آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۲۵ فروردین ۱۳۹۶

لیلا ملک محمدی

اجتماع


آدم‌هایی که از ماهی‌های خود جدا می‌شوند


عکس‌ها از: لیلا ملک‌محمدی

 

 

 

ادیب جانسور، شاعر اهل ترکیه در یکی از شعرهایش رابطه‌ی انسان با شهرش را اینطور تشبیه می‌کند: «انسان به شهری شبیه است که در آن زندگی می‌کند؛ به ماهی‌ای که در آب شهرش شنا می‌کند و به شکوفه‌ای که در خاک شهرش می‌شکفد؛ به دامنه‌های مه‌آمیز کوه‌پایه‌هایش.» اما براساس آمارهای موجود در هر یک دقیقه از روزگار ما، بیست و چهار هزار انسان از شهرهای‌شان آواره می‌شوند و رابطه‌‌ی خود را با شهری که در آن به دنیا آمده و بزرگ شده‌اند قطع می‌کنند. در هر یک ساعت ۱۴۴۰ انسان مجروح و همه‌چیز از دست داده و یا دقیق‌تر بگویم در هر شبانه‌روز ۳۴ هزار و ۵۶۰ انسان، خراش‌ها و خستگی‌ها را بر دوش خود می‌گذارند و از دامنه‌های مه‌آمیز کوه‌پایه‌هایشان به سوی سرنوشت نامشخص می‌گریزند.
نیمی از این تعداد، کودک‌اند. هفده هزار و ۲۸۰ کودک در هر شبانه‌روز بی‌ماهی و بی‌شکوفه می‌شوند. اگر به شعر شاعر فقید ترکیه معتقد باشیم در هر بیست و چهار ساعت، ۳۴ هزار و ۵۶۰ انسان شبیه به ویرانه‌ای، از زادگاه خود می‌گریزند. برخی از این پناه‌جویان در آب دریاها می‌میرند. در دو ماه نخست سال ۲۰۱۷ و فقط در دریا مدیترانه، ۳۶۶ پناه‌جوغرق شده‌اند. خشکی‌ها هم برای پناه‌جویان چندان قابل اعتماد نیستند و جهان هنوز فاجعه‌ی مرگ ۷۱ پناه‌جو در کامیونی در اتریش را از یاد نبرده است.
این آمار و این مرگ ‌و میرها باعث شده است موضوع پنا‌ه‌جویان در یک سال و نیم اخیر به عنوان یک بحران جدی مطرح باشد؛ بحرانی که در یک ماه و نیم اخیر و پس از دو فرمان مهاجرتی ترامپ مبنی بر منع ورود اتباع چند کشور به ایالات متحده، شکل دیگری به خود گرفته و بیم آن می‌رود گرفتاری‌های پناه‌جویان در آینده‌ی نزدیک پیچیده‌تر شود.
پناه‌جو کیست؟
پناه‌جو شخصی است که به دلیل یک ترس موجه و به خاطر حفظ جان خود از آزار و اذیت‌های قومی، نژادی، سیاسی، مذهبی یا به دلیل جنگ، خانه و شهر خود را ترک می‌کند. آخرین گزارش کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان UNHCR)) نشان می‌دهد دست‌کم شصت میلیون نفر در سال ۲۰۱۵ آواره شده‌اند. به عبارتی امروز از هر ۱۱۳ نفر در جهان، یک نفر در جست‌وجوی پناهگاه است و نیمی از این آوارگان را کودکان تشکیل می‌دهند.
امروزه بیشتر پناه‌جویان از این کشورها هستند:‌ سوریه، جمهوری دموکراتیک کنگو، بروندی، مالی، افغانستان، سودان جنوبی، سومالی و اوکراین. از این میان سوریه با نزدیک به پنج میلیون پناه‌جو، بزرگ‌ترین صادرکننده‌ی پناه‌جو در جهان است. پس از سوریه افغانستان با ۲.۷ میلیون و سومالی با ۱.۱ میلیون در رتبه‌های بعدی قرار می‌گیرند. به‌عبارت دیگر، بیش از نیمی از پناه‌جویان جهان از این سه کشور می‌گریزند. سودان جنوبی با بیش از هفتصد هزار نفر، چهارمین کشور صادرکننده‌ی پناه‌جو در جهان است.
اگرچه ورود بی‌سابقه یا درخواست اقامت پناه‌جویان بی‌شماری در اروپا در سال ۲۰۱۵ این شائبه را مطرح کرد که بیشتر پناه‌جویان به اروپا می‌روند اما گزارش «روند جهانی» کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان نشان می‌دهد که ۸۶ درصد پناه‌جویان تحت حمایت این سازمان در کشورهایی با درآمد متوسط، پایین یا نزدیک به شرایط جنگی به سر می‌برند. بر مبنای این گزارش، ترکیه در سال ۲۰۱۵ با دو و نیم میلیون پناه‌جو بزرگ‌ترین میزبان پناه‌جویان در جهان بوده است. این رقم اکنون به بیش از سه و نیم میلیون رسیده و نشان می‌دهد ترکیه همچنان بزرگ‌ترین میزبان پناه‌جویانی از سوریه و عراق است. پس از ترکیه، پاکستان با یک و نیم میلیون پناه‌جوی افغانستانی، لبنان با بیش از یک میلیون پناه‌جوی سوری و عراقی و ایران با بیش از نهصد هزار پناه‌جوی افغانستانی و عراقی بیشترین پناه‌جویان جهان را میزبانی می‌کنند.
در بین کشورهای صنعتی نیز آلمان با نزدیک به ۴۴۲ هزار، آمریکا با ۱۷۲ هزار و سوئد با ۱۵۶ هزار درخواست پناهندگی، بزرگ‌ترین میزبان‌های صنعتی پناه‌جویان در جهان هستند.

