭ ‬هفته‭ ‬جلساتی‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬بحث‌های‭ ‬سیاسی‭ ‬و‭ ‬اجتماعی‭ ‬جلسات‭ ‬شعر‭ ‬خوانی‭ ‬و‭ ‬اجرای‭ ‬موسیقی‭ ‬توسط‭ ‬گروه‭ ‬عارف‭ ‬قزوینی‭ ‬و‭ ‬علی‌اکبر‌‭ ‬خان‭ ‬قزوینی‭ ‬برگزار‭ ‬می‌شد‭. ‬یکی‭ ‬از‭ ‬کسانی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬جلسات‭ ‬شعر‭ ‬می‌خواند‭ ‬ملکه‌ی‭ ‬ایران‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬عکس‭ ‬او‭ ‬در‭ ‬لباس‭ ‬درویشی‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬او‭ ‬نیز‭ ‬مانند‭ ‬تاج‌السلطنه‭ ‬حجاب‭ ‬از‭ ‬سر‭ ‬برداشته‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬جمع‭ ‬برادران‭ ‬اخوت‭ ‬نه‌تنها‭ ‬شعرخوانی‭ ‬می‌کرد‭ ‬که‭ ‬بدون‭ ‬حجاب‭ ‬هم‭ ‬می‌نشست‭.‬

قمر‭ ‬آواز

شانس‭ ‬این‭ ‬را‭ ‬نداریم‭ ‬که‭ ‬تصویری‭ ‬از‭ ‬نخستین‭ ‬کنسرت‭ ‬قمرالملوک‭ ‬وزیری‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۱۳۰۳‭ ‬در‭ ‬گراند‭ ‬هتل‭ ‬داشته‭ ‬باشیم‭. ‬اما‭ ‬می‌دانیم‭ ‬او‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬مجلس‭ ‬بی‌حجاب‭ ‬شرکت‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬آواز‭ ‬خوانده‭ ‬است‭. ‬اما‭ ‬تصویر‭ ‬معروفی‭ ‬از‭ ‬او‭ ‬هست‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬کنسرت‭ ‬گرفته‭ ‬شده‭ ‬باشد‭. ‬تصویری‭ ‬با‭ ‬تاجی‭ ‬شبیه‭ ‬گل‭ ‬و‭ ‬لباسی‭ ‬که‭ ‬یقه‌ی‭ ‬آن‭ ‬باز‭ ‬است‭. ‬تاج‭ ‬لباسی‭ ‬که‭ ‬براساس‭ ‬تعریف‭ ‬خود‭ ‬قمر‭ ‬در‭ ‬نخستین‭ ‬کنسرت‭ ‬بر‭ ‬سرش‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬قمر‭ ‬که‭ ‬نخستین‭ ‬زنی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬تابوی‭ ‬آواز‭ ‬خواندن‭ ‬زنان‭ ‬را‭ ‬شکسته‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬مرتضی‌خان‭ ‬نی‌داوود‭ ‬در‭ ‬گراند‭ ‬هتل‭ ‬خواند‭. ‬خودش‭ ‬تعریف‭ ‬کرده‭: ‬‮«‬من‭ ‬با‭ ‬تاج‭ ‬گل‭ ‬زیبایی‭ ‬روی‭ ‬صحنه‭ ‬ظاهر‭ ‬شدم‭ . ‬حاضران‭ ‬با‭ ‬کف‭ ‬زدن‭ ‬و‭ ‬شور‭ ‬و‭ ‬شوق‭ ‬ورودم‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬صحنه‭ ‬گرامی‭ ‬داشتند‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬همه‭ ‬استقبال‭ ‬ناگهان‭ ‬به‭ ‬من‭ ‬اعتماد‭ ‬به‭ ‬نفس‭ ‬بخشید‭ ‬و‭ ‬جان‭ ‬داد‭ .‬‮»‬

قمر‭ ‬همان‌طور‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬خاطراتش‭ ‬گفته،‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬کنسرت‭ ‬توسط‭ ‬کمیسری‭ ‬خواسته‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬تعهد‭ ‬گرفتند‭ ‬که‭ ‬دیگر‭ ‬بی‌حجاب‭ ‬نخواند‭: ‬‮«‬اما‭ ‬من‭ ‬برخلاف‭ ‬تعهدی‭ ‬که‭ ‬سپرده‭ ‬بودم،‭ ‬باز‭ ‬هم‭ ‬به‭ ‬صحنه‭ ‬رفتم‭ ‬و‭ ‬بی‌حجاب‭ ‬رفتم‭ ‬و‭ ‬بی‌حجاب‭ ‬هم‭ ‬آواز‭ ‬خواندم‭.‬‮»‬

