آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۲۵ فروردین ۱۳۹۶

نعیمه دوستدار

اجتماع


اینستاگرام، گالری سانسورگریزی


 

 

اینستاگرام در ایران فیلتر نشده است. گزاره‌ای عجیب و باورنکردنی در مورد کشوری که یکی از سخت‌گیرترین نظام‌های حکومتی مبتنی بر سانسور را دارد. در حالی که انتشار روزنامه‌ها و کتاب‌ها، فیلم‌‌ها و نمایش‌ها و همه‌ی آثار هنری با نظارت‌های پیش و پس از تولید روبه‌روست و محتوای تولید شده در اینترنت و شبکه‌های اجتماعی از سوی ارتش سایبری کنترل می‌شود، سانسور حکومتی هم در تمام ارکان زندگی خصوصی مردم نفوذ کرده و افراد با خودسانسوری به یک زندگی سی و چند ساله در سایه‌ی آن عادت کرده‌اند.
هرچند اینستاگرام به دلایل نامعلومی از گزند فیلترینگ در امان مانده و بیش از هر شبکه‌ی اجتماعی دیگری به آیینه‌ی‌ تمام نمای ایرانیان با تمام تنوع‌ها و تفاوت‌هایشان تبدیل شده است اما همچنان نمی‌توان ادعا کرد که اینستاگرام در ایران سانسور نمی‌شود.

 

 

 

اینستاگرام و سبک زندگی اسلامی- ایرانی
حکومت جمهوری اسلامی و در راس آن رهبر، مبتکران و مروجان شیوه‌ای خاص از زیست اجتماعی شهروندان هستند که آن را «سبک زندگی اسلامی- ایرانی» نامیده‌اند و برای این کار نهادی به نام شورای مهندسی فرهنگی زیر نظر شورای عالی انقلاب فرهنگی بنیان نهاده‌اند.
علی خامنه‌ای، رهبر ایران در سال ۱۳۸۱ برای نخستین بار از ضرورت «مهندسی فرهنگی» برای رویارویی با فرهنگ غرب سخن گفت. بعدتر حسن روحانی، رییس جمهور ایران در سند راهبردی «مهندسی فرهنگی، از نظریه تا عمل» چکیده‌ای از گفته‌های علی خامنه‌ای درباره‌ی نظارت بر فرهنگ در جامعه را ارائه کرد. بر اساس این سند، دولت باید بر فرهنگ رانندگی، فرهنگ خانواده و فرهنگ لباس نظارت داشته باشد. حتی تاکید شده در تولید، ساختمان‌سازی، کشاورزی، صنعت و سیاست خارجی هم باید فرهنگی تدوین شود و دولت بر آن نظارت کند.
با وجود این تلاش‌ها و تاکیدها، سبک زندگی ایرانیان، هرچند مذهبی است، اما آنقدرها اسلامی و تحت نظارت نمانده. شبکه‌های اجتماعی و به‌ ویژه اینستاگرام، سبک دیگری از زندگی را نمایش می‌دهند و ترویج می‌کنند.
بنا به خصلت اینستاگرام، این سبک زندگی را می‌توان در یک نگاه دید: جامعه‌ای به مراتب بازتر، مصرفی‌تر و مدرن‌تر. تصاویری که تمام چیزهای ممنوع شده و سانسور شده را می‌توان در آن‌ها یافت: نوشیدنی‌های الکلی، روابط آزاد زن و مرد، مهمانی‌های مختلط، لباس‌های غربی و بی‌حجابی.
و غیرممنوع‌های غیرمعمول هم به کمک اینستاگرام بیشتر دیده می‌شوند: بیشتر به رستوران رفتن و کافه رفتن، ورزش روزانه در باشگاه، سفرهای داخلی و خارجی و تفریحات متفاوت جوانان و در کنار این‌ها اعلام حضور گروه‌های کم‌تر دیده شده‌ی اجتماعی مثل گروه‌های ال‌جی‌بی‌تی، پناهندگان و مهاجران و امکان مقایسه سبک‌های مختلف زندگی که تطابق چندانی با الگوهای رسمی و حکومتی ندارند و تاکنون هم جایی برای بیان خود نداشته‌اند، در اینستاگرم، به وضوح در مقابل سیاست‌های ترویجی و تحمیلی رسمی قرار می‌گیرد.

