آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۴

لیلا عفتی

اجتماع


مدارس محیط زیستی و امیدواری به عمومی کردن آموزش مراقبت از طبیعت


ffffff

آموزش محیط زیست ضرورت و نیاز دنیای امروز است. صنعتی شدن جوامع و استفاده از مظاهر آن حتا در مناطق روستایی سبب ایجاد زباله‌های فراوان و آلودگی آب و هوا شده است و این روند آلوده‌سازی به شدت و سرعت در حال افزایش است، تا جایی که فعالان محیط زیست فکر می‌کنند اگر این روند همین طور ادامه بیابد به زودی زمین دیگر قادر به نفس کشیدن نیست. استفاده‌ی بی‌رویه از منابع و ذخایر طبیعی، بیابان‌زایی و جنگل‌زدایی، رشد قارچی ساختمان به جای درخت، و مصرف بیش از حد آب‌های سطحی و سفره‌های زیرزمینی از جمله عوامل تأثیرگذار در آلودگی محیط زیست است و آگاه‌سازی عمومی و آموزش جامعه درباره‌ی ارزش و اهمیت محیط زیست برای زندگی همه‌ی انسان‌ها مهم است. اما این آگاه‌سازی از چه راه‌هایی امکان‌پذیر است؟

نظرسنجی‌های انجام‌شده در خصوص محیط زیست نشان می‌دهد، وسایل ارتباط جمعی از جمله تلویزیون یکی از راه‌های مؤثر آموزشی برای ترویج حفاظت از محیط زیست است، اما مردم از سن پایین باید با مفاهیم محیط زیستی آشنا بشوند و حفظ و نگهداری محیط زیست را یاد بگیرند. تبدیل مفهوم حفاظت محیط زیست به یک باور ذهنی و عادت تنها راهی است که در ‌‌نهایت به حفظ آن می‌انجامد و بهترین زمان برای ایجاد چنین باوری دوران کودکی است. در این زمینه مدارس نقش حیاتی دارند، اما آموزش کودکان نیروهای آموزش‌دیده و معلمان و مدیران آگاه نسبت به این موضوع را نیاز دارد، در حالی که مدیران و معلمان مدارس خودشان هنوز در این زمینه حساسیت لازم را ندارند و حفظ محیط زیست در وجود خودشان نهادینه نشده است.

در دستورعملی که از سوی «سازمان حفاظت محیط زیست» برای مدارس جامع محیط زیستی نوشته شده، آمده است: «کودکان ما خیلی زود مداد در دست می‌گیرند و بر روی کاغذ نقاشی می‌کنند. به این ترتیب، می‌توان به آن‌ها آموزش داد که همه‌ی این‌ها از چوب درست شده‌اند و با تراشیدن زیاد مداد‌ها یا مصرف بیهوده‌ی کاغذ‌ها نباید موجب قطع درختان شد. در حین آموزش درباره‌ی هر عنصر طبیعی هم می‌توان شیوه‌ی حفظ آن را آموزش داد. آموزش درباره‌ی ارزش آب و ارزش گیاهان با کمک به کودک در کاشت دانه و مراقبت از آن و شیوه‌های بازیافت زباله همگی در کلاس‌های مدرسه امکان‌پذیر است و می‌تواند مکمل برخی درس‌ها باشد.»

اما آیا این آموزش‌های غیرمنظم و‌ گاه‌به‌گاه برای کودکان کافی است؟ در برخی کشور‌ها، آموزش حفظ محیط زیست به کتاب‌های درسی دانش‌آموزان راه یافته است و دانش‌آموزان حتا با مشخصات گیاهان و جانوران بومی خود به شکل علمی آشنا می‌شوند، و اقلیم‌شناسی پله به پله از محیط زیست خود دانش‌آموزان در هر شهر شروع می‌شود و به کشور خود، کشورهای همسایه، و سایر مناطق جهان می‌رسد. آموزش محیط زیست در کشور ما هنوز به طور جدی به کتاب‌های درسی و مدارس راه نیافته است. اما وجود طرح‌هایی مثل «مدارس محیط زیستی» اگر سرعت اجرایی کافی داشته باشد، می‌تواند این امیدواری را ایجاد کند که در سال‌های آینده موضوع محیط زیست در مدارس ایران نیز جدی گرفته شود.