منع‭ ‬چادر

۱۷‭ ‬دی‭ ‬۱۳۱۴‭ ‬رضا‭ ‬شاه‭ ‬به‭ ‬همراه‭ ‬همسر‭ ‬و‭ ‬دخترش‭ ‬در‭ ‬مراسم‭ ‬جشن‭ ‬فارغ‌التحصیلی‭ ‬دختران‭ ‬در‭ ‬دانش‌سرای‭ ‬مقدماتی‭ ‬شرکت‭ ‬کرد‭. ‬مراسمی‭ ‬که‭ ‬برای‭ ‬نخستین‭ ‬بار‭ ‬همسرش‭ ‬تاج‌الملوک،‭ ‬شمس‭ ‬و‭ ‬اشرف‭ ‬دو‭ ‬دخترش‭ ‬بدون‭ ‬حجاب‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬شرکت‭ ‬کردند‭. ‬او‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬جشن‭ ‬اعلام‭ ‬کرد‭ ‬که‭ ‬زنان‭ ‬نباید‭ ‬حجاب‭ ‬برسر‭ ‬کنند‭. ‬تصویری‭ ‬از‭ ‬سه‭ ‬زن‭ ‬همراه‭ ‬پهلوی‭ ‬اول‭ ‬هست‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬پله‌های‭ ‬کاخ‭ ‬پایین‭ ‬می‌روند‭. ‬هر‭ ‬سه‭ ‬زن‭ ‬کلاه‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬دارند‭ ‬اما‭ ‬این‭ ‬نخستین‭ ‬و‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬تصویر‭ ‬از‭ ‬آغاز‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬است‭. ‬تصویری‭ ‬که‭ ‬فرمان‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬را‭ ‬رسمیت‭ ‬می‌بخشید‭ ‬و‭ ‬زنان‭ ‬با‌حجاب‭ ‬نمی‌توانستند‭ ‬در‭ ‬معابر‭ ‬عمومی‭ ‬حاضر‭ ‬شوند‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬تصویر‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬که‭ ‬همسر‭ ‬رضا‭ ‬شاه‭ ‬کمی‭ ‬از‭ ‬این‌که‭ ‬بی‌حجاب‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬جمعیت‭ ‬دیده‭ ‬شود‭ ‬معذب‭ ‬است،‭ ‬مانند‭ ‬همه‌ی‭ ‬زنانی‭ ‬که‭ ‬موهای‭ ‬آفتاب‌ندیده‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬زیر‭ ‬کلاه‌های‭ ‬فرنگی‭ ‬پنهان‭ ‬می‌کردند‭ ‬اما‭ ‬این‭ ‬عکس‭ ‬نخستین‭ ‬تصویر‭ ‬از‭ ‬زنان‭ ‬ایران‭ ‬بی‌حجاب‭ ‬خارج‭ ‬از‭ ‬چهارچوب‭ ‬خانه‭ ‬و‭ ‬درهای‭ ‬بسته‌ی‭ ‬حرم‌سرا‭ ‬است‭. ‬

زن‭ ‬روستایی‭ ‬و‭ ‬شاه

زن‭ ‬روستایی‭ ‬درست‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬پهلوی‭ ‬اول‭ ‬ایستاده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬موهایش‭ ‬از‭ ‬زیر‭ ‬کلاه‭ ‬مشخص‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬تصویر‭ ‬که‭ ‬یک‭ ‬سال‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬کشف‭ ‬حجاب‭ ‬گرفته‭ ‬شده‭ ‬شاید‭ ‬عمومی‌ترین‭ ‬تصویر‭ ‬از‭ ‬زنان‭ ‬ایران‭ ‬بدون‭ ‬پوشش‭ ‬سنتی‭ ‬و‭ ‬اجباری‭ ‬است‭. ‬زنی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬پهلوی‭ ‬ایستاده‭ ‬زنی‭ ‬معمولی‭ ‬است‭. ‬نه‭ ‬روشنفکر‭ ‬است‭ ‬نه‭ ‬تحصیل‌کرده‭ ‬و‭ ‬نه‭ ‬درباری‭ ‬و‭ ‬حکومتی‭. ‬او‭ ‬از‭ ‬زنانی‭ ‬نیست‭ ‬که‭ ‬کلوب‭ ‬ایران‭ ‬با‭ ‬لباس‌های‭ ‬آلامدش‭ ‬شرکت‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬نامه‭ ‬ایران‭ ‬شهناز‭ ‬آزاد‭ ‬در‭ ‬باب‭ ‬کنار‭ ‬گذاشتن‭ ‬حجاب‭ ‬را‭ ‬نخوانده‭ ‬و‭ ‬نمی‌داند‭ ‬میرزاده‭ ‬عشقی‭ ‬شعر‭ ‬کفن‭ ‬سیاه‭ ‬را‭ ‬سروده‭ ‬است،‭ ‬او‭ ‬زنی‭ ‬معمولی‭ ‬است‭. ‬زنی‭ ‬روستایی‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬شاه‭ ‬بدون‭ ‬حجاب‭.‬

