آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۴ فروردین ۱۳۹۵

زویا سرمد

زنان


دشواری زن بودن در زندان


آتنا فرقدانی

آتنا فرقدانی

 

تفاوت‌های فیزیکی و روانی زنان نسبت به مردان موضوع مهم و غیرقابل انکاری است. این ویژگی در هر موقعیتی، خصوصا در شرایط سخت و فشارهای جسمی و روانی می‌تواند میزان آسیب‌پذیری آنان را تغییر دهد؛ نه این‌که لزوما بکاهد. یکی از این موارد خاص، زندان است. از آن‌جا که در موقعیت‌هایی مثل بازداشت، زندان و بازجویی همه افراد تحت فشار هستند و احتمال برخورد فیزیکی وجود دارد؛ ناچاریم به ویژگی‌های جسمی و روانی زنان نیز توجه کنیم.
۱. تفاوت‌های زنان و مردان
الف) ویژگی‌های جسمی زنان
توجه به ساختار فیزیکی بدن زنانه در این بحث اهمیت زیادی دارد. استخوان زنان ظریف‌تر از مردان و در نتیجه تحمل فشار استخوان‌های زنان کمتر است. مهم‌تر از این موارد، تفاوت در حفره شکمی است که داشتن رحم و احتمال بارداری، هر ضربه‌ای به شکم را برایشان حساس می‌کند. از طرف دیگر عادت ماهانه و دردها و ناراحتی‌های آن و احتمال باردار بودن هم جزو خصوصیات فیزیکی زنانه است که همیشه و همه‌جا آن‌ها را درگیر می‌کند.
به این ترتیب اهمیت رسیدگی پزشکی در مورد زنان ضروری‌تر به نظر می‌رسد. در حالی که وضع عمومی سلامت در زندان‌ها و خصوصاً بندهای سیاسی، بسیار ناامیدکننده است. «فائزه هاشمی» که فقط ۶ ماه در زندان اوین بوده است، در مصاحبه با روزنامه بهار می‌گوید: «عمده درمان در بهداری زندان، داروهای آرام‌بخش است؛ به‌خصوص اگر در شب کارت به درمانگاه بکشد. برای اعزام پزشکی به بیرون از زندان نیز بایستی از هفت‌خوان رستم بگذری.»

ب) ویژگی‌های روانی زنان
هرچند نوع تربیت، ویژگی‌های شخصیتی، گرایش‌های فکری و… بر میزان تحمل افراد در موقعیت‌های گوناگون اثر دارد؛ اما زنان از نظر روحی و روانی، نسبت به مردان حساس‌تر و عاطفی‌تر هستند. این به معنی ضعیف‌تر بودن آن‌ها نیست ولی ناگزیر سطح تحمل آنان را تغییر می‌دهد.
تفاوت نوع هورمون‌های زنانه و مردانه، ساختار عاطفی و احساسی آن‌ها را می‌سازد؛ بنابراین تغییرات زیاد سطح هورمون‌های زنان، آن‌ها را حساس‌تر و آسیب‌پذیرتر می‌کند.

 

– جنسیت: حربه‌ای برای فشار بر زنان
یکی از دغدغه‌های مهم هر زنی احساس امنیت فیزیکی است که با احساس امنیت جانی برابری می‌کند و برای بعضی از آن هم فراتر می‌رود. متاسفانه علی‌رغم اسلامی بودن حکومت و قانون ایران، به نظر می‌رسد در این مورد محدودیتی برای ماموران قانون وجود ندارد.
• استفاده از الفاظ ناشایست، خطاب «هرجایی» دادن و هر نوع کلمه رکیک و دشنام‌های جنسی که در هر شرایطی برای زن‌ها آزاردهنده است، در زندان به‌عنوان اهرم‌فشار و حتی نوعی ابزار شکنجه استفاده می‌شود.
یکی از اولین زنانی که چنین فشارهایی را افشا کرد «محبوبه عباس‌قلی‌زاده» بود. او پس از آزادی، در کمیته حقیقت‌یاب از دو انتخابی که بازجو پیش رویش قرار داده بود، گفت: اعتراف به رابطه جنسی، یا افشاگری علیه دوستان و همکارانش.
نوع فشار بر عباس‌قلی‌زاده را می‌توان به شکنجه «فهیمه دری نوگورانی» (همسر «سعید امامی») تشبیه کرد. فیلمی که چند سال پیش از بازجویی و شکنجه همسر این عضو ارشد وزارت اطلاعات پخش شد، می‌تواند سندی برای این روش غیرانسانی باشد. در این فیلم، بازجویان برای اعمال فشار بر زندانی، او را وادار به اعتراف جنسی علیه خودش می‌کنند.

