آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۸ دی ۱۳۹۲

نیوشا صارمی

اجتماع


عادت غیرعادی


عدت غیر عادی و زنان

طرح از توکا نیستانی

 

چیزهایی که در کیسه‌های سیاه می‌فروشند

 

اگر هر زن، هر ماه یک هفته پریود باشد و سن قاعدگی را ١٢ سالگی تا ۵٠ سالگی در نظر بگیریم، آن‌وقت می‌توان گفت که هر زن بیش از هشت سال از عمرش را با این پدیده خواهد گذراند. اما گذر از این سال‌های عمر چگونه میسر می‌شود، وقتی بر اساس عادت‌های عرفی، اعلام پریود بودن دور از ادب و خلاف شئون به حساب می‌آید. بر مبنای آموزه‌های مذهبی، زنی که پریود است ناپاک و کثیف محسوب شده و، به خاطر نبود آموزش‌های اصولی، تلاطمات روحی‌اش درک نمی‌شود. حتا یک زندانی هم از حقوقی برخوردار است و پیش از آن هویتی دارد که به رسمیت شناخته می‌شود؛ زنان جامعه‌ی ما اما بی آن که جرم و خطایی مرتکب شده باشند، سالیان قابل توجهی از عمرشان را با احساس گناهی که جامعه به آن‌ها تحمیل می‌کند می‌گذرانند، جامعه‌ای که مناسباتش بر بنیاد مذهب و سنت بنا شده است.

 

اظهار نظرهای ریشه‌دار

«مسائل علمی که همه‌جا توضیحش هست و دیگه قلم‌فرسایی و کپی‌کاری شما رو لازم نداره! مسائل غیرعلمی و به قول شما روحیش هم که خب چون تبدیل به عادت می‌شه دیگه از ارزش خبریش کم می‌شه! آخه اتفاقی رو که هر ماه می‌افته که دیگه لازم نیست هر دفعه گزارش کرد.»

 

این اظهار نظر را از میان نظرات بازدیدکنندگان یک گزارش رسانه‌ای در مورد پریود کپی کرده و نگه داشته‌ام. مطلب مربوط به سال ١٣٩٠ است و نظراتی از این دست را به عنوان نمونه‌ای از واکنش‌های مخاطب احتمالاً جوان و احتمالاً تحصیل‌کرده‌ی یک رسانه‌ی اینترنتی ثبت کرده‌ام. یکی دیگر نوشته بود: «از پریودمون با نزدیک‌ترین افرادمون حرف نمی‌زنیم، به همون دلیل که جلوی نزدیک‌ترین افرادمون دست تو دماغ‌مون نمی کنیم، باسن‌مون رو نمی‌خارونیم، و اگه مثلاً یه روز پا شیم ببینیم اسهال شدیم، به همه‌ی همکارامون نمی‌گیم! واضحه یا بازم مثال بزنم؟»

 

هیچ بعید نیست فرد یا افرادی با خواندن همین گزارش چنین واکنش‌های ناخوشایندی نشان دهند، همان‌طور که پریود برای خیلی از زنان ایرانی یادآور خاطرات ناخوشایندی است: از واکنش‌های توهین‌آمیز اطرافیان گرفته تا اجبار به پرده‌پوشی و مشکلات روحی و جسمی فراوان. اما این اظهار نظرها و واکنش‌ها در کجا ریشه دارد؟

 

نقش مذهب

پریود برای دختران ایرانی عموماً در دوران تحصیل، در دوره‌ی راهنمایی، اتفاق می‌افتد اما کوچک‌ترین آموزشی در این مورد به دختران دانش‌آموز داده نمی‌شود. تنها اشاره‌ای که ممکن است صورت گیرد، ارائه‌ی تعالیم دینی در این مورد است که خود به یکی از عوامل استرس‌زا و مخرب روحی تبدیل می‌شود، چرا که در دین اسلام، زنان در زمان پریود موجوداتی ناپاک تلقی می‌شوند که حق ورود به مسجد یا لمس کلمات قرآن را ندارند.
در رساله‌های دینی فقیهان شیعه هم به دوران قاعدگی توجه ویژه شده و احکامی درباره‌ی آن صادر شده است. نقطه‌ی اشتراک همه‌ی این احکام این است که زن در دوران قاعدگی نمی‌تواند نماز بخواند و یا این که رابطه‌ی جنسی در این دوران حرام است. حتا در میان قشر سنتی مذهبیون، این باور رایج است که از جمله دلایل صدور اجازه‌ی تعدد زوجات برای مردان، «بی‌استفاده بودن» زنان در بخشی از دوران زناشویی است.