در‭ ‬کنار‭ ‬هم

چهار‭ ‬زن‭ ‬پشت‭ ‬ویترین‭ ‬مغازه‭ ‬ایستادند‭. ‬دو‭ ‬زن‭ ‬با‭ ‬چادر‭ ‬و‭ ‬دو‭ ‬زن‭ ‬بی‌چادر‭. ‬عکاس‭ ‬فرنگی‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬عکس‭ ‬را‭ ‬گرفته‭ ‬شاید‭ ‬باور‭ ‬نمی‌کرد‭ ‬این‭ ‬تصویر‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬نماد‭ ‬آزادی‭ ‬زنان‭ ‬در‭ ‬دوره‌ای‭ ‬کوتاه‭ ‬شده‭ ‬بود‭. ‬این‭ ‬عکس‭ ‬حدود‭ ‬سال‭ ‬۱۳۵۰‭ ‬توسط‭ ‬عکاسی‭ ‬فرنگی‭ ‬در‭ ‬تهران‭ ‬گرفته‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬عکسی‭ ‬که‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬زنان‭ ‬برای‭ ‬پوشش‭ ‬خود‭ ‬خودشان‭ ‬تصمیم‭ ‬می‌گرفتند‭ ‬نه‭ ‬حکومت‭. ‬تصویری‭ ‬که‭ ‬زنان‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬هم‭ ‬ایستادند‭. ‬هیچ‌کدام‭ ‬نگاه‭ ‬کنجکاوی‭ ‬به‭ ‬هم‭ ‬ندارند‭ ‬و‭ ‬سرشان‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬خودشان‭ ‬است‭.‬

دوشادوش‭ ‬هم

تصاویر‭ ‬انقلاب‭ ‬محصول‭ ‬کار‭ ‬هر‭ ‬عکاسی‭ ‬را‭ ‬ببینید‭ ‬فرقی‭ ‬نمی‌کند‭. ‬در‭ ‬همه‌ی‭ ‬تصاویر‭ ‬زنان‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬هم‭ ‬ایستاده‌اند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬رژیم‭ ‬سابق‭ ‬اعتراض‭ ‬می‌کنند‭. ‬مهم‭ ‬نیست‭ ‬کاوه‭ ‬گلستان‭ ‬این‭ ‬عکس‭ ‬را‭ ‬گرفته‭ ‬یا‭ ‬کاوه‭ ‬کاظمی‭ ‬یا‭ ‬مریم‭ ‬زندی‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬عباس‭ ‬عطار‭. ‬همه‭ ‬تصویری‭ ‬از‭ ‬زنان‭ ‬بی‌حجاب‭ ‬و‭ ‬محجبه‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬هم‭ ‬است‭. ‬اما‭ ‬عکسی‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬دیوید‭ ‬بارنت‭ ‬عکاس‭ ‬آمریکایی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬زنان‭ ‬فارغ‭ ‬از‭ ‬پوشش‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬هم‭ ‬را‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬بازوهای‭ ‬هم‭ ‬را‭ ‬گرفتند‭. ‬شاید‭ ‬این‭ ‬عکس‭ ‬نشان‌‌گر‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬همه‭ ‬آن‌ها‭ ‬در‭ ‬انقلاب‭ ‬سهم‭ ‬داشتند،‭ ‬چه‭ ‬مذهبی‭ ‬و‭ ‬باحجاب‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬غیرمذهبی‭ ‬و‭ ‬بی‌حجاب،‭ ‬همه‭ ‬دست‭ ‬هم‭ ‬را‭ ‬گرفتند‭ ‬برای‭ ‬اعتراض‭ ‬برای‭ ‬تغییر‭. ‬تغییری‭ ‬که‭ ‬خیلی‭ ‬زودتر‭ ‬از‭ ‬آن‌که‭ ‬فکر‭ ‬کنند‭ ‬زنان‭ ‬را‭ ‬ناگریز‭ ‬از‭ ‬پوشیدن‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری‭ ‬کرد‭. ‬

