آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

مهدی جامی

اجتماع


واژه نامۀ کوچک مهاجرت، تبعید، آوارگی


واژه

اول لس آنجلس بود. گویی همۀ ایرانی‌های خارج یک جا جمع بودند. اینها از نظر ایرانیان انقلابی، دلشان با آمریکا بود. به قبله‌شان پناه برده بودند. کسی دلش برای آنها نمی‌سوخت. پیوندی با آنها نداشت. اما ویدئو‌ها و نوارهای خوانندگانش هنوز دلبری می‌کرد. تقدیر این بود که تا سالها هم ایران نتواند از مهر این ایرانیان رانده شده و گریخته دل بکند.

امروز ده‌ها لس آنجلس داریم. یا تهرانجلس. گرچه همۀ آنها که رفتند از تهران نبودند. اما تهران نام پایتخت ایران بود. تورنتو هم شهر ایرانی‌هایی شد که راه به آمریکا نداشتند و همان‌جا ماندند. اسم محله‌شان شد تهرانتو. حالا در لندن و پاریس و برلین و کلن و بروکسل و آمستردام و استکهلم و اسلو هم ایرانیان محله دارند. مغازه دارند. نانوایی دارند. چلوکبابی دارند. و بسیاریشان دیگر پاسپورت ایرانی هم ندارند. نسل بعدی گریختگان و رانده شدگان، راهی مالزی شدند. راهی تاجیکستان شدند. به ارمنستان پناه بردند یا به خانۀ همۀ پناهنده‌ها: ترکیه.
جریان مهاجرت خودخواسته یا سرنوشت‌خواسته و اجبارشده و تحمیل شده یا جریان رانده شدن گروه‌های بزرگی از ایرانیان و تبعیدهای رسمی و غیررسمی و آواره شدن هزاران هزار ایرانی در راه‌ها و مرز‌ها و دریا‌ها و جزیره‌ها و اردوگاه‌ها هرگز ثبت نشده است. از بس که ما مردم بزرگ منش‌ایم و نمی‌خواهیم بدبختی‌های خود را به یاد آوریم و شومی سرنوشت تحمیل شده به خود را باور کنیم. و هزار و یک دلیل دیگر که اینجا نمی‌خواهم وارد آن بشوم و کار یک دو سه تن هم نیست بحث از آن. اینجا می‌خواهم فهرستی از واژه‌ها و تعبیرهایی را به دست بدهم که در جریان این تاریخ ثبت نشده وارد زبان ما شده است. زبان ما این تاریخ را ثبت کرده است. این واژه‌ها یا اصلا بعد از انقلاب ۵۷ به وجود آمد یا در جریان “سیاست حذف” معنای تازه‌ای پیدا کرد. این فهرست نه کامل است و نه می‌تواند کامل باشد. فقط یک طرح است. برای نوشتن فرهنگ مهاجرت و تبعید و حذف پس از انقلابی که به گروگان گرفته شد و آنها که به قدرت رسیدند آنها را که نرسیدند حذف کردند و آنها را که ممکن بود ادعایی داشته باشند راندند. این واژه‌ها تنها یادآوری است و بس از آنچه بر سر ما گذشته است.

آ

آدم‌بَر – اصطلاحی در بلوچستان برای قاچاقچی
آدم پران – قاچاقچی
آگهی انزجار از فرقه ضالۀ بهایی – راهی برای فرار از مجازات که به بهائیان اوایل انقلاب پیشنهاد می‌شد

الف

استرالیا – از کشورهای مقصد پناهجویان
افغانستان – از کشورهایی که وقتی جزو اقمار شوروی بود، گروه‌های چپ گریخته از ایران به آنجا می‌رفتند یا شماری دیگر برای رسیدن به پاکستان از آن عبور می‌کردند.
اپوزیسیون خارج از کشور – جمع کلی ناراضیان گریخته از ایران
اقامت گرفتن – مرحلۀ مستقر شدن پناهنده / مهاجر در کشور میزبان
ادبیات تبعید – محصول قلم نویسندگان و شاعران و هنرمندان تبعیدی
ایران جای ماندن نیست – استدلالی که پایۀ خروج از کشور می‌شود
اردوگاه اشرف – مشهور‌ترین محل استقرار مجاهدین خلق در عراق
اقلیت قومی – موقعیت گروه‌هایی از مهاجران
احساس غربت
ایرانیان خارج از کشور
اردوگاه – برای پناهجویان
ارز دانشجویی – برای ارسال به فرزندان از داخل
ازدواج غیابی – معمولاً با عکس داماد برای فرستادن عروس به خارج
المپیادی – دانشجوی نخبۀ مهاجر
اقلیت دینی – دلیل مهاجرت گروه‌هایی از ایرانیان
اعتراف تلویزیونی – بسیاری پس از اعتراف از کشور خارج شده‌اند

