آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۱۲ شهریور ۱۳۹۶

علی فرمند

اجتماع


کودکان در زندان؛ آمار مخدوش و و راه‌حل‌های غیراصولی


 

 

از سال ۱۳۸۷ که مدرسه‌ی فمینیستی در قالب گزارشی در مورد شرایط کودکان و مادران داخل زندان‌های ایران، آماری غیررسمی را بر اساس پژوهشی قدیمی‌تر منتشر کرد تا سال ۱۳۹۳ که یکی از زندانیان سیاسی از تعداد و شرایط کودکان ندامتگاه شهر ری (قرچک ورامین) پرده برداشت، هیچ آماری از تعداد این کودکان و شرایط آ‌ن‌ها اعلام نشد و البته هیچ‌کس هم در این مورد سوالی نکرد. اما از خرداد ۱۳۹۴ تا خرداد ۱۳۹۶، چهار بار به صورت رسمی آمار کل کودکان داخل زندان‌‌های ایران منتشر شد و در چندین خبر و گزارش از قول مسوولان مختلف قضایی یا دولتی به این موضوع پرداخته شد. اتفاقی که می‌تواند به تغییری در وضعیت اطلاع‌رسانی در مورد این کودکان و ارایه‌ی راهکاری مناسب برای بهبود شرایط مراقبت از آن‌ها منجر شود. در این مطلب، مروری خواهیم داشت بر وضعیت این کودکان بنا بر اطلاعات پراکنده‌ی موجود و راهکارهای مورد بحث مسوولان و کارشناسان و تجربه‌ی جهانی در مورد نگهداری کودکان با مادران زندانی‌شان.

 

کودکان در زندان، ضرورت، حق یا اجبار
طبق تبصره‌ی یک ماده‌ی ۶۹ آیین نامه‌ی اجرایی سازمان زندا‌ن‌ها «محکومان و متهمان زن می‌توانند اطفال خود را تا سن دو سال تمام به همراه خود در زندان داشته باشند. مراکز حرفه‌آموزی و اشتغال می‌توانند در هر موسسه یا زندان نسبت به تفکیک و جداسازی اطفال دو تا شش سال در محل مجزا (مهدکودک) اقدام و یا نسبت به انتقال اطفال موصوف به بهزیستی یا موسسه‌های نگهداری اطفال مبادرت نمایند.» این تبصره برای اجرای ماده‌ی ۵۲۳ قانون آیین دادرسی کیفری تنظیم شده است که تاکید روشن دارد «اطفال تا دو سال تمام را نباید از مادری که محکوم به حبس یا تبعید شده است جدا کرد، مگر آن‌که مصلحت طفل اقتضا کند. در این صورت کودک به پدر و در صورت فقدان یا نداشتن صلاحیت وی به ترتیب به جد پدری یا وصی آن‌ها یا نزدیکان آن‌ها و با رعایت مراتب ارث و در صورت فقدان یا عدم صلاحیت آن‌ها به موسسات ذی‌صلاح سپرده می‌شود.»
به این ترتیب در برخورد با مسایلی که نوزادان و خردسالان داخل زندان‌ها با آن دست به گریبان‌اند، باید ابتدا به راه‌های موقت، سپس راهکارهای طولانی مدت‌تر اندیشید و اگر قرار به زیر سوال بردن اصل حضور کودکان در زندان‌ها باشد، مسیر سخت‌تری را برای تغییر قانون باید طی کنیم.
مسوولان قضایی در توضیح چرایی لزوم نگهداری کودکان تا دو سال در زندان‌ها، به یکی از مباحث مهم در علم روان‌شناسی کودک یعنی «رابطه‌ی امن بین کودک و مادر» اشاره می‌کنند.
البته در علم روان‌شناسی، کودک می‌تواند «رابطه‌ی امن» را که برای طی کردن متعادل مسیر رشد و ایجاد روابط قابل اعتماد و سالم با دنیای اطراف به آن نیاز مبرم دارد، با پرستار یا شخص دیگری که وظیفه‌ی نگهداری او را دارد هم برقرار کند. همچنین در مباحث مرتبط با تربیت کودک، کیفیت این رابطه‌ی امن نیز از اهمیت فو‌ق‌العاده‌ای برخوردار است. پس علاوه بر آن‌که اصل حضور کودکان در داخل زندان‌ها قابل نقد است، درباره‌ی کیفیت حضور کودک در کنار مادر نیز حساسیت بالایی باید وجود داشته باشد. همچنین کودک به فضای رشد بدون استرس، لوازم آموزشی برای خود و مادر زندانی‌‌اش و امکانات غذایی، بهداشتی و تفریحی مورد نیاز برای رشد متعادل نیاز دارد. این نیازها، بحث جدی و کارشناسی در مورد محیط مورد نیاز کودکانی را که به هر دلیل در زندان و کنار مادرشان به سر می‌برند از یک موضوع فرعی به یک بحث اصلی تبدیل می‌کند. کودک در تمام مراحل رشد از جمله در دوران جنینی به مراقبت، محیط سالم و تغذیه‌ی مناسب نیاز دارد. مادر نیز به دلیل دور شدن از عوامل آموزش سنتی مانند مادر، مادرهمسر، دوستان و همسایگان، نیازمند داشتن دسترسی به منابع آموزشی و حمایتی مناسب است. تامین این امکانات و توجه به نیازهای اساسی کودک، بازنگری جدی در حضور کودک در زندان را الزامی می‌کند.

