آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۱۰ تیر ۱۳۹۶

دلبر توکلی

اجتماع


پاسپورت ایرانی در سراشیبی بی‌اعتباری


 

رییس بانک خانمی میانسال و ایرانی – آمریکایی بود، مهربان اما جدی به نظر می‌رسید و انگلیسی صحبت می‌کرد. نگاهی به پاسپورتم انداخت و بلافاصله گفت: مشکلی ندارید که پول را به حساب‌تان واریز کنید و بعد از دو هفته آن را از حساب‌تان خارج کنید. البته با پاسپورت ایرانی، به راحتی چنین کاری را نمی‌توان انجام داد. داشتن پاسپورت غیرایرانی کار را برای شما راحت کرده است.
همان‌طور که از بانک دور می شدم، بیشتر ذهنم درگیر این موضوع شد که چه اتفاقاتی دست‌به‌دست هم دادند تا پاسپورت ایرانی را به سکوی بی‌اعتباری پرتاب کنند.

 

اعتبار پاسپورت ایرانی پیش از انقلاب
شاید شما هم بارها این جمله را شنیده باشید که «پاسپورت شاهنشاهی ارزش داشت.» بسیاری از کسانی که پیش از انقلاب سال ۱۳۵۷ به خارج از کشور سفر کردند اذعان داشته‌اند که در ورودی مرزهای زمینی و هوایی سایر کشورها به آن‌ها احترام گذاشته می‌شد و مورد سوال و جواب قرار نمی‌گرفتند. در منابع مختلف هم آمده است که ایرانیان تا پیش از انقلاب می‌توانستند به بسیاری از کشورهای جهان بدون دریافت ویزا سفر کنند. اما پس از انقلاب و به تدریج با بالا گرفتن اختلافات اعتقادی جمهوری اسلامی با سایر کشورها و همین‌طور تبلیغات سو که علیه ایران در دنیا جریان گرفت، موجب شد تا کشورهای اروپایی شرایط را تغییر دهند و درخواست ویزا کنند. گرفتن ویزای آمریکا، کانادا و استرالیا هم به مراتب از بقیه‌ی کشورها مشکل‌تر شد.
اما یکی از دلایل مهم دیگر بی‌اعتباری پاسپورت ایرانی پس از انقلاب، افزایش بی‌رویه‌ی پناهندگان ایرانی و همین‌طور شروع جنگ ایران و عراق است. بر اساس گزارش‌های سازمان ملل، در سه دهه‌ی گذشته روند خروج ایرانیان از کشور و اعلام پناهندگی به دلایل سیاسی و مذهبی در کشورهای اروپایی و آمریکایی متوقف نشده است. این امر موجب شده است که نه تنها کشورهای اروپایی و آمریکایی در صدور روادید برای دارنده‌ی پاسپورت ایرانی سخت بگیرند، بلکه می‌بینیم در برخی موارد حتی کشورهای همسایه‌ی ایران نیز به پاسپورت ایرانی اعتماد نمی‌کنند‌ و مرزهای‌شان برای ایرانیان باز نیست.

