آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۲ دی ۱۳۹۶

حسین قاضیان

اجتماع


نگاهی به مصرف الکل در جهان و ایران


 

گفته می‌شود نخستین شواهد مصرف الکل به دوران نوسنگی برمی‌گردد، یعنی به حدود ده هزار سال پیش. مثل بسیاری از چیزهای دیگر در زندگی بشر، الکل نیز از آغاز تاکنون هم انسان‌ها را بالا و پایین کرده است هم خودش بالا و پایین شده است، از مصرف آن برای بهبود جسمی یا روحی گرفته تا تجویزهای آیینی و از آن جا تا سوء مصرف آن تا آستانه‌ی اعتیاد و سرانجام مرگ. سازمان بهداشت جهانی همین دو سال پیش از مرگ سالانه ۳/۳ میلیون نفر بر اثر سوء مصرف الکل خبر داد، یعنی نزدیک به ۶ درصد از کل مرگ و میرها در همان سال.
اما مردم جهان چقدر نوشیدنی‌های الکلی می‌‌نوشند که سالی بیش از سه میلیون نفرشان را به کام مرگ می‌فرستد؟ وضع ایرانی‌ها چطور است؟ مردم چه چیزهایی را بیشتر می‌نوشند؟ کدام مردم با شدت بیشتری نوشیدنی‌های الکلی می‌نوشند؟ زنان و مردان چه تفاوتی دارند؟ این‌ها پرسش‌هایی است که در این نوشته می‌کوشم به آن‌ها پاسخ دهم.

مصرف الکل در جهان
آمار بانک جهانی نشان می‌دهد که سرانه مصرف الکل (خالص)‌ برای افراد بالای ۱۵ سال، در جهان به طور متوسط حدود ۶/۳ لیتر در سال است.
به طور کلی مردم کشورهای توسعه یافته بیشتر از میانگین جهانی مشروبات الکلی مصرف می‌کنند. در این میان، کشورهای شرق اروپا و روسیه به طور سنتی دارای بالاترین میزان مصرف الکل در جهان هستند. پس از آن‌ها کشورهای اروپای شمالی، کانادا، استرالیا، آفریقای جنوی و مانند آن‌ها قرار می‌گیرند. چنان که می‌توان حدس زد، مردم خاورمیانه و شمال آفریقا و جنوب شرقی آسیا، یعنی کشورهای با جمعیت عمدتاً مسلمان، کمتر از میانگین مصرف جهانی مشروبات الکلی می‌نوشند. نباید فراموش کرد که مردمِ اغلب این کشورها در مقایسه با کشورهای توسعه یافته از قدرت خرید کمتری هم برخوردارند. این نقشه که توسط سازمان بهداشت جهانی تهیه شده میزان مصرف مشروبات الکلی در جهان را بهتر نمایش می‌دهد:

 

 

مصرف الکل در ایران*
برآوردی که توسط بانک جهانی ارائه شده، میزان متوسط مصرف ایرانی‌ها را در طول سال ۲۰۱۵ حدود یک لیتر تخمین می‌زند. سازمان بهداشت جهانی ۰/۲ لیتر مصرف مشروبات الکلی ثبت نشده را هم به این رقم اضافه می‌کند. گزارش‌‌های غیر رسمی در سال ۱۳۹۱ حاکی از آن بود که سالانه بیش از۷۰ ‌ میلیون لیتر انواع مشروبات الکلی به ایران قاچاق می‌شود. در کنار این میزان، باید از مشروبات ساخته ‌شده در داخل کشور هم یاد کرد. اما این ارقام نشان نمی‌دهد که تخمین سازمان‌های جهانی از مصرف سرانه‌ی حدود یک لیتر الکل در ایران چقدر نزدیک به واقعیت است.

