آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۴ فروردین ۱۳۹۵

سارا حکیمی

اجتماع


زندانی که حتی پس از آزادی ادامه دارد


ThinkstockPhotos-187849253

 

«زندان مثل دره‌ای است که در زندگی آدم شکاف ایجاد می‌کند. ترمیم این ضربه زمان می‌خواهد.» (مزدک علی نظریُ، سایت «خبرنگاری جرم نیست»)

 

زندانیان سیاسی به دلیل شرایط خاص نگهداری و تبعیض‌هایی که به صورت سیستماتیک در بندهای سیاسی اعمال می‌شود، در معرض فشارهای روانی و آسیب‌های متعددی قرار دارند. این معضلات از لحظه دستگیری آن‌ها شروع شده، در دوران بازداشت‌موقت، انفرادی و بندعمومی ادامه پیدا می‌کند و در نهایت بعد از آزادی هم این عوارض روحی خودنمایی می‌کنند.

 

۱. عوارض روانی زندان
عوارض روحی زندان هم بر جان و روان زندانی اثر می‌گذارد و هم بر جسم و تن زندانی سیاسی.

الف) اختلالات روانی
سایت «خبرنگاری جرم نیست» در مصاحبه‌ با چند نفر از خبرنگاران زندانی، میپرسد: «زندان چه تاثیر روانی‌ای بر شما گذاشته و آیا فشارهای روحی، بعد از زندان هم ادامه دارد؟»
یک روزنامه‌نگار، در پاسخ می‌گوید: «الان مثلاً اگر مأمور آب و برق درِ خانه من را بزند، بهخصوص صبح‌ها، امکان ندارد در را باز کنم. هر ماشینی که رد می‌شود، حتی صدای موتور می‌آید، دلم می‌ریزد که باز آمدند من را ببرند! شاید به نظر شما خنده‌دار باشد، ولی زندگی من و خیلی‌های دیگر با این اضطراب‌ها می‌گذرد.»
«سیامک قادری» دیگر روزنامه‌نگار زندانی، می‌گوید: «زمانی که در زندان بودم دچار مشکل ترشح آدرنالین شده بودم‌، از این‌رو داروی کاهش اضطراب مصرف می‌کردم. اما هنوز هم بعد از یک‌سال، با هر مشکل کوچکی دوباره این حالت به من دست می‌دهد و دست‌هایم شروع به لرزش شدید می‌کند؛ به همین دلیل همچنان مجبور می‌شوم که گاهی سراغ قرص‌ها بروم.»
«نعیمه دوستدار» خبرنگار زندانی که در سوئد زندگی می‌کند، می‌گوید: «هر بار که وارد فرودگاهی می‌شوم، این حس ترس برای من تداعی می‌شود. هر لحظه فکر می‌کنم که ممکن است کسی مانع سفرم شود…گاهی خواب می‌بینم که به ایران رفته‌ام و برای خروج مشکل پیدا کردم. شب‌هایی که این خواب‌ها به سراغم می‌آیند، دچار اضطراب شدید می‌شوم و روز بعدی را نیز خیلی بد می‌گذارنم.»

ب) اختلالات جسمی
بسیاری از زندانیان سیاسی که دچار مشکلات روانی پس از زندان هستند، سعی در پنهان کردن یا بی‌توجهی به بیماری دارند و می‌خواهند زندگی عادی گذشته را داشته باشند. گاهی این عدم توجه به روان و اضطراب‌های دائم، باعث بیماری‌های جسمی (یا روان-تنی) می‌شوند. از جمله: سردردهای تنشی، میگرن، گردن درد، دل درد، صدای گوش، لکنت زبان، حساسیت، و حتی بروز فشار خون یا دیابت و فلج اندام هیستریک.

 

03

 

 

۲. واکنش به عوارض روانی
زندانیانی که با مشکلات روانی مواجه‌اند، برای رفع مشکلات خود واکنش‌های متفاوتی دارند. از جمله: تلاش برای درمان از طریق مراجعه به روان‌پزشک، رو آوردن به مواد مخدر، مهاجرت، خودکشی و…
در ادامه، به دو نوع از شایع‌ترین واکنش‌های زندانیان سیاسی در برابر عوارض روانی می‌پردازیم:

الف) مهاجرت
بعضی از زندانیان سیاسی پس از آزادی و برای رهایی از فشارهایی که روی خود یا خانواده‌هایشان وجود دارد، تصمیم به ترک اجباری وطن می‌گیرند. گروهی دیگر قبل از صدور حکم و با ترس از ایراد اتهامات دروغین، اقدام به گریز از کشور می‌کنند.

ب) خودکشی
متاسفانه در مورد بعضی از زندانی‌ها شرایط به سمتی پیش می‌رود که آن‌ها از ترمیم روانی خود مستأصل شده و بر اثر عوارض منفی، دست به خودکشی زده یا به خودکشی فکر کرده‌اند.