 

البته این نوع نگاه به پریود مختص اسلام نیست و در دین‌های دیگر هم یافت می‌شود. لااقل در مورد ایرانیان، که پیش از حضور اسلام و مسلمانان پیرو آیین زرتشتی بودند، وضع بهتر نبوده که هیچ، چیزی شبیه فاجعه بوده است. در این دین باستانی ایران‌زمین، به زنی که در دوره‌ی پریود بود، «دشتان» می‎گفتند. زنان در هنگام قاعدگی از فعالیت‌های روزانه نظیر آشپزی، رفت‌وروب، و تماس با آتش منع و در محلی به نام دشتانستان، دور از سایرین، نگه‌داری می‌شدند. آمیزش جنسی در زمان قاعدگی هم مجازات مرگ را به دنبال داشت.

 

نگاه نادرست به پریود ویژه‌ی مذهبی خاص یا جامعه‌ای خاص نیز نیست و در غرب هم مسبوق به سابقه است. از جمله دکتر ادگار برمن، جراح مشهور آمریکایی، در سال ۱۹۷۰ در اظهارات جنجال‌برانگیزی گفته است: «مجسم کنید که اگر سرمایه‌ای در بانک داشته باشید مسلماً نمی‌خواهید رئیس بانک که تصادفاً در دوره‌ی قاعدگی به سر می‌برد تحت تأثیر تغییرات هورمونی، در مورد وام تصمیم بگیرد. همین قاعده برای کاخ سفید هم حکم‌فرما است؛ ما مایل نیستیم زنی در مسند قدرت قرار گیرد و تحت تأثیر شرایط بدنی‌اش تصمیمات عجیب برای همگان بگیرد.»

پریود عادت غیر عادی

مریم محبی
عکس ساسان اقوامی

تابویی همسن تاریخ

دکتر مریم محبی، روان‌درمانگر و سکس‌تراپیست، حرف زدن از قاعدگی را از جمله تابوهای ریشه‌دار در حافظه‌ی فرهنگی اکثر کشورهای دنیا می‌داند که قدمتی به درازای عمر بشریت دارد. او می‌گوید: «پدیده‌ی قاعدگی در سنت کهن ایرانی در برخی نواحی کشور، نه با شادباش و تهنیت به مناسبت ورود از دنیای کودکی به دنیای زنانگی و باروری بلکه با نواخته شدن سیلی آبدار بر صورت دختر آغاز می‌شود (یک رسم معمول در برخی نواحی برای یادآوری این نکته به دختر که بزرگ شده‌ای و باید مراقب عفت خود باشی). هراس و دلواپسی‌ای که این دسته از دختران به دلیل دیدن خون در لباس زیرشان، تجربه‌گر آن هستند به گوش مادر – به عنوان اولین منبع امنیتی – رسانده می‌شود، اما ضربه‌ی سیلی مادر نه تنها از میزان این اضطراب نکاسته بلکه سؤال دیگری را در ذهن دخترک‌ها حک می‌کند که: چرا؟ چه گناهی از من سر زده که مستحق دریافت سیلی شدم؟»
محبی اضافه می‌کند: «آن‌چه مادران در برخورد اولیه با قاعدگی دختران انجام می‌دهند دقیقاً بازتولید همان تجربه‌ای است که به نیت بخت‌گشایی از مادر خود دریافت کرده‌اند. حجم وسیعی از زنانی که قاعدگی خود را با سیلی مادران‌شان آغاز کرده‌اند، خاطره‌ای نه چندان خوش را در طول زندگی یدک کشیده‌اند و این افشاسازی در اغلب جلسات مشاوره‌ای با هیجانی منفی و توأم با اشک بر زبان این دسته از زنان جاری می‌شود.»
این روان‌درمانگر تأکید می‌کند: «کمتر زنانی در جلسات مشاوره‌ای داشته‌ایم که از این سیکل ماهیانه به نیکی یاد کنند.» او از قاعدگی به عنوان یکی از مهم‌ترین حوادث زندگی هر زن نام می‌برد که زمان، مکان، و جزئیات رخ دادن آن – به خصوص در مرتبه‌ی اول – از ذهن بسیاری از زن‌ها تا پایان عمر زدوده نمی‌شود.