مینو بدیعی، روزنامه نگار باسابقه در خصوص تجربه‌ی سفرهایش با پاسپورت ایرانی به مجله‌ی تابلو گفت: «در سال ۱۳۸۵ در دوره‌ی ریاست جمهوری احمدی‌نژاد به همراه زنده ‌یاد مادرم و خواهرم برای دیدن برادرم که در فرانسه زندگی می‌کند به این کشور رفته بودیم. اولا کنترل زیادی بر پاسپورت‌های ما که ایرانی بود در فرودگاه اورلی پاریس انجام شد. با توجه به این‌که ما سه زن بودیم ما را کمتر نگه داشتند اما مانع ورود مرد جوان ایرانی به دلایلی شدند. ثانیا هنگام بازگشت از نزدیک دیدیم که پاسپورت مسافران پروازهای ایران‌ایر را به شدت کنترل می‌کردند و ناگهان اعلام شد یک خانم و آقای مسن ایرانی که یک وسیله‌ی معمولی که ظاهرا کاربردش برای پلیس فرودگاه مشخص نبود و این دستگاه را پسر این خانم و آقا به آن‌ها داده بود را نگه داشته‌اند. به همین دلیل بیش از دو ساعت پرواز ما به تاخیر افتاد. همین اتفاق کوچک نشانگر این بود که پاسپورت ایرانی به خودی‌خود مساله‌ساز است و صرفا مشکوک شدن به آن خانم و آقا به دلیل ایرانی بودنشان بود! یک‌ بار هم از طرف یونسکو و زمانی که عضو هیات مدیره‌ی انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران بودم در همان سال‌های آخر دهه‌ی ۸۰ به کشور مراکش رفته بودم که در آن‌جا سمیناری درباره‌ی مطبوعات تشکیل شده بود. من در فرودگاه وقتی پاسپورتم را نشان دادم و دیدند که من یک زن تنها ایرانی هستم کلا به من مشکوک شدند. توضیح دادم که از سوی یونسکو برای شرکت در یک کنفرانس آمده‌ام، در ضمن راننده‌ای برای بردن من به یک هتل معروف هم آمده بود اما با دیدن پاسپورت ایرانی مشکوک شدند و حدود چهار ساعت بدون اغراق مرا نگه داشتند تا این‌که پلیس فرودگاه قانع شد که اسپانسر من یونسکو هست و به من اجازه دادند که به هتل بروم. بنابراین باید بگویم پاسپورت ایرانی داشتن مساله است.»

 

نگاه دولت‌های بعد از انقلاب به اعتباربخشی پاسپورت
با آن‌که موارد متعددی دست‌به‌دست هم دادند تا ارزش پاسپورت ایرانی به سراشیبی سقوط برود، اما دولت و حکومت مسوولیت مستقیم در بازگرداندن ارزش پاسپورت ایرانی به سکوی اول را عهده‌دار هستند. مسوولیتی که به نوعی از آن شانه خالی کرده‌اند، به‌طوری که دولت‌هایی که پس از انقلاب روی کار آمده‌اند هیچ‌کدام به طور جدی برنامه‌ای برای مذاکره با کشورهای مختلف برای لغو صدور روادید نداشته‌اند.
ناگفته نماند که برای اولین بار میرحسین موسوی، در جریان مناظره‌های انتخابات سال ۱۳۸۸ اعلام کرد که در صورت پیروزی برای بازگرداندن «عزت و اعتبار» به پاسپورت ایرانی اقدام خواهد کرد.
حسن روحانی، رییس جمهور فعلی ایران نیز در کشاکش رقابت‌های انتخاباتی خود در خرداد ۱۳۹۲ از بازگرداندن اعتبار به گذرنامه‌ی ایرانی سخن گفت.
این در حالی است که طی چند ماه گذشته بار دیگر شاهد آن بودیم که انتقال قدرت و چرخش روابط صلح آمیز با ایران به سوی قهر و مجادله بین دو دولت ایران و آمریکا بار دیگر دامن مردم را گرفت و دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، ایرانیان را در فهرست لغو صدور روادید قرار داد و بدین ترتیب دنیای آزاد دارندگان پاسپورت ایرانی محدود و محدودتر شد.
الهه امانی، فعال حقوق بشر و حقوق زنان به مجله‌ی تابلو گفت: «حسن روحانی با هدف گشودن مناسبات ایران با جامعه‌ی جهانی در انتخابات ریاست جمهوری وعده داد تا ارزش پاسپورت ایرانی را به شهروندان بازگرداند. این در حالی است که ارزش پاسپورت ایرانی در سال ۲۰۱۶، ۱۲ رتبه نسبت به سال ۱۳۹۲ کاهش داشته است.»
خانم امانی در ادامه با اشاره به نقش مستقیم دولت در ارزش‌گذاری پاسپورت ایرانی اضافه کرد: «به نظر می‌رسد، ارزش و اعتبار برونی کشورها که یکی از جنبه‌های تجلی آن، مسافرت آزاد شهروندان از کشوری به کشور دیگر است از مشروعیت و اعتباری سرچشمه می‌گیرد که شهروندان آن کشور به صاحبان قدرت دارند. سیاست خارجی، عدم مداخله در امور سایر کشورها، تعامل و مناسبات اقتصادی سیاسی و فرهنگی با سایر کشورها می‌تواند برای اعتبار‌بخشیدن به دارندگان پاسپورت ایرانی راهگشا باشد.»