• «این همه دیده‌ای و شنیده‌ای که فلانی ناگهان سکته کرده. چرا تو سکته نکنی؟ حداقل برای تو که جرأت خودکشی را نداری، این بهترین آرزو است. کاش بازجو ناشی بود و به جایی ضربه می‌زد که نمی‌شد کاری کرد و از دست می‌رفتی.» (نوشته‌ای از «احسان مهرابی» روزنامه‌نگار مهاجر)

• یک شاهد عینی، درباره خودکشی ناکام «اسدالله اسدی» می‌گوید: «شبی که دکتر قصد داشت خودکشی کند، من در سرویس بهداشتی بند بودم. دیدم که وارد یکی از توالت‌ها شد و ناخنگیر بزرگی دستش بود. چند لحظه بعد او را با رگ‌های پاره و خونی پیدا کردیم. آنقدر بلاتکلیف و بدون دادگاه مانده بود که دیگر طاقتش تمام شد.»

۳. عوامل بروز مشکلات روحی- روانی
اما زندانی سیاسی چه شرایطی را تجربه می‌کند که باعث بروز این همه مشکل می‌شود و گاهی حتی گذشت زمان هم مرهم دردهای او نیست؟ مهم‌ترین عوامل بروز مشکلات روانی خاص این زندانیان در ۳ شاخه اصلی می‌گنجد:

الف) شوک دستگیری
در ماده ۹ بند ۲ میثاق حقوق مدنی و سیاسی مصوب سازمان ملل آمده است: «هرکسی که دستگیر می‌شود باید در زمان بازداشت، دلایل دستگیری به اطلاع او رسانده شود و بدون درنگ هر اتهامی که علیه او وجود دارد، به اطلاعش برسد.»
همچنین اصل ۳۲ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران می‌گوید: «هیچکس‏ را نمی‏‏توان‏ دستگیر کرد مگر به‏ حکم‏ و ترتیبی‏ که‏ قانون‏ معین‏ می‏‏کند. در صورت‏ بازداشت‏، موضوع‏ اتهام‏ باید با ذکر دلایل‏ بلافاصله‏ کتباً به‏ متهم‏ ابلاغ‏ و تفهیم‏ شود و حداکثر ظرف‏ مدت‏ ۲۴ ساعت‏ پرونده‏ مقدماتی‏ به‏ مراجع صالحه‏ قضایی‏ ارسال‏ و مقدمات‏ محاکمه‏ در اسرع‏ وقت‏ فراهم‏ گردد. متخلف‏ از این‏ اصل‏ طبق‏ قانون‏ مجازات‏ می‏‏شود.»
اما درصد بسیار زیادی از متهمان سیاسی بدون اخطار و حتی نامه‌‌رسمی، با حمله نیروهای سپاه یا وزارت اطلاعات دستگیر شده و مدت‌ها بدون برگزاری دادگاه و بی‌خبر از همه‌جا، در بازداشتگاه‌های رسمی یا غیررسمی نگهداری می‌شوند. به گفته خیلی از زندانیان، این آغاز فروپاشی ذهنی و روحی آن‌ها بوده است.

ب) شکنجه
در میان مظالم بشری هیچ‌چیز به قدر ایراد تعمدی درد و رنج، ناموجه و نابخشودنی نیست و هیچ‌چیز به اندازه خوار و خفیف کردن انسانی در بند، توهین به ساحت مشترک بشری محسوب نمی‌شود. (سازمان عفو‌ بین‌الملل، ۱۹۸۴)
شکنجه معمولاً به دو صورت جسمی یا روانی اعمال می‌شود. هرچند که جسم و روان از هم جدا نیستند و عملاً تفکیک کامل این دو نوع شکنجه از یکدیگر ناممکن است.

• اصل ۳۸ قانون اساسی ایران مقرر می‏کند: «هرگونه‏ شکنجه‏ برای‏ گرفتن‏ اقرار و یا کسب‏ اطلاع‏ ممنوع‏ است‏. اجبار شخص‏ به‏ شهادت‏، اقرار یا سوگند، مجاز نیست‏ و چنین‏ شهادت‏ و اقرار و سوگندی‏ فاقد ارزش‏ و اعتبار است‏. متخلف‏ از این‏ اصل‏ طبق‏ قانون‏ مجازات‏ می‏شود.»

 

Gholamreza-Khosravi

غلامرضا خسروی که به اتهام هواداری سازمان مجاهدین خلق در سال ۱۳۹۳ اعدام شد

 

 

– شکنجه‌های جسمی
در زندان‌های جمهوری اسلامی از شکنجه‌های جسمی بیشتر در دهه ۶۰ استفاده می‌شده است. هرچند که امروز هم نمونه‌های زیادی از این نوع شکنجه‌ها را می‌توان در زندان‌ها دید. با گذشت زمان، آثار شکنجه را شاید بر روی تن زندانی نتوان دید ولی آثار روانی آن گاهی تا پایان عمر همراه زندانی خواهد ماند.

