آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۴ فروردین ۱۳۹۵

هوتن پاینده

سیاست


ریخت‌شناسی بازجوهای امنیتی


نمایی از فیلم بازجویی از همسر سعید امامی

نمایی از فیلم بازجویی از همسر سعید امامی

 

 

باز جو های امنیتی در جمهوری اسلامی همیشه از موضوعات مورد توجه بوده اند. به دلیل ویژگی اقتدار گرایانه نظام سیاسی و سرکوب مستمر جامعه مدنی و اپوزیسیون سیاسی و تنگ تر شدن تدریجی حلقه خودی ها در حکومت، باز جو ها نام های آشنایی برای بخش مهمی از جامعه ایران بوده اند. صابون آنها به تن خانواده های زیادی از جامعه ایران خورده است که فرزندان، پدران و مادران، خواهر و برادر های آنها یا در مغاک مرگ فرو رفته اند، یا سالیان متمادی در پشت میله های عبوس و سرد زندان فرصت زندگی کردن را از دست داده اند و یا با محرومیت های متعدد اجتماعی مواجه شده اند.

 

البته مراد از باز جو در اینجا باز جو هایی هستند که در پرونده های سیاسی فعال بوده و هستند. باز جو اگر مراد ضابط قضایی و یا بازپرس باشد به مراتب جمعیت بزرگ تری از باز جو های امنیتی است که در حوزه های گوناگون بزهکاری های اجتماعی فعالیت می کنند.
حضور پر رنگ باز جو های امنیتی در عرصه سیاسی و سرنوشت جامعه باعث شده است تا ذهنیت های خاصی در مورد آنها ایجاد شده و گاه به افسانه سرایی منجر شود. در برخی ذهنیت آنها افراد ویژه ای توصیف می شوند که به لحاظ ذاتی خشونت طلب و افراطی بوده و از نوعی ساختار ژنتیک برخوردار هستند که آنها را به سمت سلطه گری و انقیاد انسان های مخالف و دگر اندیش پیش می برد. بعضی آنها را منفی ترین واژه ها توصیف می کنند که گویی هیولایی در پوشش انسان هستند. اما برخی از مشاهدات و روایت های بازجویی شدگان آشکار می سازد که آنها از جنس مردمان جامعه هستند که یا بر اساس پیوند های ایدئولوژیک و وفاداری به نظام و یا انجام حرفه شغلی مبادرت به انجام این کار می کنند. برخی مدعی هستند بازجویانی را دیده اند که اگر در بیرون از زندان آنها را می دیدند هرگز به ذهن شان خطور نمی کرد آنها بازجو هستند.
بنابراین دشوار بتوان قبول کرد بازجو های امنیتی جمهوری اسلامی نیرو هایی از تبار ویژه هستند. بلکه آنها افرادی هستند که در شرایط خاص بازجو شده اند. این اتفاق ممکن است برای بخش های از جامعه نیز بیفتد. البته بازجویی امنیتی به خصوص در شکلی که با خشونت بالایی همراه است کار هر کسی نیست و ویژگی های شخصیتی خاصی را طلب می کند. منتها شاکله هویتی و رفتاری بازجو های امنیتی در یک روند شکل می گیرند.
بنابراین سیمای شخصیتی و هویتی بازجو های امنیتی در جمهوری اسلامی پیچیده است. نبود اطلاعات و تعمد حکومت و هم بازجویان در اختفای خود این پیچیدگی را تشدید کرده است. البته با در نظرگرفتن خاطرات زندانیان سیاسی و همچنین دفاعیات آنها در دادگاه ها ویا شکایت هایی که از رفتار بازجو ها و اقدامات خلاف صورت گرفته در بازداشتگاه ها صورت گرفته، می توان جمع بندی هایی کلی داشت که البته اعتبار آنها نیاز مند کار تحقیقاتی گسترده است.