ب

بزودی بر می‌گردیم – تصور یا توهم بسیاری از تبعیدیان در دو دهۀ اول پس از انقلاب
بنی صدر – مشهور‌ترین گریخته از ایران در دهۀ ۶۰ و رهبری برای فعالان سیاسی
بختیار – مشهور‌ترین گریخته از ایران در سال پس از انقلاب و رهبری برای فعالان سیاسی
بورس / بورسیۀ خارج از کشور
به خانه ریختند – وضعیت بسیاری از گریختگان در ماه‌های قبل از خروج
بدون اخذ ویزا – کشورهایی که بدون ویزا می‌شود به آنها سفر کرد
بستن مطبوعات – دلیل مهاجرت گروه‌هایی از روزنامه نگاران
بمباران شهرهای ایران – دلیل مهاجرت گروه‌های از ایرانیان
بی‌درکجا – اصطلاح اسماعیل خویی برای موقعیت تبعید. خودش گفته است: “هرجا که باشم و فرقی هم نمی‌کند کجا باشم احساس می‌کنم که مال آنجا نیستم و پایم روی زمین نیست و دلم می‌خواهد که بازگردم به ایران.”
بندر – برای خروج از طریق آبهای جنوبی
بازگشت به ایران – موضوعی مشترک در تبلیغات دولتی و آرزوهای تبعیدیان
بهائی بودن – دلیلی برای آزاردیدن در داخل و عاملی برای خروج از ایران

پ

پیتزافروشی – از مشاغل ایرانیان گریخته
پول فرستادن به داخل / از داخل
پرتغال – کشوری که در سالهای اول انقلاب برای سفر به آن ویزا نمی‌خواست و پذیرای شماری از گریختگان شد
پارانویا – احساس غالب تبعیدیان سیاسی حاکی از نگرانی دایمی‌شان از ترور و دزدی اطلاعاتشان
پناهجو
پذیرش از دانشگاه‌های آمریکا
پاکستان – مقصد اولیۀ بسیاری از گریختگان
پناهجویی
پناهنده
پاسپورت پناهندگی
پاسپورت جعلی
پاکسازی شدن – دلیل گروه‌هایی از ایرانیان برای خروج از کشور
پرونده داشتن – وضعیت تقریباً همۀ تبعیدیان سیاسی در داخل

ت

تابعیت دوگانه – وضعیت مهاجرانی که سیتی‌زن می‌شوند اما پاسپورت ایرانی را حفظ می‌کنند
تغییر دین به مسیحیت – راهی برای پناهندگی
تبعیدی
ترس از ترور شدن در خارج از کشور – ناشی از دورۀ فرنگی‌کاری جمهوری اسلامی و قتل مخالفان در کشورهای مختلف
تلویزیون بی ‌بی سی – از پایگاه‌های مهم خبری اپوزیسیون
تلویزیون من و تو – از پایگاه‌های مهم سبک زندگی سکولار
تلفن خبری مجاهدین – کانال ارتباطی مجاهدین خارج شده از ایران با اخبار زندانیان داخل
تطبیق نشدن / انتگره نشدن – بحران هویتی گروه‌هایی از مهاجران
ترک خانه و کاشانه
تقاضای پناهندگی
تحت تعقیب
ترمینال – محل دلهره و امید برای همۀ گریختگان؛ جایی که یک ایرانی، هجده سال در آن ماند
تروریست – صفت بالقوۀ هر ایرانی در خارج از کشور در موج اول مهاجرت
تئا‌تر در تبعید
تراول داکیومنت – مدرک سفر کسی که پاسپورت ندارد
ترور نویسندگان در داخل که فضا را برای زندگی آنها تنگ کرد و آنان را مجبور به مهاجرت کرد
تهرانجلس
ترانۀ لس انجلسی
تلویزیون لس آنجلسی
ترکیه – مقصد اولیۀ بسیاری از گروه‌های پناهجو