– شکنجه‌های روحی
این نوع شکنجه (که به آن «شکنجه سفید» هم گفته می‌شود) علت اصلی بیماری‌های قلبی و عصبی است که زندانیان به آن دچار می‌شوند. از انواع این شکنجه می‌توان به: تهدید تجاوز جنسی، تهدید به آزار خانواده، تمسخر روابط خصوصی زندانی، اعدام‌های ساختگی، بازجویی‌های طولانی، بازداشتگاه انفرادی، نفی حقوق زندانی، ناسزا گفتن، اعترافات اجباری، عدم ارتباط با خانواده و تبعیدهای ناگهانی اشاره کرد.

– موارد زیر، شایع‌ترین شکنجه‌ها در زندان سیاسی هستند:
(a): اعترافات اجباری
می‌توان گفت تمام فشارهایی که به زندانی وارد می‌شود، برای رساندن او به نقطه اعتراف است؛ چه اعتراف به گناه و چه اعترافات دروغین. اما یکی از معمول‌ترین نوع اعترافات که اهداف متعددی را دنبال می‌کند، «اعتراف تلویزیونی» است که در ایران قدمتی ۵۰ ساله دارد و بنابر اسناد تاریخی «غلامحسین ساعدی» نویسنده، اولین قربانی آن بود.

(b): بازداشتگاه انفرادی
کنوانسیون منع شکنجه و میثاق بین‏المللی‏‏ حقوق مدنی و سیاسی اعلام کرده‏اند: «اگر شخص به مدت بیش از ۱۵ روز در حبس انفرادی باقی بماند، این عمل نوعی شکنجه روانی محسوب خواهد شد.»

• «غلامرضا خسروی» که به اتهام هواداری سازمان مجاهدین خلق دستگیر و نهایتاً اعدام شد، مدت ۲۴ ماه در سلول انفرادی محبوس بود.

(c): عدم ارتباط با خانواده
این مورد را می‌توان مهم‌ترین عامل افسردگی و اختلال روانی زندانی دانست. بعضی از حقوق زندانیان از جمله موارد ۲۱۳ و ۲۲۹ «آیین‌نامه سازمان زندان‌ها» که به مرخصی و ملاقات زندانی اشاره دارد، منوط به نظر مساعد مسئولین است و به ندرت شامل زندانیان سیاسی می‌شود؛ تا حدی که تعدادی از زندانیان بیش از ۱۰ سال از حق مرخصی محروم شده‌اند.

(d): تبعید/ تبعید ناگهانی
برای یک زندانی هیچ‌چیز آزاردهنده‌تر از جابه‌جایی در زندان نیست، حتی اگر این جابه‌جایی از اتاقی به اتاق دیگر باشد. این عدم امنیت یکی دیگر از گره‌های کور روانی است که همیشه با زندانی می‌ماند.
• یک زندانی سابق می‌گوید: «یکی از همبندی‌ها را به زندان برازجان تبعید کردند و او خیلی نگران بود. با همه خداحافظی کرد و پشت سرش سرود خواندیم. رفت، ولی نزدیک شب دوباره برگشت. گفته بودند: فردا به برازجان اعزام می‌شوی. فردایش دوباره رفت و باز برگردانده شد. این ماجرا سه‌بار تکرار شد. در تمام این مدت همبندی ما خیلی عذاب کشید و شاهد بودیم که داشت دیوانه میشد.»

 

مازیار بهاری روزنامه نگاری که ناچار به اعترافات ساختگی علیه خود شد

مازیار بهاری روزنامه نگاری که ناچار به اعترافات ساختگی علیه خود شد

 

 

ج) عدم رعایت بهداشت روانی
بر اساس ماده ۱۰۲ آیین‌نامه سازمان زندان‌ها، بهداری زندان مکلف به تست پزشکی ماهیانه تمام زندانیان است و البته آن‌ها در بدو ورود نیز باید مورد ویزیت کامل پزشکی قرار گیرند. با این حال، تست پزشکی معمولاً انجام نمی‌شود و بیشترین داروهایی که از سوی پزشکان زندان تجویز می‌شود، داروهای آرام‌بخش، نشاط‌آور و خواب‌آور است.

• «دکتر کامران ایازی» زندانی عقیدتی، از منتقدان اصلی وضعیت بهداشتی و درمان اوین است. او می‌گوید: «میزان و طول مدت مصرف بعضی داروها توسط زندانیان اصلاً متعارف نیست و عوارض منفی شدیدی دارد.»

البته این تمام ماجرا نیست. شرایط نگهداری زندانیان سیاسی به شکلی است که روح و روان زندانی را به شدت تهدید می‌کند. عدم امکان استفاده از تلفن، مکاتبه با خانواده یا وکیل، فشارهای مضاعفی مثل حمله به بند با بهانه بازرسی، ادامه داشتن بازجویی و در مواردی حضور بازجویان در زندان و فشار برای همکاری یا جاسوسی از سایر زندانیان و… از جمله موارد متعددی است که زندانیان سابق درباره بند سیاسی ذکر می‌کنند.