آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۴ فروردین ۱۳۹۵

علیرضا معتمدی

اجتماع


غذای زندان، مجازات مضاعف


زندان اوین

زندان اوین

 

پس از پنج سال از زندان اوین آزاد شد؛ اما آزادی‌اش آغاز دوران طولانی درمان بیماری‌های گوناگون بود. او که کماکان روزها و هفته‌ها را در راهروهای بیمارستان‌ برای برطرف کردن عوارض زندان می‌گذارند از اولین تجربه‌ درمان پس از آزادی‌اش این‌گونه می‌گوید:«به محض اینکه دکتر نتیجه‌ آزمایش دستگاه گوارشم را دید، پرسید زندان بودی؟»

 

در حسرت یک سیب
کنوانسیون‌های بین‌المللی و قوانین داخلی حاوی دستور‌العمل‌های مشخص درباره غذای زندان است. بر اساس ماده ٩٣‌ آیین‌نامه سازمان زندانها٬ غذای روزانه باید در سه وعده صبحانه، نهار، شام به زندانیان داده شود و این غذا باید دارای کالری و ویتامین‌های کافی باشد. ماده ۹۵ همین آیین‌نامه نیز می‌گوید که « در هر هفته حداقل سه بار به محکومان و متهمان نهار یا شام با گوشت داده می‌شود.»
در قوانین بین‌‌المللی هم می‌توان به ماده ۲۰ کنوانسیون سازمان ملل درباره حقوق زندانیان استناد کرد که در آن آمده « هر زندانی باید در ساعات معمول غذا خوردن، از غذایی با ارزش تغذیه ای کافی برای سلامتی و کسب قدرت بدنی با کیفیتی سالم و بی خطر بهره مند باشد و غذا باید از مواد اولیه سالم و بهداشتی و در شرایط مناسب و بهداشتی تهیه شده باشد.»
وضعیت اما در زندانهای ایران با آن‌ چه در قوانین اشاره شده٬ سازگاری ندارد. برای مثال گرچه زندانیان در دوران بازداشت موقت در بند‌های امنیتی ۲۰۹ (وزارت اطلاعات) و ۲- الف (سپاه پاسداران)، معمولا از وضعیت تغذیه بند ناراضی نیستند اما میزان گوشت و سبزیجات و میوه تازه در جیره غذایی زندانیان محبوس در این بند‌ها اندک است و زندانیان مواد مغذی را از طریق پنیر، کفیر (نوشیدنی شبیه دوغ) و… تامین می‌کنند؛ این زندانیان دسترسی مستقیم به فروشگاه‌های درون زندان ندارند و تنها هفته‌ای یک بار در صورت حضور مامور خرید می‌توانند لیست اقلام درخواستی خود را از طریق واسطه دریافت کنند. یکی از زندانیان بازداشت شده در جریان دستگیری گروهی روزنامه نگاران در زمستان ۹ ۱۳می‌گوید: «روزی بود که به لحاظ روحی به شدت به هم ریخته بودم. نه صبحانه خوردم نه نهار. بعد از ظهر زندانبان دریچه سلول را باز کرد و یک سیب تعارف کرد. آنقدر از این اتفاق خوشحال شدم که با ولعی که هیچ وقت فراموش نمی‌کنم سیب را خوردم.»
در هر حال دوران بازداشت در یکی از این سه بند، معمولا موقت است و کمبود‌های رژیم غذایی در این بند‌ها، تاثیر جدی بر اوضاع جسم زندانی نمی‌گذارد اما وضع در بندهای عمومی متفاوت است.