مونالیزا‭ ‬در‭ ‬میانه‌ی‭ ‬میدان

زن‭ ‬جوان‭ ‬زیبا‭ ‬با‭ ‬موهایی‭ ‬روی‭ ‬شانه‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬سربازان‭ ‬با‭ ‬سلاح‌های‭ ‬آماده‭ ‬به‭ ‬شلیک‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬عکس‌های‭ ‬متفاوت‭ ‬انقلاب‭ ‬است‭. ‬زن‭ ‬پالتو‭ ‬و‭ ‬دامن‭ ‬پوشیده‭ ‬با‭ ‬موهای‭ ‬مرتب‭ ‬رو‭ ‬به‭ ‬دوربین‭ ‬ژست‭ ‬گرفته‭ ‬است‭. ‬پوتین‌های‭ ‬بلند‭ ‬و‭ ‬پوشش‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬چیزی‭ ‬به‭ ‬انقلاب‭ ‬نمانده‭ ‬است،‭ ‬انقلابی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬کمتر‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬سال‭ ‬چنین‭ ‬تصویری‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬زنان‭ ‬ایران‭ ‬گرفت‭ ‬و‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬قالب‭ ‬حجاب‭ ‬برد‭.‬

‭ ‬

نه‭ ‬روسری‭ ‬نه‭ ‬توسری

هنگامه‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬معدود‭ ‬عکاسانی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬وجود‭ ‬همه‌ی‭ ‬مشکلات‭ ‬در‭ ‬راهپیمایی‭ ‬هشت‭ ‬مارس‭ ‬۵۸‭ ‬شرکت‭ ‬کرد‭. ‬هشت‭ ‬مارسی‭ ‬که‭ ‬شعار‭ ‬زنان‭ ‬شرکت‌کننده‭ ‬نه‭ ‬روسری‭ ‬نه‭ ‬تو‭ ‬سری‭ ‬بود‭. ‬چند‭ ‬روزی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬مردانی‭ ‬در‭ ‬خیابان‭ ‬می‌ریختند‭ ‬و‭ ‬شعار‭ ‬یا‭ ‬توسری‭ ‬یا‭ ‬روسری‭ ‬می‌دانند‭ ‬و‭ ‬زنان‭ ‬را‭ ‬می‌ترساندند‭. ‬در‭ ‬میان‭ ‬عکس‌های‭ ‬هنگامه‭ ‬گلستان‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬روز،‭ ‬تصویری‭ ‬است‭ ‬از‭ ‬زنانی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬خیابان‌ها‭ ‬آمدند‭ ‬و‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬زمزمه‌هایی‭ ‬که‭ ‬درباره‌ی‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری‭ ‬توسط‭ ‬روحانیونی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬قدرت‭ ‬رسیده‭ ‬بودند‭ ‬اعتراض‭ ‬کردند‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬عکس‭ ‬زنی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬ردیف‭ ‬اول‭ ‬ایستاده‭ ‬دستش‭ ‬را‭ ‬بالا‭ ‬برده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬دیگران‭ ‬را‭ ‬هدایت‭ ‬می‌کند‭. ‬این‭ ‬تصویر‭ ‬شاید‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬نماد‭ ‬آن‭ ‬روز‭ ‬است‭. ‬روز‭ ‬هشت‭ ‬مارس‭ ‬۱۳۵۸‭ ‬روزی‭ ‬که‭ ‬زنان‭ ‬برای‭ ‬دفاع‭ ‬از‭ ‬حق‭ ‬مشروع‭ ‬انتخاب‭ ‬لباس‭ ‬به‭ ‬خیابان‭ ‬رفتند‭. ‬

