آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۲۴ فروردین ۱۳۹۶

فرنوش امیرشاهی

سیاست


مبارزه‌ی انتخاباتی در دنیای مجازی


 

 

حالا دیگر مهم‌ترین اولویت فعالیت‌های انتخاباتی، تبلیغات کوچه‌به‌کوچه و چاپ تراکت و اعلامیه‌ و نشست‌های پرسش و پاسخ نیست، بلکه بخش عمده‌ا‌ی از رقابت‌های سیاسی به فضای مجازی منتقل شده است.
شاهد این ادعا، حجم فعالیت نامزدهای انتخابات، چهره‌های سیاسی و حتی مسوولان ارشد جمهوری اسلامی در شبکه‌های اجتماعی و همچنین میزان اخبار و اطلاعات سیاسی است که از طریق همین مجاری منعکس می‌شوند.

 
جایگزینی شیوه‌های سنتی به روش‌های آنلاین مبارزه‌ انتخاباتی، چندان هموار و سهل نبوده است، چون از زمان افزایش سطح استفاده از اینترنت در میان عموم جامعه، بخشی از راس حاکمیت، نزدیکان رهبر جمهوری اسلامی و همچنین روحانیون سنتی، مخالف ترویج آن بوده و با اعمال هر نوع محدودیت و فیلتر و برخورد با کاربران، از هیچ تلاشی برای جلوگیری از گسترش آن فروگذار نکردند.
از جمله حاکمیت، اتفاق‌های پس از انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۸۸ را از چشم فضای مجازی می‌دید.
در آن زمان پس از آنکه روزنامه‌ها و خبرگزاری‌ها به دلیل سانسور قادر به خبررسانی نبودند و وب‌سایت‌های خبری از فعالیت منع شدند، شهروند‌خبرنگاران تنها کسانی بودند که از آنچه در خیابان‌های تهران و دیگر شهرها رخ می‌داد دیگران را مطلع می‌کردند.
یکی از تاثیرگذارترین این اتفاق‌ها که توسط شهروندان ثبت شد، انتشار ویدیوی کشته ‌شدن ندا آقاسلطان بود. این ویدیو خیلی سریع در دنیا تکثیر شد و همه نگاه‌ها را متوجه خود کرد.
آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی آبان سال ۱۳۹۲، در یکی از سخنرانی‌هایش به همین تاثیرگذاری اشاره کرده و گفته بود: «در فتنه‌ ۸۸ یکی از این شبکه‌های اجتماعی که می‌توانست عامل فتنه و فتنه‌گران قرار بگیرد – احتیاج به تعمیر داشت؛ دولت آمریکا از او خواست تعمیراتش را عقب بیندازد؛ امیدوار بودند که بتوانند با این کارهای رسانه‌ای و شبکه‌ فیسبوک و توییتر و امثال این‌ها، نظام جمهوری اسلامی را براندازند؛ خیال‌های احمقانه‌ اما نگذاشتند تعمیراتش را در آن برهه انجام بدهد، گفتند تأخیر بینداز، فعلاً بِرِس به این کار واجب‌تر. همه‌ی وسایل و ابزارها را به خط کردند در مقابل نظام جمهوری اسلامی».
نتیجه سیاست‌های محدود کننده جمهوری اسلامی در این حوزه، برخورد با بسیاری از کاربران فعال در شبکه‌های اجتماعی مانند فیسبوک بود.

 

 
تناقض در رفتارهای مجازی
اما با وجود تمام مقاومت‌ها و نپذیرفتن رسمی شبکه‌های اجتماعی به عنوان یک واقعیت رسانه‌ای، نفوذ فضای مجازی چنان وسیع بوده است که نه تنها بسیاری از گروه‌های سیاسی رسمی و مسوولان کشور،‌ بلکه دفتر آقای خامنه‌ای نیزدر تلگرام، توییتر و اینستاگرام حساب کاربری فعال دارد.
همه این‌ها در شرایطی است که شبکه‌هایی همچون توییتر و فیس‌بوک در ایران فیلتر هستند. اما حسن روحانی، بخشی از اعضای دولت، تعدادی از نمایندگان مجلس و أصول‌گرایانی همچون غلامعلی‌ حداد عادل، محسن رضایی، حمید رسایی، مرضیه وحید دستجردی، علیرضا زاکانی و جمعی دیگر در این شبکه‌های مسدود شده در ایران به خصوص توییتر، عضویت دارند و فعلانه پست می‌گذارند.
آنچه که روز‌به‌روز توجه‌ سیاسیون را به سمت شبکه‌های ارتباطی جذب می‌کند، اقبال و تمایل مردم به شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان به عنوان منابع خبری بدون سانسور و تحریف از یک‌سو و همچنین افزایش استفاده از تلفن‌های هوشمند از سوی دیگر بوده است.
در واقع وقتی اپراتورهای تلفن همراه، در نیمه دوم سال ۱۳۹۳، خدمات اینترنت پرسرعت را راه‌اندازی کردند، تنها تعداد کاربران موبایل‌ها نبود که رشد چندین برابری پیدا کرد، بلکه تحولی در میزان دسترسی مردم به اطلاعات از طریقی غیر از تریبون‌های رسمی جمهوری اسلامی نیز ایجاد شد.
بر اساس آخرین آماری که دفتر برنامه ریزی‌های اقتصادی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات اعلام کرده است، تا پایان شهریور ماه سال ۹۵، ضریب نفوذ مشترکان فعال موبایل در ایران نزدیک به ۹۹ درصد شده است و مشترکان اینترنت موبایل نیز بیش از ۲۳ میلیون نفر هستند.
همچنین به گفته مصطفی ایزدی، معاون ستاد کل نیروهای مسلح، در حال حاضر ۵۴ میلیون گوشی همراه در ایران وجود دارد.
همین آمار کافی است تا فضای مجازی را به یک امکان بالقوه قوی و کم هزینه برای رقابت‌های انتخاباتی تبدیل کند.