 

 

 

اینستاگرام و خودنمایی
منتقدان اینستاگرام از نوع غیرحکومتی، آن را یک رسانه در خدمت خودنمایی می‌دانند. اینستاگرام یک شبکه‌ی اجتماعی مبتنی بر عکس است و عکس در ساده‌ترین شکل خود، یک نمایش روشن از درونیات و ذهنیات عکاس و ساده‌ترین وسیله برای بیان خود بدون سانسور است. اما خودی که در قالب عکس‌های مختلف از اتفاقات بزرگ زندگی تا بی‌اهمیت‌ترین و کم‌اهمیت‌ترین لحظه‌های آن است، از تحمل جامعه‌ای که فرهنگ غالب آن امتیاز دادن به تواضع و فروتنی و پنهان‌کاری و اختفاست، خارج است.
در عین حال اینستاگرام ایرانی، میل سرکوب شده نمایش دادن خود را به افراطی‌ترین شکل آن بروز می‌دهد. یکی از محبوب‌ترین گروه‌ها در این شبکه‌ی اجتماعی، کسانی هستند که بیش از بقیه به نمایش خود مشغولند. آن‌هایی که از لحظه بیدار شدن تا خوابیدن، یا عکس می‌گذارند یا «لایو»اند. اینستاگرام برای عادی‌ترین شهروندان هم امکان شرکت در یک شو روزمره و واقعی را فراهم کرده است. کسی در یک شهر کوچک یا در مرکز تهران از مسواک زدن، لباس انتخاب کردن، رانندگی کردن، ورزش و غذاخوردن خود نمایشی بزرگ برپا می‌کند. حتی اگر این نمایش خود، خودنمایانه هم نباشد، برای مخاطب جذاب است. مردمانی که پنجره‌های خانه‌شان را با پرده‌های کلفت می‌پوشانند، کنجکاوند که ببینند دیگران چطور زندگی می‌کنند و اگر کسی آنقدر شجاع باشد که این نمایش را برای آن‌ها اجرا کند، با علاقه دنبالش می‌کنند. به عبارتی، برای مشهور شدن در اینستاگرام، لازم نیست هنرپیشه و خواننده باشید. سلبریتی‌های اینستاگرامی، یا آن‌هایی هستند که خودنماترند و می‌توانند ماشین‌های گران‌قیمت، جهیزیه‌های سنگین، لباس‌های مارک‌دار و خانه‌های بزرگ خود را به دیگران نشان بدهند یا آن‌ها که می‌توانند واقعیت روزمره را آن‌طور که هست نشان بدهند.
اما در عین حال اینستاگرام خطر خودنماها را برای تماشاچیان کم‌بضاعت‌تر بیشتر می‌کند. آن‌هایی که نه بضاعت روحی نمایش بی‌وقفه‌ی خود را دارند و نه بضاعت مالی تهیه ملزومات خودنمایی را، در معرض یک التهاب روحی قرار می‌گیرند: چطور است که دیگران خوشحال‌تر و پولدارترند، روابط‌‌‌شان همیشه عاشقانه است و زندگی‌شان در تفریح می‌گذرد؟
اینجاست که اینستاگرام قدرت خود را ترویج می‌کند و یک سبک زندگی نوین ارایه می‌دهد.