• «آتنا فرقدانی» نیز در فاصله زمانی اجرای حکم، ویدئویی منتشر کرد که در آن علاوه بر موضوع کار گذاشتن دوربین در توالت زنان، به استفاده از کلمات خاص برای شکستن زنان اشاره می‌کند.

 

منصوره بهکیش در کنار مادر بهکیش

منصوره بهکیش در کنار مادر بهکیش

 

۲. تفاوت موقعیت خانوادگی و اجتماعی زنان
برخلاف مردان، زندانی شدن زن (به هر دلیلی) می‌تواند باعث بی‌آبرویی خانواده او باشد؛ حتی خانواده‌های مدرن و غیرمذهبی هم از بازداشت و زندانی شدن دختران‌شان هراس بیشتری دارند. این موضوع می‌تواند دغدغه ذهنی مضاعفی برای زنان و دختران زندانی ایجاد کند.

– ترس از تجاوز
یکی از دلایل نگرانی همیشگی خانواده‌ها از حبس و حتی بازداشت دختران‌شان، ترس قدیمی از هتک‌حرمت آنان است.
اخبار و شایعات درباره صیغه یا مورد تجاوز قرار گرفتن دختران باکره‌ای که سال‌های اولیه پس از انقلاب به اعدام محکوم می‌شدند، هنوز از ذهن ایرانیان پاک نشده است. شایعه یا واقعیتی که می‌گفت: بنابر اعتقادات اسلامی، دخترانی که باکره بمیرند به بهشت خواهند رفت. به همین دلیل دختران عضو سازمان مجاهدین خلق و دیگر گروه‌های مخالفان که به مرگ محکوم می‌شدند، شب پیش از اعدام به عقد زندانبان درمی‌آمدند تا از بهشت محروم شوند!

– مادر بودن
یکی از ویژگی‌های مهمی که شرایط زنان زندانی را تغییر می‌دهد «مادر بودن» آن‌هاست. وابستگی شدید فرزند به مادر و بالعکس، تحمل زندان را برای هر زنی سخت‌تر می‌کند. طبیعتاً بچه‌‌ها در سن پایین هم از نظر فیزیکی و هم از نظر عاطفی به مادر وابسته‌اند و این وابستگی دوطرفه، فشار مضاعفی برای زنان زندانی خواهد بود.
کم بودن دفعات ملاقات‌ و کوتاهی طول مدت آن، بر نگرانی‌ و دغدغه‌های آن‌ها می‌افزاید؛ خصوصاً که زندانیان سیاسی به تلفن هم دسترسی ندارند تا از احوال خانواده‌شان با خبر شوند. زنان زندانی یک تا دوبار در ماه می‌توانند ملاقات حضوری با فرزندان‌شان داشته باشند و کم‌سن بودن بچه‌ها هم تاثیری بر این زمان ندارد.
نرگس محمدی در نامه‌ای به این موضوع اشاره می‌کند که ۱۱ مادر دیگر به همراه او در اوین هستند و ۳ نفر از این مادران کودکان زیر ۱۰ سال دارند. این زنان از تماس تلفنی محرومند و هر ۱۵ روز یک‌بار و با اجازه مقامات قضایی و با حضور ماموران، فقط ۱-۲ ساعت با فرزندان‌شان وقت می‌گذرانند.

آمار زنان زندانی سیاسی در ایران (تا پایان بهمن ۱۳۹۳)
– ۶۲ زندانی عقیدتی و سیاسی زن در ۱۴ زندان در شهرهای مختلف ایران محبوس هستند.
– شهروندان بهایی با ۲۰ زندانی، بیشترین تعداد زندانی سیاسی زن را دارند.
– زندان اوین با نگهداری از ۲۶ زندانی، بیشترین آمار را به خود اختصاص داده است. از وضعیت و محل بازداشت ۷ زندانی اطلاع دقیقی در دست نیست و ۱۲ زندانی دیگر این لیست نیز به‌صورت بلاتکلیف در حبس غیرقانونی به سر می‌برند.
– فاطمه رهنما، ریحانه طباطبایی، شبنم عیسی‌خانی، ساقی فدایی، معصومه قلی‌زاده و رزیتا واثقی، ۶ زندانی سیاسی هستند که تا آبان سال جاری، با اتمام دوره محکومیت و یا به صورت مشروط آزاد شده‌اند.
– سهیلا اقدسی، فرح باغی، ندا فرصتی‌پور، طناز محمدی و مینا مناقب نیز ۵ زندانی جدید بودند که به لیست قبلی افزوده شدند. گفته می‌شود مینا مناقب به اعدام محکوم شده و زینب جلالیان نیز محکوم به حبس ابد است.