ج

جلای وطن
جنگ در کردستان – عامل مهاجرت بسیاری از کرد‌ها
جنگ ایران و عراق – عامل مهاجرت بسیاری از مردم در شهرهای جنگ زده
جبهۀ ملی خارج از کشور – از گروه‌های اپوزیسیون
جشنوارۀ سینمای تبعید – از تلاش‌ها برای مقاومت در برابر زوال
جنبش سبز – عامل تازه‌ترین موج مهاجرت ایرانیان

چ

چماقداران – عامل فشار برای راندن مخالفان به انزوا یا خارج از کشور
چریکهای فدایی خلق
چراغ قوه – ابزار مهمی در راهیابی و علامت دهی بین قاچاقچی و مهاجر

ح

حکم اخراج – عاملی برای مهاجرت
حزب توده – بسیاری از اعضا و رهبران‌اش پس از سرکوب به راه تبعید رفتند
حقوق بیکاری – محل معیشت گروه‌هایی از مهاجران
حراج وسایل منزل برای رفتن به خارج
حزب الله – عامل ارعاب طبقۀ متوسط
حزب دموکرات کردستان – که رهبران‌اش در رستوران میکونوس برلین ترور شدند
حجاب اجباری – نشانۀ مهم تحمیل به زنان و راندن دختران و زنان به خارج
حکم دستگیری – عامل گریز گروه‌هایی از گریختگان
حکم بازرسی منزل
حکم دستگیری در فرودگاه – عاملی برای جلوگیری از بازگشت

خ

خرداد شصت – نقطۀ آغاز بسیاری از گریزهای ناگزیز
خارج نشین
خروج غیرقانونی

د

دوختن پول به لباس – در هنگام خروج به کمک قاچاقچیان
دیدار با خانواده در خارج از ایران
دعوتنامه – مسیر قانونی خروج از ایران
دفتر یو. ان. (UN)
دیپورت کردن – وحشت بسیاری از پناهجویان و عامل سرکیسه کردن آنان از سوی پلیس در کشورهای همسایه
درخواست پناهندگی

ر

رانندگی تاکسی – از مشاغل بسیاری از ایرانیان تحصیلکرده در خارج
رادیو موج کوتاه – رسانۀ مهاجران در دو دهۀ اول
رادیو بی‌بی سی – پایگاهی برای اپوزیسیون
رابطه با خارج – اتهام رایج در ایران به مخالفان حکومت
رسانۀ فارسی خارج از کشور
رستوران ایرانی – پاتوق ایرانی‌هایی که مزه‌های وطن را فراموش نمی‌کنند
رستوران میکونوس – محل ترور مخالفان جمهوری اسلامی
رشته‌های حساس (مرتبط با دانش هسته‌ای) برای دانشجویان ایرانی

ز

زندگی در خارج – آرزوی بسیاری از ایرانیان
زندگی در اختفا – زمان قبل از خروج
زاهدان – سرپل خروج از کشور

س

سوزاندن پاسپورت – راهی برای جلوگیری از دیپورت شدن
سیتی‌زن شدن – مرحلۀ نهایی استقرار حقوقی مهاجر و تبعیدی و پناهنده
سفارت آمریکا در ترکیه – از مراکز اصلی صدور ویزا برای ایرانیان
سازگارا – از چهره‌های برجستۀ ایرانیان تبعیدی پس از جنبش سبز
سیاست حذف – استراتژی جمهوری اسلامی برای پالایش کشور از مخالفان
سی خرداد ۶۰ – آغازی برای بسیاری از گریز‌ها

