آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۱۸ مهر ۱۳۹۶

بهروز صمدبیگی

اجتماع


«قر تو کمرم فراوونه، نمی‌دونم کجا بریزم؟»


از جمیله، شهناز و خردادیان تا رقصندگان جدید ایران

 

 

ایرانی‌ها از دیرباز با رقص در بزم‌ها آشنا بوده‌اند، هرچند گویا بیشتر لذت و آیینی در انحصار طبقه‌ی مرفه و درباریان بوده اما در دهه‌های اخیر با ظهور و حضور سینما و تلویزیون، همه‌گیرتر شد و سمبل و نماد هم پیدا کرد. این مطلب نگاهی گذراست به شمایل‌های رقص در ایران، از جمیله، شهناز و خردادیان تا رقصندگان اینستاگرامی ایران.

 

احتمالا جادویی باید در کار باشد وقتی بعد حدود نیم قرن هنوز موتورهای جستجوگر بعد از وارد کردن کلمه‌ی رقص، نام جمیله را هم پیشنهاد می‌دهند. هرچند حالا برای نسل جدید حتی رقص خردادیان هم از مد افتاده و برای بعضی‌های‌شان مسخره است. اما تا مدت‌ها به‌ویژه در سال‌های بعد انقلاب ۵۷ که رقصیدن تابو بود و رقاص‌ و رقاصه بیش از پیش به‌عنوان فحش و یا صفت منفی به کار می‌رفت، خیلی‌‌‌ از ایرانی‌ها با شنیدن رقص یاد مثلث خردادیان، جمیله و شهناز تهرانی می‌افتادند. حالا اما کار به «شافل دنس» و هیپ‌پاپ رسیده و اینستاگرام فرصت خوبی برای رقاصان نورسیده است که دست برقضا این بار احترام و لایک و فالوئر دارند. یکی دوتایی از آن‌ها هم با تصویر برج میلاد در پس زمینه با رقصیدن‌شان دلربایی کرده‌اند که هنوز در وسعت پهناور ایران، رقص جز به شرط و شروط نانوشته و مبهم، در محیط‌های عمومی ممنوع است هرچند در هر جشن و شادی بالاخره راهش را پیدا می‌کند تا به قول آن ترانه‌ی معروف قدیمی، قر در کمر نخشکد!

 

حالیته، حالیته؟!
اسم واقعی‌اش هرچه بود با نام جمیله نام‌آور شد و اگر به تعریف «فیلم‌فارسی» باور داشته باشیم قر دادن‌های جمیله یکی از ارکان اصلی آن بود. عموما هم صدای عهدیه، خواننده‌ی محبوب آن سال‌ها با رقصش همراه می‌شد و با دامنی که آن روزها مینی ژوپ نامیده می‌‌شد لب می‌زد و عموما هم نقش زنی رقاص را در کاباره‌ها برعهده داشت. یا مثل فیلم «گل پری جون» هرچند می‌خواند و قر می‌داد که «می‌خوام امشب بغل این یکی باشم، حالیته» اما قلب پاکی داشت. احساسات تماشاچیان و عموم قهرمانان داستان را هم در همان فیلم نقشی که رضا بیک ایمانوردی برعهده داشت به خوبی بیان می‌کرد: «من ضمن این که خوشم میاد، به غیرتم هم برمی‌خوره»!
شاید رقص جمیله در هیچ‌یک از دسته‌بندی‌های رقص کلاسیک و آیینی جا نگیرد اما ‐اگر متهم به بزرگ‌نمایی نشویم‐ نشانه‌ی‌ سرراستی از جامعه‌ی آن سال‌هاست؛ جامعه‌ای که هنوز مفهوم غیرت و ناموس برایش جدی است اما از رقص هم خوشش می‌آید، به‌خصوص وقتی پای دلبری با مینی ژوب درمیان باشد!
بعد از انقلاب ۵۷ برای برخی بازیگران راهی برای ماندن پیدا شد اما برای رقاصان هیچ شانسی نبود. پس جمیله هم راهی «غربت» شد و در دوران نبود شبکه‌های اجتماعی، هر از چندگاهی شایعه‌ای اسمش را بر سر زبان‌ها می‌انداخت، چندین‌ باری شایعه‌ی مرگش دهان‌به‌دهان چرخید و در برهه‌ای هم خبر ازدواج دخترش با یک خواننده‌ی «لس آنجلسی» دوباره خیلی‌ها را یاد جمیله انداخت.
راستی رقص باباکرم زنانه هم از تاثیرات اوست که شاید حالا خیلی «اولد فشن» به نظر بیاید اما اصلا کم‌طرفدار نیست.