 

حسن شریعتمداری معروف به برادر حسن از بازجویان سابق وزارت اطلاعات. او خود این ادعا را تکذیب کرده است

حسن شریعتمداری معروف به برادر حسن از بازجویان سابق وزارت اطلاعات. او خود این ادعا را تکذیب کرده است

 
اما باز جو های امنیتی در جمهوری اسلامی علی العموم شخصیت اقتدار گرا دارند. خود را فدائی و در خدمت آرمان های نظام و رهبری واسلام می دانند. تمایل دارند از خود چهره ای ترسیم کنند که برای کمک به ملت و هدایت جامعه به مسیر درست و ادای دین به شهدا و انجام تکلیف شرعی از راحتی ورفاه شخصی گذشته اند. آنها مدعی هستند زندگی شان را برای جمهوری اسلامی و بقای آن و جلوگیری از توطئه های دشمنان گذاشتند و رنج دوری از خانواده و فرزندان را تحمل می کنند. آنها خود را مذهبی و متشرع جلوه می دهند.
آنها می کوشند تا شخصیتی پر ابهت و زیرک از خود ترسیم نمایند. اما از جنبه زیرکی و هوشیاری معمولا تلاش های شان به نتیجه نمی رسد. اما در پرتو استفاده از خشونت می توانند قدرت خود را در سلول ها و اتاق های بازجویی به اکثر متهمان تحمیل نموده و آنها را مرعوب نمایند.
کثیری از آنها پای بند قواعد واصول اخلاقی و انسانی نیستند و از دید آنها هدف وسیله را توجیه می کند. فریب از ابزار های اصلی کار آنها است. قوانین و حقوق شهروندی برای آنها ملاک نیستند وبه راحتی زیر پا گذاشته می شوند. خود را ادم های قدر قدرتی معرفی می کنند که هیچ چیز محدود شان نمی کند و به راحتی می توانند قاضی را کنار بزنند و یا مجری تصمیمات خود سازند. معمولا بازجوها در روند بازجویی حتی یک مورد استاندارد در مورد تکمیل پرونده و حرف کشیدن از متهم را رعایت نمی کنند. چشم بند، شکنجه، نشستن پشت سر متهم، تهدید متهم، فحاشی به خانواده ی متهم، دخالت در زندگی خصوصی، تهدید به بازداشت دوستان و اعضاء خانواده، اتهامات اخلاقی و … همه روش هایی هستند که علی رغم منع قانونی و ظاهری این اعمال از سوی ضابطان قضایی و ماموران اطلاعاتی ولی عمدتا توسط همه ی بازجوها در ادوار مختلف حیات جمهوری اسلامی به درجات متفاوت اعمال می شود.
باز جو از تکنیک های روانشناسی بهره می جوید. آموزش هایی دارند. از مهارت های تجربی دستگاه اطلاعاتی حکومت و یافته های عملی آن و همچنین شگرد های امنیتی حکومت های تمامیت خواه و غیر دمکراتیک نیز استفاده می کنند. بازجویی کار جمعی است. رقابت در بین گروه های بازجوئی نیز وجود دارد.
اما این کلیات برای شناخت ویژگی های شخصیتی بازجو و تدقیق تنوع بین آنها کافی نیست. از آنجاییکه در این خصوص اطلاعات و مطالب تحقیقاتی معتبری وجود ندارد.، لذا از روش مطالعه میدانی در سطحی محدود در چارچوب منابع و حوصله مطلب استفاده شد تا بتوان چهره دقیق تری از سیمای بازجویان امنیتی جمهوری اسلامی ترسیم کرد. نمونه انتخاب شده ۱۲ نفر از زندانیانی است که در دهه های ۶۰، ۷۰ و ۸۰ شمسی در بازداتشگاه های امنیتی جمهوری اسلامی بازجوئی شده اند. به دلیل کوچک بودن نمونه، نتایج آن لزوما قابل تعمیم به کل بازجو های امنیتی یادشده نیست. اما دریچه ای را برای شناخت بهتر می گشاید و یک نوع کار مقدماتی است.
۱۰ نفر از دوازده زندانی مورد مصاحبه مرد و دو نفر دیگز زن هستند. دو نفر از آنها تجربه زندان در دهه شصت را داشته اند. برخی از از آنها چند باز بازداشت شده و با باز جو های متعدد سر و کله زده اند. افراد انتخاب شده روزنامه نگار، وکیل، فعال سیاسی، روحانی، جامعه شناس، فعال دانشجوئی، کنشگر زنان و مدافع حقوق بشر بوده و به دلیل فعالیت در این حوزه ها دستگیر و بازجویی گشته اند. در ادامه جمع بندی از جواب های آنها ارائه می گردد. در طراحی پرسشنامه کوشش شد تا اطلاعاتی از مشاهدات شخصی زندانی ها از ویژگی های بازجو ها بدست آید.