 

 


سرگردانی چیست؟
برای فهمیدن این که بیشترین آوارگان سوریه در ترکیه پناه گرفته‌اند لازم نیست حتما به آمار سازمان ملل متحد رجوع کنیم. با گشت ‌و گذاری کوتاه در خیابان‌های ترکیه و مقایسه‌ی آن با چهار سال پیش، به بحران آوارگان در این کشور پی خواهیم برد. بخش قابل توجهی از پناه‌جویان در کمپ‌های جنوب ترکیه مستقر شده‌اند اما بسیاری نیز به شهرهای دیگر از جمله آنکارا و استانبول گریخته‌اند. کسانی که توان مالی دارند توانسته‌اند جا و مکان بیابند اما کسانی که در سوریه بضاعت مالی نداشتند در تابستان در خیابان‌های خلوت و زیر پل‌ها زندگی می‌کنند و در زمستان هم در خرابه‌ها و کانتینرها.
اکثر پناه‌جویانی که ترجیح می‌دهند در خرابه‌ها زندگی کنند و به کمپ‌های جنوب ترکیه نروند از علویان و موافقان بشار اسد بوده‌اند که در جنگ‌ با مخالفان، بی‌جا و مکان شده یا از ترس جان‌شان گریخته‌اند. این پناه‌جویان می‌گویند در کمپ‌ها مخالفان بشار هستند، بنابراین برای آن‌ها محل امنی نیست. فعالان حقوق پناه‌جویان ترکیه وضعیت این آوارگان را اسف‌بار توصیف می‌کنند.
جمشی اونوک، مدیر یکی از مراکز درویش‌های علوی استانبول که به پناه‌جویان علوی سوریه پناه می‌دهند، می‌گوید: «کمپ‌ها برای پناه‌جویان بهتر است چون هم حقوق دارند، هم شماره‌ی شناسایی می‌گیرند و هم کودکان می‌توانند درس بخوانند اما دولت به پناه‌جویان موافق بشار کمک نمی‌کند. از طرفی پناه‌جویان اختلافات خود را به ترکیه آورده‌اند و پناه‌جویانی که از موافقان بشار بوده و از شهرهای حلب و حمص به اینجا گریخته‌اند از ترس جان‌شان به کمپ‌ها نمی‌روند چون برخی از آن‌ها تهدید شده‌اند. مثلا پناه‌جویی بود که روی مچ دستش نام امام علی را تتو کرده بود و مخالفان گفته بودند دستش را قطع خواهند کرد.»
جمگی یرلی‌کایا، جامعه‌شناس شاغل در بخش سیاست‌های تامین مالی کودکان و نوجوانان آسیب‌دیده‌ی استانداری استانبول نیز در گفت‌وگویی که با او داشتم ضمن اشاره به کمبود امکانات مراکز مربوط به کمک‌رسانی به پناه‌جویان گفت: «پلیس، پناه‌جویان نوجوان بی‌خانمان را جمع می‌کند و به اداره‌ی ما تحویل می‌دهد. برخی از بچه‌ها هم از سوی سازمان ملل فرستاده می‌شوند. اما مساله این است که ما امکانات‌ و تعداد تخت‌های‌مان خیلی کمتر از تعداد کودکان و نوجوانان پناه‌جو است.» به گفته‌ی او بیشتر نوجوانان پناه‌جوی ساکن در خوابگاه‌های این مرکز از سوریه و افغانستان هستند و کودکان سوری هم که ترجیح می‌دهند به خانواده‌های‌شان ملحق شوند از خوابگاه فرار می‌کنند و در خیابان‌ها یا تکدی‌گری می‌کنند یا دست‌فروشی.
