آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۵ فروردین ۱۳۹۵

مهدی تاجیک

اجتماع


زندان‌های ایران؛ قوانینی که فقط روی کاغذ معتبر است


نمایی از زندان اوین

نمایی از زندان اوین

 

 

تصاویری که معمولا تلویزیون دولتی ایران از فضای زندانهای کشور به نمایش‌ می‌گذارد یک محیط دلبازرا نشان می‌دهد که سلول‌هایی با پنجره‌های بزرگ و پرده‌های رنگی دارد و زندانیان در راهروهای آن آزادانه قدم می‌زنند. با این حال تجربه کسانی که مدتی را در زندان‌ گذرانده‌اند نسبتی با این تصاویر تلویزیونی ندارد و از وضعیتی کاملا متفاوت حکایت می‌کند. زندانیان از محیط‌های نمناک و سلول‌های کم‌نور٬ خشونت‌های سیستماتیک روحی و روانی٬ غذای بی کیفیت٬ نبود بهداشت و امکانات تفریحی و فرهنگی در زندان می‌گویند. رنج‌های روزمره‌‌ای که اثر درازمدت خود را بر جسم و روح زندانی می‌گذارند و پس از آزادی هم گریبان او را رها نمی‌کنند.

 

 

بحران‌هایی که انکار می‌شود
قوه قضاییه ایران به عنوان متولی امور زندان‌ها در سراسر کشور به هیچ وجه خود را ملزم به ارایه آمار و اطلاعات از وضعیت زندان‌ها نمی‌بیند. اطلاعاتی که به صورت گاه به گاه منتشر می‌شود هم معمولا اهداف تبلیغاتی و نمایشی دارد و بر اساس آن نمی‌توان تصویری واضح از وضعیت زندان‌ها به دست داد. راه حل جایگزین استناد به روایت‌ها و تجربه‌های افرادی است که مدتی را در یکی از زندان‌ها گذرانده و شرایط را از نزدیک لمس کرده‌اند. کنار هم قراردادن روایت‌های آنان همچون کنار هم قرار دادن قطعات یک پازل٬ به ایجاد تصویری روشن‌تر از واقعیت زندان منجر می‌شود اما باز هم دقت علمی بالایی ندارد چرا که این روایت‌ها نیز یکدست‌ نیست. راهی که در نهایت باقی می‌ماند استناد به اشتراک‌هایی است که در روایت‌ زندانی‌ها وجود دارد. مبنای بسیاری از گزارش‌های حقوق بشری که پیرامون وضعیت زندان‌های ایران توسط نهادهای بین‌المللی نوشته می‌شود هم٬ استناد به روایت زندانی‌هاست. با این حال تاکنون حتی برای یکبار هم قوه قضاییه حاضر نشده صحت گزارش‌ نهادهای بین‌المللی درباره وضعیت زندان‌های ایران را تایید کند و همیشه این گزارش‌ها را حاصل دشمنی و کینه‌توزی قدرت‌های غربی دانسته و محتوای آن را رد کرده است.

 

زندانی؛ قربانی مدیریت ناکارآمد
آخرین آمار رسمی که از تعداد زندانیان در زندان‌های سراسر کشور ارایه شده است مربوط به فروردین سال ۱۳۹۳ است و در این آمار تعداد زندانیان ۲۱۰ هزار و ۶۷۲ نفر برآورد شده است. صادق‌ آملی لاریجانی رییس‌ قوه قضاییه نیز در تیرماه امسال اطلاعاتی محدود پیرامون وضعیت زندانها ارایه کرد و گفت که « ۷۰ درصد زندانیان ما را متهمان مربوط به مواد مخدر تشکیل می‌کند.» او همچنین اذعان کرد که «بزرگترین مشکل در زمینه زندان‌ها٬ کمبود فضا در مقابل زندانیان است.» نزدیک دو ماه بعد یعنی در سوم شهریورماه٬ مدیرکل زندان‌های استان گیلان هم بر این مشکل انگشت تاکید گذاشت و گفت که «جمعیت زندانیان استان نسبت به ظرفیت زندان‌ها در شرایط نامطلوبی قرار گرفته و به مرز بحران رسیده است.»
کمبود فضای فیزیکی زندان پیامدهایی قابل انتظار مانند نامناسب بودن وضعیت بهداشت٬ تغذیه و رسیدگی پزشکی دارد و حاصل آن قربانی شدن جسم و روح زندانی به واسطه مدیریت ناکارآمد زندان است. موضوع اما فقط منحصر به ناکارآمدی مدیریتی است بلکه در بسیاری موارد انواع خشونت‌های روحی و روانی به عنوان ابزاری تنبیهی علیه زندانی به کار گرفته می‌شود. شیوه‌ای که خصوصا در قبال زندانیان سیاسی و عقیدتی تبدیل به یک رویه رایج شده است. بسیاری از زندانیان سیاسی و عقیدتی تایید می‌کنند که از بدو ورود به زندان شاهد رفتارهایی توام با توهین و هتاکی و خشونت جسمی٬ روانی و جنسی از سوی بازجویان و زندانبان‌ها بوده‌اند. رفتارهایی که هدف از آن شکستن کرامت انسانی زندانی و تسلیم کردن تدریجی او در برابر شرایط و تن دادن به خواسته‌های بازجویان و زندان‌بان‌هاست.