 

 

 

اینستاگرام؛ هنر، فرهنگ و تجارت
اینستاگرام برای بسیاری از ایرانیان، یک دفتر کار مجازی است. یک حساب کاربری که می‌توان محصولی را با آن ارائه کرد و فروخت، بدون نیاز به سرمایه‌ی کلان اولیه. گرچه تعداد استارت‌آپ‌های اینستاگرامی و تجارت‌های خرد شخصی در اینستاگرام زیاد است. اما این تنها کالاهای تجاری نیستند که در اینستاگرام فروخته می‌شوند. این شبکه‌ی اجتماعی بازار فروش محصولات فکری و فرهنگی هم هست. محصولاتی که شاید ارائه و فروش آن‌ها در بازار حقیقی به دلیل سانسور ممکن نباشد.
اگرچه اینستاگرام برای نوشتن متن طراحی نشده، اما یک نویسنده ایرانی (چیستا یثربی) نخستین بار با استفاده از آن یک پاورقی پرخواننده منتشر کرد؛ پاورقی‌ای که تعداد خوانندگانش چندین برابر تیراژ کتاب‌های پرفروش ایرانی بود. بسیاری از هنرمندان هم از این شبکه برای نمایش عکس‌ها، آثار هنری و ادبی سانسور شده یا غیرقابل ارائه به شکل رسمی استفاده می‌کنند. در واقع، اینستاگرام نیازی به مجوز وزارت ارشاد ندارد و اگر عرصه خیلی بر کسی تنگ شود، آن شخص می‌تواند بی‌واسطه به مخاطب اثرش وصل شود.

 

 

 

 

 

اینستاگرام و حجاب
یکی از ویژگی‌های برجسته‌ی حاکمیت در ایران، سانسور تمام قد یک جنسیت در عرصه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی است که با حمایت فرهنگ و عرف به شکلی نابرابر اجرا می‌شود. نمی‌توان از تاثیرات اینستاگرام بر سبک زندگی سخن گفت و بر نقش آن در مقابله با سانسور جنسیتی در ایران تاکید نکرد.
در جامعه‌ای که تصویر زن و حضور اجتماعی او به رغم همه‌ی تحولات همچنان یک تابوست و کوشش می‌شود تا با تحمیل حجاب و محدود کردن دسترسی زنان به منابع اقتصادی و تحصیلی و ایجاد مانع بر سر حضور اجتماعی آن‌ها، تصویرشان در جامعه کم‌رنگ و کم‌اثر جلوه داده شود، اینستاگرام یک گالری از مبارزه با این تابوهاست. انتشار لحظه ‌به لحظه عکس‌های بی‌حجاب، عکس‌هایی از زیبایی صورت و حتی سکسی، تبلیغ مدلینگ، حضور زنان بدن‌ساز و ورزشکار، انعکاس مقابله آشکار زنان با الگوهای حکومتی و تلاش برای دیده شدن، کنترل بدن و نمایش استقلال و باورهایی است که آشکارا با آنچه که به عنوان الگوی زنانگی تبلیغ شده، مغایرت دارد.

 

 

 

آیا اینستاگرام سانسور نمی‌شود؟
اینستاگرام درست است که فیلتر نیست، اما سانسور می‌شود. تحمل این حجم از سانسورشکنی، برای سیاست‌گذاران فرهنگی ایران آسان نیست. آن‌ها این بار سانسور را از راه «رصد فضای مجازی» انجام می‌دهند و با متخلفان برخورد می‌کنند. نمونه‌ی اخیر این برخوردها، آن چیزی است که در مقابله با مدلینگ و در برخورد با بدن‌سازان زن که در اینستاگرام عکس می‌گذاشتند اتفاق افتاد. نیروی انتظامی جمهوری اسلامی اعلام کرده که وظیفه پلیس رصد آن چیزی است که در فضای مجازی رخ می‌دهد و بر اساس دستور مراجع قضایی عمل می‌کند و دادسراهای ایران هم گفته‌اند که آمادگی دارند با آنچه «ابتذال در فضای مجازی» خوانده می‌شود، مبارزه ‌کنند.
بر این اساس، هنوز هم خیلی‌ها برای در امان ماندن از عواقب این نمایش فیلتر نشده، خودسانسوری می‌کنند.