محمد و امل یک زوج ۵۰ ساله‌ هستند که با چهار فرزند و یک عموی ۷۵ ساله از حمص به حلب و از حلب به قاضی عنتب ترکیه گریخته‌اند. وقتی آن‌ها شهرشان را ترک می‌کردند بخش‌های قابل توجهی از حمص ویران شده بود اما ویرانی هنوز به خانه‌ی آنها نرسیده بود. حالا خبر دارند که از خانه‌ی آن‌ها هم جز تلی از خاک چیزی نمانده است. اسود، عموی ۷۵ ساله در درگیری‌های شهر حمص همسر و دخترش را از دست داده است. آن‌ها که از ترکمن‌های سوریه‌اند کمپ‌های پناه‌جویان جنوب ترکیه را امن نمی‌دانند. محمد با باربری و پسرانش با فروختن تسبیح و آب معدنی روزگارشان را در ترکیه می‌گذرانند.
ربیعه،۴۰ ساله، پناه‌جوی دیگری است که با همسر و ۶ فرزند خود، ۵ پسر و یک دختر، از حلب فرار کرده‌اند و حالا در پارکینگ یکی از خانه‌های علوی استانبول زندگی می‌کنند. بزرگ‌ترین فرزند ربیعه پسری ۱۸ ساله است که برای کمک به خانواده، تسبیح می‌فروشد و کوچک‌ترین پسر او هم ۵ سال دارد. او می‌گوید مخالفان، برادر همسرش را در یک ماشین نزدیکی یک روستا کشته‌اند. ربیعه که تجربه‌ی زیستن در شرایط جنگی و تجربه‌ی گریختن از کوه‌ها و دشت‌ها و خوابیدن در جاده‌های ناامن را دارد به این نظریه رسیده است: «در سوریه اگر کسی پول داشته باشد و به قاچاقچی بدهد می‌تواند فرار کند و جان سالم به در‌ببرد اما اگر پول نداشته باشد می‌ماند و می‌میرد.»
از طرفی فعالان حقوق بشر شاغل در جنوب ترکیه، وضعیت کمپ‌ها را نیز فاجعه‌بار می‌دانند. جانان، معلم داوطلب در یکی از این کمپ‌ها با یادآوری خبر تجاوز به سی پسربچه‌ی هشت تا ۱۲ ساله در قبال یک تا پنج لیر ترک در توالت‌های کمپ‌های قاضی عنتب در تابستان۲۰۱۶ می‌گوید: «پناه‌جویان از جنگ و کشتار فرار کرده و به ما پناه آورده‌اند. آن‌ها اقلیت ضعیفی هستند و بر اقتصاد و سیاست ما نمی‌توانند تاثیر عمده‌ای بگذارند. اما نادیده گرفتن آن‌ها یا رفتارهای خشن با آن‌ها می‌تواند عواقبی ناخوشایند داشته باشد.»
۹۸ درصد پناه‌جویانی که در ترکیه به سازمان ملل مراجعه و درخواست پناهندگی داده‌اند سوری هستند. از میانِ دو درصد باقیمانده، پناه‌جویانی از ایران حضور دارند کامران یکی از آن‌هاست که سی و سه ماه است در ترکیه در انتظار اخذ پناهندگی از یکی از کشورهای طرف قرارداد سازمان ملل به سر می‌برد. پرونده‌ی او ۹ ماه پیش به آمریکا فرستاده شده است اما تاکنون پاسخی نگرفته است. این پناه‌جویان می‌گویند از طرف کمیساریای عالی پناهندگان به آن‌ها گفته شده تنها کشوری که در این ماه‌های اخیر می‌توانسته به پناه‌جوهای مستقر در ترکیه پناهندگی بدهد آمریکا است.