 

مصائب هر روزه
بازداشت‌های پرشمار و محکوم به حبس شدن تعداد زیادی از فعالان سیاسی، بعد از وقایع انتخابات سال ۱۳۸۸و فشاری که حقوقدان‌های محبوس در زندان به مسئولان زندان وارد می‌آوردند، باعث احیای بند مخصوص زندانیان سیاسی در زندان اوین شد. بند ۳۵۰ مخصوص مردان و بند نسوان، مخصوص زنان زندانی سیاسی.
با این حال تفکیک بند‌ها باعث بهبود تغذیه زندانیان سیاسی نشد. زندانیان سیاسی هم مانند بسیاری از زندانیان عادی محبوس در اوین، دولتی خور بودند. دولتی خور اصطلاحی رایج میان زندانیان است و به کسانی اطلاق می‌شود از غذای آماده و تهیه شده توسط سازمان زندانها استفاده می‌کنند.
با گذشت زمان و تلاش خانواده زندانیان سیاسی و فعالان اجتماعی٬ دو بند ۳۵۰ و نسوان مجهز به وسائل لازم برای آشپزی شدند. پس از آن اکثر زندانیان در خواست دادند به جای غذای آماده از جیره خشک استفاده کنند. معمولا مسئولان یا شهرداران هر اتاق با همکاری وکیل بند مواد غذایی مانند مرغ، برنج و حبوبات را تحویل می‌گیرند تا به روش‌های مقبول‌تری طبخ کنند. در کنار این جیره خشک امکان خرید از فروشگاه زندان هم وجود دارد تا آنچه را که در جیره زندان وجود ندارد، خودشان تهیه کنند. در بند‌های سیاسی معمولا سفره‌های مشترک انداخته می‌شود و آنهایی که از نظر مالی در تنگنا هستند نیز شریک سفره عمومی شوند. با این وجود اگر کسی نتواند با خرید از فروشگاه٬ مواد غذایی لازم را بر جیره معمول زندان اضافه کند، در طولانی مدت از کمبود مواد غذایی لازم آسیب می‌بیند.
یکی از روزنامه نگارانی که دوران محکومیتش را در بند ۳۵۰ اوین گذرانده به « تابلو» می‌گوید؛ « کیفیت وعده نهار در این بند نازل بود اما حجم آن برای سیر شدن کافی است.» او بیش از هر چیز به کیفیت پایین برنج و فقدان پروتئین در وعده‌های غذایی زندان اشاره می‌کند. به گفته وی « عمدتا صبحانه اوین پنیر و اندکی مربا است که ممکن است در برخی روز‌ها یکی از این اقلام نیز حذف شده باشد. وعده شام نیز معمولا غذایی سبک نظیر عدسی است. با این وجود در بیشتر اوقات زندانیان ترجیح می‌دهند با تهیه اقلام مورد نیاز از فروشگاه زندان خود دست به کار تدارک وعده شام شوند. »
وضعیت بند نسوان زندان اوین را هم یکی از فعالان سیاسی که به تازگی از زندان آزاد شده این‌گونه تشریح می‌کند: « بند نسوان به علت کیفیت پایین غذای زندان از گرفتن غذای خشک امتناع کرده و جیره غذایی خشک دریافت می کند. جیره‌ای که هر ماه با جرح و تعدیل روبروست. » به گفته وی « جیره مواد غذایی بند نسوان در ابتدا ماهانه به قرار زیر بود:
تخم مرغ ۵ عدد
یکی نصف مرغ
سیب زمینی، پیاز، بدنجان ۴ یا ۵ عدد
ماست ١۰ عدد یک وعده ای
پنیر ١٠ عدد یک وعده ای
گاها گوشت قرمز، ١۶٠ گرم
اما از ماه رمضان سال گذشته جیره گوشت قرمز و لبنیات به کل حذف شده است. این در حالی است که فروشگاه کوچک و تقریبا خالی بند،با درخواست کتبی، نامرتب و اغلب با فواصل زمانی زیاد اقدام به تهیه این اقلام برای زندانیان می‌کند.» این رژیم غذایی در دراز مدت آسیب های جدی‌ای را برای سلامتی زندانیان به بار آورده است و از طرف دیگر با تحمیل هزینه‌های گزاف و افزودن بر قیمتها٬ زندانیان و خانواده های آنان را در تنگنای اقتصادی قرار داده‌اند. بالا بودن قیمت‌ها در فروشگاه‌ها زندان مغایر با ماده ۹۸ آیین‌نامه سازمان زندانها است که تاکید دارد « اجناس و لوازم فروشگاه‌های زندان نباید بیش از قیمت عادلانه روز بوده و در صورت لزوم اجناس تعاونی الزاماً با قیمت تعاونی فروخته می‌شود.»
اوضاع در یک زندان معروف دیگر ایران یعنی رجایی شهر هم کمابیش مشابه است. در زندان رجایی شهر کیفیت غذا پایین‌تر از اوین و دسترسی به میوه دشوار‌تر و گاهی اوقات ناممکن است. در اوین نیز خبری از میوه در وعده‌های غذایی زندانیان نیست اما آن‌ها می‌توانند از فروشگاه زندان اقدام به تهیه میوه کنند.
فروشگاه زندان هم همیشه همه مواد غذایی مورد نیاز زندانیان را برای فروش ارائه نمی‌کند. طبق گفته زندانیان سیاسی محبوس در اوین٬ عدم دسترسی زندانیان به میوه و سبزیجات و حتی گوشت برای مدت‌های طولانی به دلیل عدم عرضه این اقلام در فروشگاه زندان، به امری عادی تبدیل شده است. مسوولان سازمان زندانها نه تنها تاکنون پاسخی به این مشکلات نداده‌اند بلکه خود هم از وضعیت ابراز نارضایتی می‌کنند. نارضایتی‌ آنها بابت هزینه‌های بالایی است که غذای زندانیان به دوش این سازمان می‌گذارد. «غلامحسین اسماعیلی» رییس سابق سازمان زندانها در سال ۱۳۹۰ در گفتگویی با روزنامه شرق از هزینه روزانه ۵ میلیارد تومان برای غذای زندانیان سخن به میان آورده و گفته بود که این سازمان بابت هزینه غذای زندان جزء بزرگ‌ترین بدهکاران به بازار است.