 

نغمه، ١٧ ساله‌، ساکن کرج

دوم راهنمایی بودم که، توی دست‌شویی خانه‌ی دایی‌ام، اولین قطره‌ی خون را دیدم. قبل‌ترش معلم دینی مدرسه از پریود یا به قول خودش «حیض» و غسل و این‌ها گفته بود، اما من آن لحظه فکر نمی‌کردم آن خون خونِ پریود باشد. با نگرانی مادرم را صدا زدم. تا خون را نشانش دادم و خواستم بگویم نمی‌دانم این چیست، ناغافل سیلی آهسته‌ای به من زد. بعدش گفت: «این خون پریوده و تو دیگه بزرگ شدی. این رو زدم که باحیا بمونی، همین.» بعد هم نوار بهداشتی‌ای را که از زن‌ دایی‌ام گرفته و زیر پیراهنش قایم کرده بود به من رساند. بعدتر درباره‌ی لزوم پیچیدن نوار بهداشتی در روزنامه و قایم کردنش از همه برایم گفت. یک ‌بار هم سر این ‌که چرا موقع بیرون آمدن از دست‌شویی دقت نکرده‌ام که لکه‌ی خونی از خودم به جا نگذارم، دعوای مفصلی با من کرد. یادم هست یک بار که نوار بهداشتی در خانه تمام شده بود و دیروقت هم بود، مادرم مجبورشد به پدرم بگوید از داروخانه نوار بهداشتی بخرد. پدرم غرولندکنان و ناراضی ‌گفت: «صدبار گفتم این‌طور چیزا رو یک‌دفعه‌ای از داروخونه بخرین. هر ماه از بقال و چقال نوار بهداشتی نخرین، آبروی ما رو ببرین.» برادرم که دو سال از من بزرگ‌تر بود هم هرگز نفهمید من چه زمانی پریود می‌شوم؛ حتا موقع کتک‌کاری‌ها و دعواهای خواهر – برادری هم حق نداشتم بگویم پریود ام، تا حداقل او کمی مراعات مرا بکند. حرف‌ زدن درباره‌ی این موضوع برای من سخت است؛ حتا همین الآن که دارم این ماجرا را تعریف می‌کنم معذب ام. کاش ما زن‌ها پریود نمی‌شدیم!

پریود در ترکیه و سوئد

دیلِک یک دختر اهل ترکیه است که تجربه‌ی او از پریود تا حد زیادی به تجربه‌ی دختران ایرانی شباهت دارد، اما به طور مشخص از آموزش‌های بیشتری بهره‌مند شده است. او که دانشجوی کارشناسی ارشد اقتصاد است، درباره‌ی نحوه‌ی آموزش مسئله‌ی پریود در مدارس ترکیه می‌گوید: «سال آخر دبستان، در چند نوبت پسرهای کلاس را خارج می‌کنند و به دخترها درباره‌ی دلایل علمی پریود، بهداشت روانی و جسمی، و نحوه‌ی استفاده از نوار بهداشتی توضیح می‌دهند، اما در تمامی طول تحصیل، پریود یک راز زنانه باقی می‌ماند و صحبت کردن از آن میان دانش‌آموزان دختر و پسر رایج نیست، مگر در مقاطع بالاتر و در رشته‌های پزشکی.»
او اولین تجربه‌ی قاعدگی‌اش را این‌طور روایت می‌کند: «من در سال اول دبیرستان پریود شدم. خوب یادم است که رفتار خانواده به طور کلی با من عوض شد. به عبارتی، خانواده به سرعت مرا از دنیای کودکی وارد دنیای بزرگ‌سالان کرد. از آن به بعد، وقتی من دوچرخه‌سواری می‌کردم، پدر و مادرم غر می‌زدند که تو دیگر بزرگ شده‌ای و نباید سوار دوچرخه بشوی.»