 

 
جنگ تن‌به‌تن
نقش شبکه‌های ارتباطی در شکل‌ دادن به جهت‌گیری‌های سیاسی و تاثیرگذاری بر آرای مردم، در دهمین انتخابات مجلس شورای اسلامی و پنجمین انتخابات خبرگان رهبری، به اوج خود رسید.
به‌ویژه آنکه پس از ردصلاحیت‌های گسترده،‌ گروه‌هایی از جمله اصلاح‌طلبان و اعتدال‌گرایان که در مقایسه با جریان اصلی حاکم در ایران دسترسی محدودتری به تریبون‌های رسمی و امکانات برابر داشتند، در جبران این محرومیت‌ها، بر این شبکه‌ها به خصوص تلگرام و اینستاگرام تمرکز کردند و نتیجه گرفتند.
حمیدرضا جلایی‌پور، فعال سیاسی اصلاح‌طلب، پس از انتخابات مجلس دهم در گفت‌وگویی با روزنامه ایران، گفته بود: «اصلاح‌طلبان پولی برای تبلیغات میدانی نداشتند. خاطرم هست روز شنبه، یعنی آغاز تبلیغات انتخاباتی، بچه‌های اصلاح‌طلب ستاد امید می‌گفتند اصلا در شهر حضور نداریم، زیرا در و دیوار شهر پر از تبلیغات أصول‌گرایان بود.»
در چنین شرایطی، این جریان به شبکه‌های اجتماعی روی آوردند. گستردگی استفاده از فضای مجازی در سال ۹۴، تا آنجا بود که پیامی به نقل از محمد خاتمی، رییس جمهور دوران اصلاحات در یک فیلم کوتاه، که در فضای مجازی دست‌به‌دست چرخید، نتیجه دو انتخابات اسفند سال گذشته را تحت تاثیر قرار داد.
محمد خاتمی، مقابل یک دوربین نشست و مردم را دعوت کرد به هر دو لیست انتخاباتی ارایه شده از سوی جریان سیاسی متبوع وی رای دهند. به گفته ناظران سیاسی، تاثیر این پیام مجازی از سوی چهره‌ای که ممنوع‌التصویر و ممنوع‌المصاحبه است، بیش از هر برنامه تلویزیونی، سخنرانی و ابزارهای رسمی تبلیغاتی تاثیرگذار بود.
بعضی از کاربران شبکه‌های اجتماعی با آن بخش از سخنان محمد خاتمی که گفته بود «به تمامی افراد هر دو فهرست، تکرار می‌کنم، به تمامی افراد هر دو فهرست» رای بدهید، دابسمش ساختند و هنوز هم این اصطلاح، جمله‌ای آشنا و مورد استفاده در سطح جامعه است.
به جز اصلاح‌طلبان، بخشی از گروه‌های سیاسی مخالف نظام جمهوری اسلامی و آن دسته از فعالان سیاسی که بر‌خلاف خواسته غالب راس حاکمیت، طرفدار تحریم هستند، هیچ ابزار ارتباطی جز شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان نداشته و ندارند. این جریان‌ها نیز در انتخابات گذشته با استفاده از همین فضا به انتقال نظرات خود و جذب مخاطب پرداختند.
چنین ظرفیتی تلنگری به نظام جمهوری اسلامی در میزان نفوذ و نقش جدی شبکه‌های ارتباطی در انتخابات با وجود فیلترینگ گسترده و محدودیت‌های متعدد بود.
اهمیت شبکه‌های مجازی و پیام‌رسان در انتخابات سال ۹۴، چنان برجسته بود که برای نخستین‌ بار شورای‌ عالی مجازی دستورالعملی راجع به چگونگی فعالیت انتخاباتی در فضای مجازی ابلاغ کرد.
ناگفته نماند بخشی از این میزان نفوذ، حاصل مقاومت دولت حسن روحانی در مقابل فیلترینگ بوده است.
حسن روحانی، رییس‌ جمهوری ایران، در آخرین نشست خبری خود در اسفند پارسال از «تعجب کردن» مردم از کار کردن اینترنت و موبایل در روز انتخابات مجلس دهم و خبرگان رهبری، سخن گفته و افزوده بود: « مردم در روز انتخابات دیدند که اینترنت کار می‌کند و موبایل کار می‌کند و تعجب کردند. شرایط امروز شرایط دیروز نیست و شرایط سال آینده نیز متفاوت خواهد بود.»