 

 

جایگاه پاسپورت ایرانی در جهان
از میدان فردوسی به سمت چهارراه استانبول که سرازیر می‌شوید، انبوهی از مردم را می‌بینید که در راه رفت و آمد به سفارت‌های آلمان، فرانسه وانگلیس هستند. ساعت‌ها در صف طولانی در سرما و گرما به انتظار نشستن، تنها به این چند سفارتخانه محدود نمی‌شود. بازرگانان، دانشجویان، کسانی که بیماری خاص دارند و برای درمان باید سفر کنند و افرادی که برای دیدار خانواده‌هایشان می‌خواهند به بیرون از مرز ایران سفر کنند، در بیشتر مقاصد جهان نیاز به گرفتن ویزا دارند.
بر اساس گزارش سال ۲۰۱۷ شرکت مشاوره‌ی مالی «آرتون کپیتال» ( که سالانه شاخص پاسپورت کشورها را اندازه‌گیری می‌کند) پاسپورت ایرانی یکی از ضعیف‌ترین پاسپورت‌های جهان از نظر مسافرت بدون ویزا توصیف شده است.
این شرکت، ایران را از نظر درجه‌بندی قدرت پاسپورت‌های جهان از میان ۱۹۹ کشور در رتبه‌ی ۱۹۰ قرار می‌دهد. این شاخص، قدرت سفر خارجی برای دارندگان پاسپورت کشورهای مختلف در جهان بدون نیاز به ویزا را اساس تحقیق خود قرار داده است.
در حال حاضر پاسپورت ‌ایرانی به صاحب آن اجازه‌ی ورود بدون ویزا به ۳۶ کشور را می‌دهد. نام برخی از این ۳۶ کشور که به دارندگان پاسپورت ایرانی بدون ویزا اجازه‌ی ورود می‌دهند، عبارتند از:«کیپ ورد، سیشل، توگو، گویان، ونزوئلا، سوریه، هائیتی، عراق، ماکائو، مالدیو، تیمور شرقی، قبرس شمالی، پالائو، ساموآ، تووالو، لائوس، دومینیکا.»
از میان ۱۹۹ کشور فهرست ‌شده، گذرنامه‌ی تنها نه کشور از ایران ضعیف‌تر است که از جمله می‌توان به «بنگلادش، سریلانکا، سودان جنوبی، اتیوپی، سومالی، سوریه، افغانستان و عراق» اشاره کرد.
کشور مسلمان و آسیایی اندونزی قبلا اعلام کرده بود که شهروندان ایرانی دیگر نمی‌توانند در فرودگاه‌های این کشور ویزای ورود را روی پاسپورت خود داشته باشند. قبل از اندونزی، گرجستان هم به‌طور یک جانبه قرارداد لغو روادید با اتباع ایران را باطل اعلام کرده بود.
از سوی دیگر در سال ۲۰۱۲ نیز بر اساس تحقیقی که توسط موسسه‌ی مهاجرت «هنلی اند پارتنرز» (Henley & Partners) انجام شد، گذرنامه‌ی ‌ایرانی یکی از بی‌اعتبارترین گذرنامه‌های جهان بود و در بین امتیازبندی ۰ تا ۱۰۰، ایران در رتبه‌ی ۹۶ قرار داشت.
در سال ۲۰۱۴ طبق گزارش انجمن بین‌المللی حمل و نقل هوایی یاتا، ارزش گذرنامه‌ی ‌ایران بعد از کره‌ شمالی قرار گرفت و جزو بی‌اعتبارترین گذرنامه‌های جهان محسوب شد. رتبه‌ی اعلام شده در آن موقع از بین ۱۷۵ کشور برای ایران ۱۵۰ بود.

در همین سال روزنامه واشنگتن پست با انتشار گزارشی، اعتبار پاسپورت کشورمان را در میان تمام کشورهای جهان در رتبه‌ی هفتادم جای داده بود.