ش

شوروی – مقصد شمار زیادی از تبعیدی‌های کمونیست

ض

ضدانقلابی

ظ

ظرفشویی در رستوران – از مشاغل ایرانیان

ع

عبور از مرز
عفو عمومی برای بازگشت ایرانیان
عزل بنی صدر – آغازی برای بسیاری از گریز‌ها
عبور غیر مجاز از مرز – دلیل دستگیری مهاجران غیرقانونی

غ

غرق شدن قایق پناهنده‌ها

ف

فرش فروشی – از مشاغل ایرانیان خارج از کشور
فرار مغز‌ها
فراری
فریدون فرخزاد – مخالف جمهوری اسلامی که در بن آلمان ترور شد
فعال سیاسی

ق

قاچاقچی
قاچاق دختر به دوبی
قاچاق انسان

ک

کلاس زبان در ایران / در کشور میزبان / در اردوگاه
کودتای نوژه – نقطه‌ای برای آغاز بخشی از گریز‌ها
کردستان – محل خروج بسیاری از مهاجران غیرقانونی
کویته – شهر اقامت اولیۀ فراریان در پاکستان
کارت پناهندگی – از دفتر سازمان ملل
کوپن / ووچر خرید برای پناهنده‌ها
کمپ مانوس در گینۀ نو – در میانۀ راه پناهنده شدن به استرالیا
کنفرانس برلین – تقریباً همۀ کسانی که در آن شرکت کردند نهایتاً تبعید شدند
کشور میزبان
کمیتۀ بازگشت ایرانیان – در وزارت اطلاعات پس از روی کار آمدن حسن روحانی

گ

گزینش – بخشی از سیاست حذف
گذرنامه‌اش را گرفته‌اند – وضعیت بسیاری از ایرانیان که به وطن بر می‌گردند
گذرنامۀ دزدی
گرین کارت
گشت خیابانی سپاه – برای شکار مخالفان در سالهای اول انقلاب

ل

لس آنجلس – شهر مهم مهاجران در اوایل انقلاب
لباس بلوچی – که همۀ مهاجران باید می‌پوشیدند تا از مرز رد شوند
لاتاری گرین کارت
لنج – راه گریز به جنوب خلیج فارس

م

ما نویسنده‌ایم – بیانیۀ ۱۳۴ نویسنده که بیشتر آنها نهایتاً تبعید شدند
مخفی کردن / یا از بین بردن پاسپورت در هنگام درخواست پناهندگی
مبارزه با طبقۀ متوسط بازمانده از دورۀ پهلوی – بخشی از سیاست حذف
مهاجرت خودخواسته برای رسیدن به آزادی‌های اجتماعی – دلیل گروه‌های جدید‌تر و جوان‌تر مهاجران
مهاجرت به کانادا
مشمول سربازی – دلیل مهاجرت گروهی از جوانان
مرز بازرگان
مجاهد خلق
مفسد فی الارض نامیده شدن – دلیل گریز
مصادره – وضعیت بسیاری از گریختگان در اوایل انقلاب یا کسانی که وثیقه داشته‌اند
من سیاسی نیستم – برخورد بسیاری از ایرانیان خارج در مقابل بحث و دعوت سیاسی عمدتا تا قبل از جنبش سبز
مخفی‌کاری – از اصول زندگی پیش از خروج برای بسیاری از فعالان سیاسی
ممنوع الخروج
ممنوع الورود
مدارک جعلی درست کردن

ن

نمایندۀ سازمان ملل متحد در امور پناهندگان – ملاقات با او آرزوی بسیاری از پناهندگان است
نومسیحی – دلیلی برای آزار دیدن در داخل و عاملی برای خروج از کشور؛ موقعیت شماری از پناهجویان
نخبۀ علمی – موقعیتی برای مهاجرت
نوارهای مبتذل / مستهجن – که همیشه در خانه منتقدان و ناراضیان و روزنامه نگاران و نویسندگان پیدا می‌کردند

و

وسترن یونیون – بانک پناهندگان و پناهجویان
وان (شهری در ترکیه) – محل اقامت اولیۀ بسیاری از پناهجویان
وثیقه برای آزادی از زندان – برای آن گروه از تبعیدیان که از زندان بیرون آمده بودند اما از کشور گریختند
وانت – ماشین گریز از مرز
ویزا – رؤیای مهاجر و پناهنده و تبعیدی