 

کودکستان، راه‌حل قطعی یا موقت
البته مسوولان و کارشناسان در مورد کودکانی که تا سن دو سالگی و گاه بیشتر همراه مادر زندانی در زندان‌های ایران حضور دارند، به راه‌حلی قطعی رسیده‌اند و آن هم احداث کودکستان است. از سال ۱۳۸۷ که بنا به گزارش نهاد غیردولتی «بنیاد کودک» مهدکودکی در زندان ارومیه تاسیس شد. تا امروز چه در قالب تفاهم‌نامه‌های اجرا نشده و چه به صورت اخبار و دستورالعمل‌ها، حرف محوری مسوولان قضایی، دولتی و اخیرا مجلس در کنار کارشناسان مستقلی که به این موضوع پرداخته‌اند، اهمیت داشتن کودکستان یا خبر احداث و راه‌اندازی کودکستان در مجاورت زندان‌ها بوده است. طبق آمار پراکنده و البته غیرشفاف، تاکنون در مجاورت زندان نه شهرستان یا استان، کودکستان احداث شده یا تفاهم‌نامه احداث‌اش امضا شده است.
اما چنانچه مقامات قضایی، کارشناسان و رسانه‌ها بارها تکرار کرده‌اند، موضوع حضور کودکان در زندان‌ها و همراه مادران، تنها مختص ایران نیست. ولی پیش از آن‌که بدانیم در سایر کشورها چطور برای حضور کودک در زندان، حق کودک از برخورداری از محیط سالم، حق مادر در داشتن ارتباط با کودک و نیاز کودک در ایجاد رابطه‌ی امن با مادرش، پاسخی علمی داده‌اند و پیامدهای اجتماعی تصمیمات‌شان را در نظر گرفته‌اند، بیان این نکته ضروری است که آن‌چه در کشورهای توسعه یافته به عنوان حضور کودک و مادر در زندان مطرح است، «مکان‌های نگهداری کودک و مادر زندانی» است که محیطی کاملا حفاظت شده و جدا از بخش‌های دیگر زندان است. این فضا‌ها از نظر بهداشت محیطی و غذایی، آموزش و سایر نیازهای کودکان و مادران به طور دقیقی طراحی شده و شرایط رشد سالمی برای کودک فراهم کرده ‌است. با این حال حضور کودک و مادر در همین فضاها هم محل بحث است و موضوع حضور کودک در زندان برخلاف آن‌چه در زندان‌های ایران به نظر می‌رسد، تمام شده نیست.