 

الگوی مصرف
ارقام سال ۲۰۱۰ نشان می‌دهد که مردم ۱۹۰ کشور جهان از میان نوشیدنی‌های الکلی بیش از هر چیز مصرف کننده‌ی آبجو بوده اند به میزان حدود ۴۱ لیتر در سال. پس از آبجو، انواع مشروب (sprits) با سالی ۳۲ لیتر و سپس انواع شراب با حجم ۱۵ لیتر قرار می‌گیرد.
مصرف نوشیدنی‌های الکلی در ایران، الگوی متفاوتی از الگوی جهانی دارد. ارقام مربوط به ایران می‌گوید ایرانی‌ها در همان سال ۲۰۱۰ بیش از هر چیز شراب نوشیده‌اند (۵۲ لیتر) و بعد از آن آبجو (۲۴ لیتر) و سپس انواع مشروب (۱ لیتر)، در حالی که در سطح جهانی آبجو و مشروب بیش از شراب نوشیده می‌شود.

 

رتبه‌ی مصرف
در سال ۲۰۱۰ کشورهای بلاروس، مولداوی، لیتوانی و روسیه در راس کشورهای مصرف کننده‌ی مشروبات الکلی قرار داشته‌اند. در سال ۲۰۱۵ مجارستان و جمهوری چک جای بلاروس و لیتوانی را در میان چهار کشور اول گرفته‌اند. کمترین میزان مصرف مربوط به کشورهایی مانند یمن، پاکستان، سومالی و موریتانی است. گذشته از جنبه‌ی مذهبی باید سطح توسعه‌نیافتگی و در واقع پایین بودن سطح توانایی خرید را هم در این کشورها در نظر گرفت.
گزارش جامعی که سازمان بهداشت جهانی تهیه کرده است جایگاه ایران را در میان کشورهای جهان در سال‌های متفاوت در رتبه‌ای بین ۱۶۳ تا ۱۶۸ نشان می‌دهد. البته این رتبه به شرطی است که میزان مصرف را به همه‌ی ساکنان یک کشور تقسیم کنیم. اگر صرفاً افرادی را در نظر بگیریم که به طور معمول در یک سال مصرف‌کننده مشروبات الکلی هستند، قضایا تغییر می‌کند. در این حال رتبه ایران تا حد نوزدهمین کشور بالا می‌آید.
سازمان بهداشت جهانی می‌گوید در کل جهان ۶۲ درصد از بزرگسالان در سال مورد بررسی (۲۰۱۵) به مشروبات الکلی لب نزده‌اند. زنان در همه‌ جای جهان کمتر از مردان مشروبات الکلی مصرف می‌کنند. به همین ترتیب ارقام مربوط به ایران نیز نشان می‌دهد ۹۸ درصد از زنان ایرانی در آن سال مشروبات الکلی مصرف نکرده‌اند در حالی که این رقم برای مردان ۹۴ درصد است. به عبارت دیگر ۶ درصد از مردان و ۲ درصد از زنان ایرانی در طول آن سال دست کم یک بار مصرف کننده‌ی مشروبات الکلی بوده‌اند.
تحقیقات خردتر در ایران نشان داده‌ است که مثلاً در میان دانشجویان حدود ۲۰ درصدشان یک بار نوشیدن الکل را در زندگی خود تجربه کرده‌اند. در این مورد نیز دختران دانشجو کمتر از پسران مصرف کننده‌ی مشروبات الکلی بوده‌اند (۷/۵ درصد در مقایسه با ۳۲/۲ درصد).

 