ژاندارک‭ ‬خیابان‭ ‬مشتاق

این‭ ‬تیتر‭ ‬رادیو‭ ‬زمانه‭ ‬به‭ ‬همراه‭ ‬عکس‭ ‬مشهوری‭ ‬از‭ ‬هنگامه‭ ‬گلستان‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬اعتراض‭ ‬زنان‭ ‬برعلیه‭ ‬حجاب‭ ‬گرفته‭ ‬شده‭ ‬بود‭. ‬این‭ ‬عکس‭ ‬شاید‭ ‬از‭ ‬عکس‭ ‬قبلی‭ ‬هم‭ ‬مشهورتر‭ ‬باشد‭ ‬چرا‭ ‬که‭ ‬زنی‭ ‬را‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬یک‭ ‬روحانی‭ ‬به‭ ‬چیزی‭ ‬اعتراض‭ ‬می‌کند‭. ‬این‭ ‬عکس‭ ‬البته‭ ‬فریم‭ ‬دیگری‭ ‬هم‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬همان‭ ‬زن‭ ‬را‭ ‬ایستاده‭ ‬در‭ ‬بلندی‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭. ‬این‭ ‬عکس‭ ‬۲۵‭ ‬اسفند‭ ‬۵۷‭ ‬گرفته‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬درست‭ ‬روزی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬وجود‭ ‬مخالفت‭ ‬آیت‌الله‭ ‬طالقانی‭ ‬با‭ ‬سخنرانی‭ ‬صادق‭ ‬قطب‌زاده‭ ‬رسما‭ ‬معلوم‭ ‬شد‭ ‬حکومت‭ ‬تازه‭ ‬از‭ ‬راه‭ ‬رسیده‌‭ ‬مصمم‭ ‬به‭ ‬محدود‭ ‬کردن‭ ‬زنان‭ ‬است‭. ‬زنانی‭ ‬که‭ ‬سال‌هاست‭ ‬از‭ ‬چهارچوب‭ ‬خانه‭ ‬بیرون‭ ‬آمده‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬همین‭ ‬انقلاب‭ ‬دوشادوش‭ ‬مردها‭ ‬ایستاده‭ ‬بودند‭. ‬زنان‭ ‬به‭ ‬اعتراض‭ ‬بیرون‭ ‬آمده‭ ‬بودند‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬عکس‭ ‬در‭ ‬خیابان‭ ‬انقلاب‭ ‬ثبت‭ ‬شد‭. ‬زن‭ ‬در‭ ‬عکس‭ ‬شیده‭ ‬رحمانی،‭ ‬بازیگر‭ ‬تئاتر‭ ‬و‭ ‬سینما‭ ‬بود‭ ‬با‭ ‬پالتویی‭ ‬کرم‭ ‬رنگ‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬مقابل‭ ‬روحانی‭ ‬جوانی‭ ‬ایستاده‭ ‬و‭ ‬انگشتش‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬اعتراض‭ ‬بالا‭ ‬برده‭ ‬بود‭. ‬خودش‭ ‬گفته‭ ‬بود‭ ‬یادم‭ ‬نیست‭ ‬چه‭ ‬می‌گفتم‭ ‬اما‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬آن‭ ‬روحانی‭ ‬برای‭ ‬مذاکره‭ ‬آمده‭ ‬است‭. ‬چرا‭ ‬که‭ ‬دست‌هایش‭ ‬به‭ ‬علامت‭ ‬تسلیم‭ ‬است‭. ‬شیده‭ ‬رحمانی‭ ‬که‭ ‬سال‌ها‭ ‬بعد‭ ‬با‭ ‬نام‭ ‬دیگری‭ ‬در‭ ‬سینمای‭ ‬ایران‭ ‬حضور‭ ‬پیدا‭ ‬کرد‭ ‬مجبور‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬حجاب‭ ‬اجباری‭ ‬تن‭ ‬دهد‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬حال‭ ‬این‭ ‬عکس‭ ‬و‭ ‬عکس‭ ‬دوم‭ ‬نمادی‭ ‬شد‭ ‬از‭ ‬اعتراض‭ ‬زنان‭ ‬به‭ ‬حجاب‭.‬

‭ ‬آخرین‭ ‬تصویر

برای‭ ‬آخرین‭ ‬تصویر،‭ ‬تصاویر‭ ‬زیادی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬می‌شد‭ ‬انتخاب‭ ‬کرد‭. ‬تصویر‭ ‬دخترانی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬همه‌ی‭ ‬این‭ ‬سال‌ها‭ ‬روسری‌ها‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬گردن‭ ‬انداخته‭ ‬بودند‭. ‬دخترانی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬اعتراضات‭ ‬بودند‭. ‬حتی‭ ‬تصویر‭ ‬ندا‭ ‬آقا‭ ‬سلطان‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬لحظه‌ی‭ ‬آخر‭. ‬اما‭ ‬هیچ‌کدام‭ ‬به‭ ‬اندازه‌ی‭ ‬عکس‭ ‬ویدا‭ ‬موحد‭ ‬در‭ ‬دی‭ ‬۱۳۹۶‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬آن‌که‭ ‬تظاهرات‭ ‬سراسری‭ ‬در‭ ‬شهرهای‭ ‬کشور‭ ‬شکل‭ ‬بگیرد‭ ‬نمی‌توانست‭ ‬نماد‭ ‬واقعی‭ ‬شود‭. ‬تصویر‭ ‬زنی‭ ‬که‭ ‬روسری‭ ‬سفید‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬چوبی‭ ‬آویخته‭ ‬و‭ ‬روی‭ ‬پست‭ ‬برقی‭ ‬در‭ ‬خیابان‭ ‬انقلاب‭ ‬ایستاده‭ ‬است‭.‬