 

سرتیپ پاسدار رضا سراج معروف به علوی که گفته می شود از بازجویان اطلاعات سپاه است

سرتیپ پاسدار رضا سراج معروف به علوی که گفته می شود از بازجویان اطلاعات سپاه است

 

 

جمع بندی
همانطور که در ابتدا تاکید شد شمار کم نمونه اجازه نمی دهد نتایج نظر خواهی را به کل جامعه باز جو های امنیتی جمهوری اسلامی تعمیم داد. اما با بررسی و تحلیل محتوایی جواب ها می تواند نکاتی را استخراج کرد. نخست تنوع پاسخ ها نشان می دهد الگوی رفتاری واحدی در بازجو های یاد شده وجود ندارد. اگر چه اشتراکاتی می توان یافت. اما تفاوت ها که مربوط به حوزه کاری، زمان و شخصیت باز جو ها و سطح پرونده است،اجازه برخورد ذات گرایانه و همسان سازی های تقلیل انگارانه را نمی دهد.
روند هایی به لحاظ فرضیه قابل طرح هستند که به مرور بعد از افزایش عمر جمهوری اسلامی بر شمار سن بازجو ها و مهارت های عملیاتی شان افزوده شده است. همچنین برخورد ها به طور نسبی از روش های سخت به نرم متمایل شده است. اگرچه هنوز شکنجه به میزان زیادی در صورت ضرورت وجود دارد.
همچنین تعداد باز جو هایی که از سر اعتقاد به این کار روی آورده اند در درازای زمان در برابر کسانی که از سر منفعت طلبی و امتیازات شغلی بازجوی امنیتی شده اند، کاهش یافته است. همچنین بازجو ها رفتار یکسانی در محیط بازجویی با فضای بیرون ندارند. خانواده را در جریان فعالیت های شان قرار نمی دهند. بازجو ها از شناخته شدن هراسان هستند. معمولا موقعی خود را در برابر متهم معرفی می کنند و بازجویی بدون چشم بند انجام می شود که یا پرونده در سطح محدودی است و قرار است بازپرسی علنی باشد و یا متهم وارد فرایند توبه شده است. در برخی موارد اعتماد برقرار شده بین متهم و بازجو نیز باعث شده تا بازجو از پشت پرده بیرون بیاید.
اعمال خشونت از طریق سلسله مراتب بازجویی صورت می گیرد. سر باز جو ها به ندرت به خشونت فیزیکی روی می آورند و حداکثر به تحقیر، توهین و خشونت کلامی متوسل می شوند. در مواردی شکنجه گران خارج از تیم بازجویی هستند. بازجو ها خود را متمایل به احزاب سیاسی نشان نمی دهند اما وفاداری مشخصی به ولی فقیه ومخالفت توام با دشمنی با اصلاح طلبان و اپوزیسیون سیاسی دارند.
نکات فوق دریچه هایی برای تحقیق می گشایند و هیچیک از آنها را تا زمانی که مطالعه گسترده میدانی و تکنیک های آماری تایید نکرده است، نمی توان قطعی دانست.