 

 

 

 

دعوت عمومی در فضای آنلاین
هم‌اکنون با آغاز شمارش معکوس برای دو انتخابات ریاست جمهوری و شوراهای شهر و روستا، چگونگی رصد و کنترل تولیدات شبکه‌های شهروندی به گزاره‌ای جدی برای نظام جمهوری اسلامی تبدیل شده است.
به گفته محمود واعظی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در حال حاضر بیش از ۳۰۰ شبکه اجتماعی در ایران وجود دارد و پهنای باند اینترنت نیز ۴۸.۳۷ درصد است.
اما تلگرام، اینستاگرام و توییتر، بیش از سایر گزینه‌ها با استقبال کاربران روبه‌رو شده‌اند.
اگر علی‌اکبر ولایتی و اسحاق جهانگیری معاون اول رییس‌جمهور در اینستاگرام عضویت دارند، غلام‌علی حداد عادل، چهره مطرح أصول‌گرایان و نزدیک به رهبر جمهوری اسلامی نیز در توییتر همفکرانش را دعوت به فعالیت سیاسی و انتخاباتی در این شبکه اجتماعی کرده است.
یاران و نزدیکان محمود احمدی‌نژاد نیز از طریق همین گزینه‌ها به رقابت انتخاباتی مشغول‌ هستند و بیانیه و تحلیل منتشر می‌کنند.

 

 
تمهیدات تازه برای انتخابات
اما این موضوع یک سوی ماجرا است، چون غیرقابل‌ کنترل‌ بودن تولیدات کاربران و قدرت بسیج عمومی رسانه‌های آنلاین، برای حاکمیت ایجاد نگرانی کرده‌ است.
رهبر جمهوری اسلامی بارها در سخنرانی‌های مختلف نسبت به «رها و غیرقابل‌ کنترل ‌بودن» و تلاش برای انحراف انقلاب در شبکه‌های اجتماعی هشدار داده و نزدیکان او نیز از فساد در این رسانه‌های شهروندی انتقاد کرده‌اند.
از همین رو مدتی است که طرح جایگزینی «اینترنت ملی» و «ایجاد شبکه‌های بومی» که سرورهای آن در داخل ایران و اطلاعاتش قابل مدیریت است، عنوان شده و پیگیری می‌شود.
همچنین شورای عالی فضای مجازی به دستور آیت‌الله خامنه ای و کارگروه تعیین مصادیق مجرمانه نیز در روزهای باقیمانده تا انتخابات درصدد ایجاد کمیته‌ها و صدور بخشنامه‌هایی هستند تا بلکه بتوانند بخشی از فضای مجازی را کنترل کنند.
یکی از آن طرح‌ها، الزام کانال‌های خبری در شبکه‌های اجتماعی با بیش از پنج هزار عضو به دریافت مجوز بود.
عبدالرضا رحمانی فضلی وزیر کشور نیز در حاشیه نشست سراسری مدیران رسانه ملی اعلام کرد کمیته‌ای که در انتخابات سال ۹۴ «متشکل از نمایندگان دادستانی، صداوسیما، وزارت فرهنگ و ارشاد، وزارت کشور و دیگر نهادها ایجاد شده و مرتب فضا را رصد می‌کردند»، در انتخابات پیش‌رو نیز «استفاده و تقویت می‌شود و تلاش خواهد شد در جهت سلامت و قانونی بودن انتخابات استفاده شود.»
چنین موضع‌گیری‌هایی از سوی مسوولان نظام و نیز مراجعه گسترده أصول‌گریان، اصلاح‌طلبان و گروه‌های خارج نظام به شبکه‌های اجتماعی نشان‌دهنده آن است که حاکمیت به میزان اهمیت و نفوذ شبکه‌های ارتباطی واقف است و تنها به دنبال آن است تا این فضا را نیز همچون رسانه‌های رسمی مانند صدا‌و‌سیما در کنترل خویش درآورد. باید دید که در این مبارزه میان فضای مجازی و ارتش سایبری، کدامیک پیروز خواهند بود.
آقای خامنه‌ای پیشتر این جنگ را اعلام کرده بود. او بهار امسال، در دیدار جمعی از طلاب حوزه‌های علمیه گفته بود:‌ «این میدان (فضای مجازی)، میدان واقعی جنگ است و روحانیون و طلاب باید مسلح و آماده، وارد عرصه‌ مقابله با شبهات و تفکرات غلط و انحرافی شوند.»