 

ژیلا بنی یعقوب و بهمن احمدی عمویی

ژیلا بنی یعقوب و بهمن احمدی عمویی

 

۳. شرایط زندان زنان
«جمعیت» در هر موقعیتی یک فاکتور مهم و تعیین‌کننده است. در تمام زندان‌های ایران تفاوت عددی زندانیان سیاسی باعث شده آن‌ها به اجبار در کنار مجرمان و زندانیان عادی قرار بگیرند. در حالی‌که شرایط و امکانات زندانیان سیاسی قابل مقایسه با زندانیان عادی نیست، اما در همین شرایط نابرابر هم کفه بی‌عدالتی در سمت زنان سنگین‌تر است. زندان اوین و رجایی‌شهر تنها مکان‌هایی هستند که در آن‌ها زندانیان سیاسی می‌توانند وضعیت بهتری داشته باشند.
با توجه به گزارشی که تیر ۱۳۹۳ از زندان زنان ورامین به‌عنوان «بهترین زندان زنان ایران و حتی جهان!» منتشر شد؛ می‌توان سطح ایده‌آل‌های مسئولان قضایی در مورد زندان‌های زنان را دریافت. در این گزارش اشاره شده که تعدادی از زنان سیاسی که حساسیتی روی آن‌ها نیست، در این زندان هستند. در سال‌های اخیر هرازگاهی تعدادی از زنان فعال سیاسی یا روزنامه‌نگار به این زندان تبعید و سپس به اوین بازگردانده شدند.

الف. نوع امکانات لازم
زنان به دلیل شرایط فیزیکی خاص، نیازها و امکانات بهداشتی متفاوتی نیاز دارند. ساده‌ترین و در عین حال مهم‌ترین مسئله «عادت ماهانه» است که آنان را از نظر جسمی و روانی در شرایط خاصی قرار می‌دهد و نیازهای متفاوتی برایشان ایجاد می کند. اما در بازداشتگاه‌ها نه‌تنها هیچ داروی آرام‌بخشی در این زمینه داده نمی‌شود، بلکه نواربهداشتی به صورت سهمیه‌ای و بسیار کم در اختیار زندانیان قرار می‌گیرد.
زندانیان سیاسی که مدت زیادی را در بازداشت می‌گذرانند، طبیعتاً به لوازم آرایشی- بهداشتی هم نیاز پیدا می‌کنند. شاید به نظر کم اهمیت باشد، اما قابل تصور است که مثلاً پس از ۲ ماه بازداشت، چهره یک زن زندانی چقدر تغییر کرده و امکان دارد باعث تخریب روحیه او شود.
معضل دیگر، ممنوعیت سوتین در بازداشتگاه‌ها است. پوشیدن این لباس زیر برای بعضی افراد، خصوصاً در فصل‌های گرم سال، ضرورت دارد و نبودش بسیار آزاردهنده است.

ب. دوربین و شرایط ایمنی
روش تفتیش بدنی و نوع نظارت بر سلول‌ها یکی دیگر از مسائلی است که می‌تواند باعث آزار زنان شود. هرچند این مورد برای مردان زندانی هم اعمال می‌شود ولی «برهنگی» و «دیده شدن» برای زنان مساله‌ای کاملا متفاوت و بسیار حساس است.
نرگس محمدی که برای اقدامات درمانی به بیمارستان اعزام شده بود، مجبور شد با حضور نگهبان لباس‌هایش را عوض کند و چون به این قانون رضایت نداد، بدون انجام معالجه به زندان بازگشت.همین موضوع باعث شد تا آذر ۱۳۹۴ پرونده جدیدی با عنوان «توهین به مامور دولت» برای نرگس محمدی گشوده شود!
سال گذشته خبری درباره نصب دوربین در حمام‌ و توالت‌های زندان زنان اوین منتشر شد. سخنان آتنا فرقدانی در پیام ویدئویی‌اش، به نوعی این موضوع را تایید کرد.

ج. پوشش اجباری
وقتی صحبت از تبعیض علیه زنان ایرانی می‌‌شود، اولین و ساده‌ترین تصویری که به ذهن خطور می‌کند؛ حجاب اجباری است که به نماد حقوق نابرابر زنان تبدیل شده است. این حجاب اجباری در زندان، اجباری‌تر و سنگین‌تر است. زن‌ها مجبورند در فضای زندان، اتاق بازجویی و دادگاه چادر بپوشند. چادرهایی بد رنگ که عمومی هستند و طبیعتاً به نظافتشان توجه نمی‌شود.
نسرین ستوده به دلیل استفاده نکردن از چادر، ۳ هفته از ملاقات کابینی محروم شد. البته در قوانین زندان‌ها ذکر نشده که زنان زندانی در وقت ملاقات باید از چادر استفاده کنند و بر اساس قانون، زندانیان سیاسی از داشتن لباس فرم نیز معاف هستند که سال‌هاست این قانون – به‌ویژه در بند زنان زندانی سیاسی- نقض می‌شود.