 

حالا از اینا، از اینا…
کمی احتیاط در هرچیزی بد نیست، به‌خصوص وقتی قرار به صدور حکم مهم‌ترین و تاثیرگذارترین باشد! پس شاید بهتر باشد بگوییم محمد خردادیان یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین رقاصان ایران است. او زمانی به تقلید از «جین فوندا»ی آمریکایی نوار آموزش رقص پر کرد، هرچند خیلی پیش‌تر کار رقص و حضور در ویدئو کلیپ‌های خوانندگان را آغاز کرده بود. اما همین آموزش رقص که روی نوار‌های (VHS) ‐در دوران محبوبیت و ممنوعیت ویدئو در ایران‐ دست به دست می‌شد، او را به شهرتی یگانه رساند و تاثیری کم‌نظیر بر رقص ایرانی‌ها گذاشت. هنوز که هنوز است بسیاری از زنان و مردان ایرانی به شیوه‌ی او می‌رقصند و این به‌ویژه در جامعه‌ای که تفکیک رقص مردانه و زنانه را مهم می‌داند، مهم‌تر است.
او حتی پا را از این فراتر گذاشت و علنا اعلام کرد که یک همجنس‌گراست اما تمایلات همجنس‌گراستیز و پررنگ موجود هم نتوانست باعث کاهش اثرگذاری‌اش شود و همان همجنس‌گراستیزها هم در شرایط ممنوعیت رسمی رقص، چاره‌ای نداشتند که در مهمانی‌ها و مراسم به سبک «ممد خردادیان» قر بدهند.

 

جمیله در حضور امیرعباس هویدا نخست‌وزیر ایران و هنری کسینجر وزیر خارجه‌وقت آمریکا می‌رقصد

 

 

این کمره یا شاه فنره؟
شهناز تهرانی نه به اندازه‌ی جمیله اما در سبک و سیاق او به‌عنوان یکی از نمادهای رقص ایرانی ثبت شده و در خاطره‌ها نشسته است. او کمی هم بی‌پروایی چاشنی رقص‌هایش کرده بود تا گاهی حتی اسمش و نه نقش‌هایش در فیلم‌ها به‌عنوانی صفتی منفی در جامعه‌ی متناقض آن دوران ایران به کار برود.
شهناز تهرانی هم پس از ایفای نقش در چندین و چند فیلم که عموما با رقص و آواز همراه بود، پس از انقلاب از ایران خارج شد و مجبور به اقامت در چند کشور مختلف. هر از چندگاهی ویدئوهایی از او منتشر می‌شود که نشان می‌دهد کهولت سن تاثیر زیادی بر محفل‌آرایی و مجلس گرم‌کنی‌اش نگذاشته و هنوز در کار قر است اما سبک موسیقی و رقصی که ارائه می‌دهد حالا خیلی مورد پسند نسل جدید نیست. هرچند از قدیمی‌ترها هنوز هم وقتی می‌خواهد کسی را به رقص خوب و یا گاهی «شهوت‌آلود» مثال بزنند، می‌گویند مثل شهناز تهرانی می‌رقصد!

 

رقاصان گمنام فیلم‌های لو رفته
در دهه‌ی هفتاد و حتی هشتاد شمسی که هنوز فیلم لو می‌رفت و کسی از هنرنمایی خودش برای انتشار در اینستاگرام فیلم نمی‌گرفت، «لو رفتن» فیلم بسیار رایج بود و دیدن این فیلم‌ها از علایق رایج. هر از چندگاهی فیلمی از یک مهمانی منتشر می‌شد که دختران و گاهی پسرانی گمنام می‌رقصیدند و از سایرین دل می‌بردند.
یک دهه بعد همین فیلم‌های تاثیرگذار دوران خودش دستمایه‌ی طنز و شوخی نسل جدیدی‌ها شد تا نسل‌های پیش و هنرنمایی‌های‌شان را «خز» و «زاغارت» و چه و چه بنامند. نسل اینترنت البته خبر ندارد که همین خانم‌ها و آقایون حاضر در فیلم‌های لو رفته ممکن بود با چه خطراتی ‐از قبیل اخراج از دانشگاه و حتی بازداشت‐ مواجه شوند و چه کشته مرده‌ها که نداشتند.

 

رقصنده‌های نسل جدید
رقص‌های محلی پس از حدود چهار دهه محدودیت و ممنوعیت طرفدار زیادی ندارد، جز رقص بندری که به پای ثابت جشن‌ها و مهمانی‌ها تبدیل شده و رقص آذری و کردی که در اثر حمیت آذری‌ها و کردی‌ها جای ثابت خودش را حفظ کرده و پرطرفدار است. در جای جای دنیا اگر رقص جزو هنرهای هفت‌گانه است، در مرزهای جمهوری اسلامی ایران همچنان رسما ممنوع است و در آموزشگاه‌ها و دانشگاه‌ها جایی ندارد.
همه‌گیری اینترنت اما نسل جدید را با رقص‌های روز دنیا آشنا و عجین کرده و حالا اینستاگرام و تلگرام برای «ماهی» و «شاداب» و «کامی» و «صحرا» و بقیه معروفیتی دست و پا کرده است. این نسل ترجیح می‌دهد بیشتر مطابق ویدئو کلیپ‌های روز دنیا و رقص‌های پرطرفدار امروز برقصد و هر از چندگاهی از سر تفریح، به سبک خردادیان و جمیله و شهناز تهرانی قری هم به ماجرا اضافه کند.
در نهایت اما رقص ایرانی، هرچند بی‌تعریف و اسلوب مشخص، در میان اقشار مختلف رایج و پرطرفدار است و در ایامی مثل انتخابات که شادی‌های عمومی موقتا مجاز می‌شود، به معابر و خیابان‌ها هم راه پیدا می‌کند.•