 

دیلک درباره‌ی واکنش اعضای خانواده نسبت به پریود شدنش می‌گوید: «هیچ‌وقت نشده که به برادرانم بگویم من پریود ام یا راجع به این موضوع با آن‌ها حرف بزنم، اما با پدرم مشکل خاصی ندارم و گاهی که در خانه نوار بهداشتینداشته باشم به او می‌گویم برایم بخرد.» او در ادامه توضیح می‌دهد: «تا حالا در محیط کار و دانشگاه امتحان نکرده‌ام ببینم اگر بگویم پریود ام با چه برخوردی مواجه می‌شوم. اگر نتوانم به دلیل پریود بودن سر کلاس یا کار حاضر شوم می‌گویم مریض ام.» بنا بر مشاهدات و تجربیات شخصی دیلک، حرف زدن درباره‌ی پریود یا در جریان گذاشتن مردان (به جز دوست نزدیک، شریک جنسی، همسر و پدر) در ترکیه متداول نیست.

 

 

اما مالین، تجربه‌ای سراسر متفاوت دارد. این دختر ٢٩ ساله‌ی سوئدی درباره‌ی اولین آشنایی‌اش با مسئله‌ی پریود می‌گوید: «در دوران مدرسه، یک روز مادران را دعوت کردند و به آن‌ها گفتند باید با دختران‌تان در خصوص پریود حرف بزنید و بروشورهای آموزشی به آن‌ها داده شد. همان روز مادرم با من حرف زد. بعد از آن باز هم در مدرسه همه‌ی مسائل مربوط به پریود را به ما آموزش دادند.»

 

به گفته‌ی مالین، حرف زدن از پریود در کشور سوئد تابو نیست و به راحتی در جمع‌ها مطرح می‌شود. «بارها شده در جواب کسانی که به مهمانی دعوتم کرده‌اند گفته‌ام پریود ام و می‌خواهم استراحت کنم.» او با خنده اضافه می‌کند: «البته این‌طور هم نیست که هر ماه و در این موعد راه بیفتیم و به همه بگوییم ما پریود ایم. فقط اگر کسی از دوستان یا همکاران سؤالی در ارتباط با همین موضوع بپرسد یا ناچار به گرفتن مرخصی باشیم در مورد پریود حرف می‌زنیم.»

 

مالین در این مورد با مردان خانواده‌اش هم راحت است. «بارها در مواقع پی‌ام‌اس (سندرم پیش از قاعدگی) با پدر و برادرم اندکی بحث کرده‌ام، و بعد از آرام شدن برایشان توضیح داده‌ام که کمی به خاطر پریود زیر فشار هستم و آن‌ها همیشه مرا درک کرده‌اند.»

 

امید، ٢٨ ساله، ساکن شیراز
گفت: «خیلی خب، بس کن! من حوصله ندارم. یه وقت دیگه صحبت کنیم.» سرد بود یا لااقل می‌خواست سرد باشد. هرچه اصرار کردم بیاید خانه، قبول نکرد. بهانه آورد که خودشان مهمان دارند و باید به مادرش کمک کند. روز بدی بود. فردایش هم همین‌طور شد. باز از با هم ‌بودن طفره می‌رفت. دلم می‌خواست بیاید خانه، کنار هم باشیم، اما پایش را توی یک کفش کرده بود که بگذاریم برای یک وقت دیگر. اوضاع کلافه‌کننده شده بود. روز سوم در مقابل اصرار من، که می‌خواستم دلیل این بی‌حوصلگی‌هایش را بفهمم، گفت که پریود است. با شرمی آمیخته به عصبانیت هم گفت. بعد سکوت کرد و در خودش فرو رفت. دستش را گرفتم. صورتش را نوازش کردم. رفتیم کافه‌ای نشستیم و حرف‌های معمولی زدیم. بعد رفتیم خانه و همه‌چیز مثل همیشه بود. طبیعی بود. عادی بود. حس کردم رد شرم و ناراحتی از روی صورتش پاک شده است. ماه بعد خودش همان‌ روز اول گفت که پریود است. ماه بعدترش حتا قبل از پریود گفت که علائم‌اش را حس می‌کند. پریود دیگر مشکلی محسوب نمی‌شد که بخواهد از من پنهانش کند. با این حال، من سعی می‌کردم در روزهایی که پریود است بیشتر توجه نشان دهم. فکر می‌کردم این توجه مضاعف برایش خوشایند است و استرس‌اش را کمتر می‌کند. ظاهراً اشتباه کرده بودم. یک ‌بار با لحنی معذب گفت: «ببین! دلیلی برای توجه زیادی نیست. مثل همیشه رفتار کن! عادی باش! من می‌خوام مثل همیشه باشی.»