شدت مصرف
اگر صرفاً میزان مصرف در میان مصرف‌کنندگان مشروبات الکلی و نه همه‌ی مردم در میان باشد، تصویر شدت مصرف الکل در میان کشورهای جهان تغییر می‌کند. در نموداری که نشریه اکونومیست بر اساس آمار سازمان بهداشت جهانی تهیه کرده، کشورهای چون چاد (با ۵۵ درصد جمعیت مسلمان) امارات متحده عربی، گامبیا (با ۹۶ درصد جمعیت مسلمان)، تاجیکستان (با ۹۷ درصد جمعیت مسلمان) و مالی (با ۹۰ درصد جمعیت مسلمان) در بالاترین رتبه‌ی میزان مصرف در میان کسانی قرار می‌گیرند که مشروب‌خوار به حساب می‌آیند، یعنی در سال لااقل یک بار نوشیدنی‌های الکلی مصرف می‌کنند.
این کشورها در زمره‌ی کشورهای با اکثریت مسلمان محسوب می‌شوند که دارای بیشترین میزان مصرف در میان مشروب‌خواران هستند. البته مصرف بالای الکل در امارات ممکن است به دلیل وجود تعداد زیادی از گردشگران بین‌الملل در این کشور باشد و از آن تفسیر متفاوتی بتوان به دست داد.
این الگوی مصرف شدید، در مورد ایران هم بیش و کم صادق است. یعنی با آن که سرانه‌ی مصرف الکل (خالص) در ایران یک لیتر است، ایرانی‌هایی که اهل خوردن نوشیدنی‌های الکلی هستند در سال حدود ۲۵ لیتر الکل مصرف می‌کنند (مردان حدود ۲۷ و زنان حدود ۱۸). در این حال شدت مصرف ایرانی‌ها از کشورهایی با سرانه‌ی مصرف بالا مانند بلاروس و روسیه نیز بیشتر است.

 

 

پیامدهای سوء مصرف
بنا به آمار اعلام شده توسط مدیرکل حوزه‌ی ریاست سازمان پزشکی قانونی، در فاصله‌ی سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۳ سالانه حدود ۱۲۰ نفر در ایران در اثر مصرف الکل فوت کرده‌اند. رئیس گروه مطالعات اعتیاد سازمان پزشکی قانونی می‌گوید که در ایران سالانه حدود ۱۰۰ مرگ قطعی ناشی از مصرف مشروبات الکلی اتفاق می‌افتد. یعنی چیزی حدود ۳ دهم درصد کل متوفیات که بسیار کمتر از میانگن جهانی (۶ درصد) است. در این مورد هم به تناسب مصرف کمتر الکل توسط زنان، مرگ ناشی از الکل در میان آنان نیز کمتر از مردان است (۶ زن در مقابل ۸۹ مرد در سال ۹۵). البته نباید فراموش کرد که این میزان، مربوط به مرگ ومیرهای مستقیم است نه مرگ ومیرهای غیرمستقیم که مثلا به خاطر تصادفات یا سایر حوادث ناشی از مصرف الکل پیش می‌آید.

 

ارزیابی‌ نهایی
ایرانی‌ها بر خلاف متوسط جهانی بیشتر شراب می‌خورند و کمتر آبجو یا مشروب. آیا آمار سازمان‌های جهانی با مشاهدات و تجربیات ما در ایران سازگار است؟ در غیاب آمارهای داخلی دقیق‌تر، ناچار باید به همین ارقام دلخوش بود بی آن که دقت آن‌ها را دربست پذیرفت. همین موضوع در مورد شدت مصرف ایرانی‌ها هم مطرح است. آیا ایرانی‌هایی که اهل باده‌گساری (حتی در حد یک بار مصرف در سال)‌ هستند دقیقاً ۱۵ برابر بیش از روس‌های مشهور به مشروب‌خواری مصرف می‌کنند؟
از آن‌جا که آمارهای جهانی تلفیقی از اطلاعات ثبت شده و نشده است، و در مواردی ناچار از الگوهای معینی برای برآورد میزان مصرف استفاده می‌شود، نمی‌توان در مورد دقت این نسبت‌ها مطمئن بود. با این حال می‌توان گفت که شدت بیشتر مصرف در میان ایرانی‌ها (و حتی برخی از کشورهای مسلمان دیگر) ممکن است به دلایلی چون ممنوعیت قانونی، تقبیح اجتماعی، الگوی مصرف پنهانی و یک‌باره، مشکلات دسترسی و مانند آن‌ها مربوط باشد، دلایلی که در این مطلب مجالی برای بسط و گسترش آن وجود ندارد.

* باید توجه داشت که ارقام و آمار مورد اشاره در این نوشته از مراجع متفاوت برداشت شده که گاه در برخی موارد ناهمخوانی‌هایی را بازتاب می‌دهد که ناشی از تفاوت زمانی، شیوه و معیارهای جمع آوری یا برآورد اطلاعات مصرف مشروبات الکلی است.