 

بیماران با غذای زندان چه می‌کنند؟
قاعدتا خانواده و اطرافیان زندانیان به ویژه کسانی که مدتی طولانی قرار است در زندان باشند همواره نگران تغذیه فرد در بند هستند اما این نگرانی در زمان بیمار شدن زندانی دوچندان می‌شود. سوال مهم برای خانواده‌‌ها این است که آیا مسئولان زندان در رسیدگی غذایی به افرادی که دچار بیماری می‌شوند تفاوتی با دیگران قائل هستند؟ پرس و جو از کسانی که تجربه این امر را دارند نشان می‌دهد هیچ نوع بیماری و حتی تبعاتی که حاصل از اعتصاب غذا بر زندانی وارد شده باشد باعث برخورداری از غذایی متفاوت و مناسب با شرایط جسمی زندانی نخواهد شد. این در حالی است که ماده ۹۳ آیین‌نامه سازمان زندانهای ایران تاکید می کند:«متهمان و محکومان بیمار طبق برنامه و نظریه پزشک معالج در مدتی که برای آنان تعیین شده است از غذای مخصوص بهداری استفاده خواهند نمود.» اما از آنجا که این آیین‌نامه رعایت نمی‌شود تنها امید زندانیان به قرص‌های مُسکنی است که معمولا درمانگاه زندان به راحتی و به خصوص شب‌ها در اختیار زندانیان می‌گذارد.
فرارسیدن ماه رمضان هم وضعیت خاصی را در زمینه تغذیه برای زندانیان ایجاد می‌کند. در این ماه افرادی که در انفرادی به سر می‌برند در صورت روزه نگرفتن می‌توانند وعده سحری خود را برای استفاده در نهار نگه دارند و در بندهای عمومی نیز وضع به همین منوال است با این تفاوت که امکانات آن‌ها برای نگه‌داری غذا یا میوه برای استفاده در طول روز بیشتر است. در ماه رمضان استفاده از چای به خصوص برای کسانی که در انفرادی نگهداری می‌شوند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و گاه حتی به عنوان مشوقی از سوی زندانبان به زندانی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بیشتر افرادی که تجربه حبس در زندان‌های ایران را دارند بیش از هر چیز از فقدان پروتئین، سبزیجات و شیر و لبنیات گلایه کرده‌اند. عدم برخورداری زندانیان از این اقلام در بلند مدت اثرات زیانباری بر سلامتشان می‌گذرد که مدت‌ها زمان و هزینه برای جبران آن نیاز است.