 

نوری بر تاریکخانه
سازمان‌ زندانهای ایران بر اساس مفاد آیین‌نامه خود متعهد به تامین شرایط استاندارد زندگی برای زندانی‌ها شده و حق زندانی را در برخورداری از بهداشت٬ غذای مناسب٬ دسترسی پزشکی و دارویی٬ امکانات تفریحی و مرخصی به رسمیت شناخته است اما واقعیت زندان‌های ایران نسبت چندانی با قوانین و‌ آیین‌نامه‌ها ندارد. نابسامی شرایط تا حدی هم حاصل این است که اکثریت زندانی‌ها را حاشیه‌نشین‌هایی تشکیل می‌دهند که یا نسبت به حقوق خود به عنوان یک زندانی آگاه نیستند یا چنانچه اعتراضی کنند صدایشان پژواکی ندارد و شنونده‌ای پیدا نمی‌کند. آنها عموما چاره‌ای جز این نمی‌یابند که در مقابل شرایط تسلیم شوند و با رنج‌های مضاعف جسمی و روحی زندان بسازند.
افشاگری و روایت‌های دست‌ اول از شرایط واقعی زندان‌های ایران معمولا بر عهده زندانیان سیاسی و عقیدتی و روزنامه‌نگاران بوده که در تجربه زیست خود به عنوان محکوم٬ از نزدیک و بی‌واسطه با تضییع‌ها و تبعیض‌های درون زندان آشنا شده‌اند و عملا ادعاهای مقام‌های حکومتی درباره اوضاع مناسب زندانها را به چالش کشیده‌اند.
در مجموعه مطالب پیش رو گزارش‌هایی مستند از وضعیت زندان‌های ایران در حوزه‌های بحرانی بازتاب پیدا کرده است. گزارش‌ها شامل وضعیت تغذیه در زندان٬ سلامت جسمی٬ سلامتی روحی٬امکانات تفریحی و ورزشی و حق برخورداری از مرخصی پزشکی است. نویسندگان این مجموعه گزارش‌ها تلاش کرده‌اند که داده‌های خود را با بهره‌گیری از تجربه‌های شخصی در دوران زندان و همچنین روایت کسانی که به تازگی از زندان آزاد شده‌اند مستند کنند و تا حد ممکن تصویری واضح از وضعیت موجود ارایه دهند. در هر گزارش به حقوق زندانی در زمینه‌های مورد بحث اشاره شده و تفاوت و تعارض آن با واقعیت زندان مورد توجه قرار گرفته است. مجموعه این گزارش‌ها بیانگر کیفر مضاعفی است که زندانیان در زندانهای ایران می‌کشند و عوارض آن را تا مدتها با خود حمل می‌کنند. حال آن که قواعد جهانی بر حفظ کرامت انسانی زندانی در دوران حبس تاکید دارد و کنوانسیون حقوق زندانیان به عنوان راهنمای عملی برای کشورهای عضو سازمان ملل تصریح کرده که « زندانی کردن فرد به اندازه کافی رنج آور و مصیبت ساز است و سیستم زندان نباید جز در موارد ضروری و قابل توجیه به منظور حفظ نظم و انضباط، درد و رنج نهفته در افراد زندانی را تشدید کند.»