 

 


فرمان ترامپ و بلاتکلیفی‌های ادامه‌دار
فرمان مهاجرتی ترامپ از روزی که صادر شد تا امروز، با انتقادهای زیادی مواجه شده است. از واکنش نمایندگان کنگره‌ی آمریکا تا تجمع شهروندان و وکلا در خیابان‌ها و فرودگاه‌ها در حمایت از مسلمانان ومهاجران، از اعتراض دولت‏ها تا شخصیت‌های سرشناس و دانشگاهی و سازمان‌ها و گروه‌های حقوق بشری. از جمله سازمان دیده‌بان حقوق بشر انتقاد کرده است که در این دوران سخت که شمار آوارگان جنگی از هر زمان دیگری بیشتر است آمریکا از بار مسوولیت خود شانه خالی می‌کند.
فیلیپ گراندی، کمیسر عالی پناهندگان سازمان ملل هم با اشاره به این‌ گفته‌ی ترامپ که اگر قرار است به پناه‌جویانی از خاورمیانه اقامت داده شود اولویت با مسیحیان است، گفته است: «صرف نظر کردن از مذهب و نژاد، از اصول پناه ‌دادن به پناه‌جویان است.» وی همچنین نگران است اجرایی شدن این حکم ترامپ پرونده‌ی بیست هزار پناهنده را که قرار است به آمریکا بروند تحت تأثیر قرار دهد. از طرفی با اجرایی ‌شدن فرمان مهاجرتی ترامپ، تعداد پناه‌جویانی که می‌توانند از آمریکا اقامت بگیرند از سالانه ۱۱۰ هزار نفر در دوره‌ی اوباما به ۵۰ هزار نفر کاهش خواهد یافت. این نشان می‌دهد بیش از ۵۰ درصد پناه‌جویانی که از آمریکا اقامت می‌گیرند از اتباع کشورهایی هستند که در فرمان ترامپ ورود شهروندان‌شان به آمریکا ممنوع شده است.
محمد، امل، ربیعه، اسود، کودکان‌شان و کامران جزو هزاران نفری هستند که سرنوشت‌شان تحت تأثیر مستقیم این فرمان قرار دارد. کامران از شرایط نابسامان روحی و مالی شکایت می‌کند و می‌گوید همه‌ی ۹ ماه گذشته‌اش در ناامیدی سپری شده و حالا با فرمان ترامپ، سه ماه دیگر هم هیچ اتفاقی نخواهد افتاد و هیچ چشم‌انداز روشنی وجود ندارد. امل هم نگران فرزندانش است که ماه‌ها به مدرسه نرفته‌اند و اگر تا پیش از این به رفتن و سروسامان یافتن امیدوار بود، حالا امیدش را کاملا از دست داده است. جانان که در سال‌های اخیر خود در میان بحران پناه‌جویان و با کودکان پناه‌جو زندگی کرده است فرمان ترامپ را شرم‌آور و ناعادلانه می‌داند و می‌گوید: «وضعیت پناه‌جویی ممکن است برای همه‌ در جهان، به دلیل جنگ یا بلایای طبیعی، به وجود بیاید، بنابراین همدردی‌ها و کمک‌ها به آن‌ها از پایه‌های کرامت انسانی و جزو موازین حقوق‌ بشر است و دولت‌ها باید درباره‌ی این موضوع، عاقلانه تصمیماتی بگیرند که به رفع مشکل کمک کند، نه اینکه مشکل را دوچندان کند.»
در سال ۲۰۱۵ که بحران پناه‌جویان و ورود بی‌سابقه‌شان به اروپا مطرح شد تمایل برخی ملت‌های اروپایی برای همکاری با پناه‌جویان توانست بر سیاست‌های مهاجرپذیری دولت‌هایشان، به ویژه در مورد پناه‌جویان سوریه، تأثیر بگذارد. استقبال ۱۱ ‌هزار ایسلندی برای جا دادن به پناه‌جویان سوری در منزل‌های‌شان و فعالیت‌های داوطلبانه‏ی صدها آلمانی و نروژی در جمع‌آوری لباس گرم و کفش برای پناه‌جویان و کودکان‌شان ازجمله‌ی این همکاری‌ها بود. حال باید دید آیا انتقادها و اعتراض‌های گسترده‌ی دولت‌ها و ملت‌ها علیه فرمان ترامپ می‌تواند مانع اظهارات و اقدامات افراطی رییس جمهور آمریکا علیه پناه‌جویان و کمک به خروج‌شان از جزیره‌ی سرگردانی شود؟
منابع استفاده شده در این مطلب: اینجا و اینجا