 

چرا باید از پریود گفت و نوشت؟

با کمی جست‌وجو در اینترنت، می‌توانید ده‌ها روایت شخصی از اولین تجربه‌ی پریود یا بیان مشکلات زنان در دوره‌ی قاعدگی پیدا کنید: زنانی که جرأت می‌کنند، با ذکر اسم و یا بدون نام، تابوی پریود را بشکنند. البته این تابوشکنی در فضای مجازی بسیار گسترده‌تر از زندگی واقعی میلیون‌ها زن ایرانی است. هنوز دختران بسیاری، ترسیده و هراسان، با اولین خون‌ریزی قاعدگی مواجه می‌شوند و هر ماه با رنج و زحمت سعی می‌کنند این موضوع را از پدر و برادر و، حتا در مواردی، خواهر و دوستان پنهان نگه دارند. هنوز تلاطمات روحی دوران پریود از سوی همسران و دوست‌پسرهای بسیاری از زنان به رسمیت شناخته نمی‌شود و ترس از خیانت مرد در این دوران، به دلیل عدم تمایل زن به سکس، یک ترس رایج است؛ روی دیگر سکه‌ی این ترس هم اجبار زنان برای ارضای شرکای جنسی‌شان است.
دکتر حسین قاضیان، جامعه‌شناس، در گفت‌وگو با مجله‌ی تابلو پریود را یک «تعبیر مگو» توصیف می‌کند و می‌گوید، پریود «هنوز برای بسیاری از مردم، حتا خود زنان، چیزی است که نباید یا نمی‌شود به راحتی، بدون شرم، و یا بدون مجازات اجتماعی از آن حرف زد. بی‌دلیل نیست که واژه‌ی “پریود” جای تعبیرات دیگری مثل عادت ماهانه، قاعدگی یا مانند آن‌ها را گرفته است.»
تلقی منفی نسبت به پریود و «ضعف» شمردن آن برای زنان در روابط جنسی هم تأثیر منفی دارد. دکتر محبی در این مورد معتقد است: «با سکس بهتر، زندگی بهتری خواهیم داشت. سکس خوب حاصل یک ارتباط سالم است که با اضطراب، ذهنیت‌های مکدر، و آموزش‌های غلط به دست نمی‌آید. از دست دادن امکان یک سکس سالم همه‌ی بهایی نیست که زنان بابت پریود در چنین فضا و اجتماعی می‌پردازند. چگونه ممکن است زنی تمام عمر محکوم به امری مذموم و شرم‌آلود باشد، اما بتواند در جامعه با سایرین به درستی رفتار کند و بازخوردی به‌جا و شایسته از جامعه دریافت کند؟ آیا چنین فردی قادر خواهد بود یک ارتباط جنسی سالم و لذت‌بخش داشته باشد؟»
شاید هنوز باید مدت‌های مدیدی از پریود بنویسیم و بگوییم، هرچند با واکنش‌هایی نامناسب مواجه شویم. شکستن تابویی چنین پرقدمت مسلماً کم‌هزینه نیست، اما این تلاش می‌ارزد به از میان بردن همه‌ی آن‌چه که به دلیل پریود بر ما روا داشته می‌شود و ما سزاوارش نیستیم: شرمِ سالیان سال خرید نوار بهداشتی و پنهان کردنش در پلاستیک سیاه، نجس خواندن دخترکان مدرسه‌ای که هر ماه با شرم و اضطراب پریود را تجربه می‌کنند، محبوس شدن در خانه و ترس از این که اطرافیان به این راز مگوی هر ماهه پی ببرند و، از همه مهم‌تر، تثبیت و تلقین باورِ جنس ضعیف بودن به زنان.