 

تعداد کودکان داخل زندان‌ها؛ اعداد بدون روح
خرداد سال ۱۳۹۴، پرنیان قوام رییس دفتر حمایت از حقوق زنان و کودکان قو‌ه‌‌ی قضاییه با بیان این توضیح که «تعداد کودکان داخل زندان‌ها مانند آمار زندانیان، شناور است. یعنی به دلیل ورود و خروجی که رخ می‌دهد، نمی‌توان آمار ثابتی ارایه داد»، عدد ۴۰۰ تا ۴۳۰ را به عنوان میزان تقریبی کودکانی که همراه مادران‌شان در زندا‌ن‌ها نگهداری می‌شوند اعلام کرد. در همان زمان، در خبری جداگانه از طرف محسن نصیری مدیرعامل انجمن خیریه‌ی حمایت از زندانیان، عدد ۴۲۶ برای تعداد این کودکان اعلام شد. این آمار تازه با فاصله‌ی اندکی، کمتر از عدد اعلام شده توسط مدرسه‌ی فمینیستی در سال ۸۷، یعنی ۴۵۰ کودک بود. با این حال ثابت ماندن نسبی تعداد این کودکان طی هفت سال با توضیح پرنیان قوام یعنی شناور بودن زندانیان و کودکان داخل زندان قابل توجیه است.
اما بعد از گذشته نه ماه، در اسفند ۱۳۹۴، علی‌اصغر جهانگیر رییس سازمان زندان‌ها، تعداد کودکان داخل زندان را ۲۰۰ تا ۲۵۰ کودک ذکر کرد. او هیچ‌وقت توضیح نداد که چطور ظرف گذشت نه ماه تعداد این کودکان به حدود نصف خود کاهش پیدا کرده است. با توجه به این‌که نه او و نه هیچ مقام قضایی دیگری روی این کاهش قابل توجه مکثی نکرد و آن را به عنوان یک موفقیت قابل افتخار ثبت نکرد، به نظر می‌رسد این اعداد، با روش‌های غیردقیق تهیه می‌شوند، منابع مختلفی دارند و هیچ‌گاه نیز به درستی ثبت نشد‌ه‌اند. آخرین آمار رسمی اعلام شده در مورد تعداد این کودکان، در خرداد ماه سال جاری و باز هم توسط رییس سازمان زندان‌ها اعلام شده است. او در حالی رقم ۲۰۲ کودک را برای کودکانی که با مادران‌شان داخل بندهای زندان حضور دارند ذکر کرد که یک ماه بعد، از قول محمد نفریه مدیرکل امور کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور عدد ۲۳۰۰ کودک داخل زندان‌های ایران، تیتر بسیاری از منابع خبری، روزنامه‌ها و رسانه‌های دنیای مجازی شد.
گرچه بی‌توجهی مقامات قضایی به این تفاوت آمار جای سوال دارد اما اعلام آخرین رقم، پای نمایندگان مجلس را نیز به موقعیت کودکان داخل زندان‌ها باز کرد. با این حال بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد که عدد اعلام شده از طرف سازمان بهزیستی که دسترسی مستقیم به آمار تعداد زندانیان را ندارد، ناشی از اشتباه تایپی منبع انتشار خبر یعنی خبرگزاری ایسنا بوده و این عدد مربوط به تعداد کودکانی است که به دلیل زندانی بودن والدین‌شان در مراکز شبانه روزی بهزیستی نگهداری می‌شوند، اما به نظر می‌رسد نمایندگان مجلس به عدد بزرگتری نیاز داشتند تا نسبت به حضور کودکان در زندان‌ها واکنش نشان دهند.
با پافشارهای رسانه‌ها به شفافیت اطلاعاتی، استفاده از نظرات کارشناسی، بررسی تجربه‌ی سایر کشورها و گفت‌وگوی مداوم در مورد آن‌ها می‌توان امیدوار بود که بالاخره هم آمار مربوط به تعداد کودکان داخل زندان‌ها شفاف شود و هم راه‌حل‌های منطقی و سالمی برای پدیده‌ی کودک _مادر زندانی طراحی و اجرا شود.