برنامه‌ی «مدارس محیط زیستی» با هدف آموزش محیط زیست در نظام آموزش رسمی کشور در هفت مرحله و بر اساس استانداردهای کنترل پروژه و مدیریت محیط زیست برنامه‌ریزی شده است که بر طبق آن طیف وسیعی از افراد درگیر (شامل مدیران، معلمان، خانواده‌ها، دانش‌آموزان، و اولیای مدرسه، با محوریت دانش‌آموزان) آموزش داده می‌شوند، و در ‌‌نهایت مدارس عضو پس از گذراندن موفقیت‌آمیز مراحل هفت‌گانه‌ی برنامه، پرچم ویژه‌ی مدارس محیط زیستی (اکو اسکول) را دریافت می‌کنند. در حال حاضر، این برنامه در بیش از ۵۶ کشور در ۳۶ هزار و ۱۵۶ مدرسه و با حضور بیش از ۱۰ میلیون دانش‌آموز و ۶۲۸ هزار معلم پیاده شده است. این برنامه از خرداد ماه ۱۳۸۹ در ایران راه‌اندازی شده است و در مهرماه سال ۸۹، ۹ مدرسه به عنوان نمونه‌ی اجرای طرح انتخاب شده‌اند و مراحل اول و دوم به صورت آزمایشی اجرا شده است.

در طراحی این مدارس، به محیط زیست و ایجاد فضای سالم برای دانش‌آموزان توجه زیادی می‌شود. در برخی از مدارسی که عنوان «مدرسه‌‌ی محیط زیستی» گرفته‌اند، بام ساختمان مدرسه نیز مملو از گل و گیاه شده است. به گفته‌ی مسئولان، نحوه‌ی طراحی این مدارس به گونه‌ای است که با اصول صرفه‌جویی در مصرف انرژی و حفاظت از محیط زیست منطبق است، کمتر از حد معمول آب مصرف می‌شود، و انرژی برق از منابع قابل تجدید به دست می‌آید. به این ترتیب، دانش‌آموزان با زندگی گیاهان آشنا می‌شوند، نسبت به حفاظت از محیط زیست حساس می‌شوند، و با شیوه‌های صرفه‌جویی در مصرف انرژی آشنا می‌شوند.

Iranian-student-planting-tree-HR

مدارس محیط زیستی قصد دارند با ایجاد محیط آموزشی سالم و پاکیزه دانش‌آموزانی تن‌درست تربیت کنند؛ بازده آموزشی مدرسه را با رعایت ایمنی محیط، مصرف کنترل‌شده‌ی انرژی، و تأمین تن‎درستی دانش‌آموزان و کارکنان مدرسه بالا ببرند؛ مصرف منابع طبیعی و اولیه را کاهش دهند؛ مصرف انرژی و همچنین ضایعات و پس‎ماند‌ها را کاهش دهند؛ با استفاده‌ی بهنیه از منابع بهره‌وری را ارتقا دهند؛ قوانین و مقررات محیط زیستی را رعایت کنند و برای رسیدن به اهداف توسعه‌ی پایدار تلاش کنند. وجود دست کم یک کار‌شناس محیط زیست در هر مدرسه از ملزومات اجرای این طرح است، به طوری که این برنامه بتواند به کمک یک رابط محیط زیست که، ترجیحاً یکی از معلمان است، با دانش‌آموزان ارتباط بگیرد.
بر اساس دستورعمل «مدارس جامع محیط زیستی»، ادارات کل محیط زیست در همه‌ی شهرستان‌ها موظف شده‌اند نامه‌ای به مدارس منطقه ارسال کنند و، پس از دریافت پاسخ، مدرسه‌های علاقه‌مند به اجرای طرح را شناسایی کنند.
از سویی در روزهای پایانی سال ۹۲، تفاهم‌نامه‌ی همکاری بین سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت آموزش و پرورش امضا شد که این دو نهاد بر اساس آن، در راستای تحقق اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (مبنی بر حفاظت از محیط زیست به عنوان یک وظیفه‎ی عمومی)، و با استناد به مفاد ماده‌ی ۶ آیین‌نامه‌ی اجرایی بند الف ماده‌ی ۱۸۹ قانون برنامه پنجم توسعه‌ی کشور (مبنی بر ضرورت دانش‌افزایی و توسعه‌ی مشارکت جامعه‌ی دانش‌آموزی در حفاظت از محیط زیست)، و به منظور تحقق اهداف فرهنگی و آموزشی درباره‌ی هدایت و استفاده‎ی بهینه از ظرفیت دانش‌آموزان در جریان توسعه‌ی فرهنگی ـ اجتماعی کشور در زمینه‎ی محیط زیست و توسعه‌ی پایدار تفاهم کردند.

اما این تفاهم‌ها به کجا خواهد رسید؟ آیا مدارس محیط زیستی گسترش خواهند یافت؟ آیا احترام به محیط زیست و حفظ آن از مدارس محیط زیستی وارد جامعه خواهد شد؟ طبعاً پیوستن به طرح‌های جهانی محیط زیستی گامی مؤثر در آموزش افراد برای حفظ طبیعت و محیط زیست است، به شرط این که این طرح‌ها به درستی اجرا شود و آموزه‌های آن به فرهنگ عمومی و اجتماعی تبدیل شود.