آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۲۹ شهریور ۱۳۹۲

حسن سربخشیان

عکس


تکه پاره هایی به نام عکس


آنچه از هشت سال جنگ به جا ماند
22512114018913724890238111135812182051364863
عکس از محمد فرنود

از جنگ که صحبت به میان می آید، اولین تصویری که در ذهنمان نقش می بندد چیست؟
تصویر کودکی گریان بر گور پدر شهیدش، پرتره رزمنده ای در جبهه، خاطره ای شخصی، فیلم مستند مقاومت چند جوان درخرمشهر، صف های طولانی کوپن ارزاق عمومی، جنگ زدگان مناطق جنوب ایران که به شهرهای مختلف کشور مهاجرت کردند و …؟

اینها همه هر چه باشند یک عنصر مشترک دارند و آن تصاویری است که برای ما به خاطره ای جمعی بدل شده اند. عکاسان را
شاید بتوان خالق این خاطرات ماندگار دانست. روند رو به رشد عکاسی مستند در دوره انقلاب و پس از آن دوران جنگ هشت ساله ایران و عراق به اوج شکوفایی خود رسید و می توان گفت عکاسی ایران دین خود را به کشورش در دوران جنگ ادا کرد. اما آیا مسؤولان فرهنگی توانستند از تمامی ظرفیت این حرفه برای ثبت تاریخ کشور در یکی مهمترین رویدادهای یک صد سال اخیر بهره ببرند؟ به نظرم جواب این سوال منفی است. پس عکاسی مستند دوران جنگ را چگونه باید ارزیابی کرد؟
در مقایسه با خبررسانی جنگ ها در دیگر مناطق دنیا، شاید بتوان جنگ ایران و عراق را یکی از بسته ترین جنگ ها نامید. نزدیک ترین نمونه مشابه جنگ ایران و عراق را می توان اطلاع رسانی بعد از جنگ ویتنام و امریکا دانست که اجازه ندادند تا مطبوعات و عکاسان عملکرد مسببین آغاز جنگ را به چالش بکشند و جریان سازی کنند.
ادی آدامزEddy Adams با عکس معروفی که از اعدام یک ویت کنگی غیر نظامی توسط سرتیپ نگوک لوآن در خلال جنگ ویتنام در سال ۱۹۶۸ گرفت، توانست اعتراضات گروه های ضد جنگ را شدت ببخشد و مسیر جنگ ویتنام را تغییر دهد. آزادی عمل عکاسان در جنگ ویتنام باعث شد عملکرد دولت امریکا در مداخله نظامی در ویتنام زیر سوال برود. این ماجرا سبب شد عکاسان و خبرنگارانی که خواستار پوشش این جنگ بودند به تایید رسمی ارتش امریکا نیاز داشته باشند.
eddie-adams-icon
اما در ایران قضیه شکل دیگری بهخود گرفت و عمده این مسئولیت برای ثبت تصاویر جنگ بر عهده عکاسان ایرانی قرار گرفت که تجربه حضور در هیچ جنگی نداشتند و بدون هیچ آموزشی تنها با علاقه خود به این کار پرداختند. جوانانی که هیچ از عکاسی نمی دانستند در دوران جنگ با آزمون و خطای بسیار بدل به عکاسانی زبده شدند و البته بسیاری جان خود را در این راه از دست دادند تا در خط مقدم جبهه رویدادهای آن روزها را ثبت کنند. در این میان البته عکاسان مستقل و آزاد کمترین شانس را در دسترسی به محیط جنگی داشتند و عکاسان وابسته به خبرگزاری ها و آژانس های بین المللی و داخلی عموما از موقعیت بهتری برخوردار بودند.

به یاد ماندنی ترین تصاویر در هر جنگی را شاید بتوان تصاویری دانست که در جبهه جنگ عکاسی شده و تبدیل به نماد همان جنگ نیز شده اند. نمونه هایی در این زمینه را میتوان عکس جو روزنتال برشمرد که در فوریه سال ۱۹۴۵ در جریان جنگ جهانی دوم گرفته است. در این عکس گروهی از سربازان در حال به اهتزاز در آوردن پرچم امریکا دیده می شوند. این عکس بعدها تبدیل به نماد جنگ جهانی دوم شد و مدال افتخاری نیز منقش به همین تصویر ساخته شد. همچنین مجسمه عظیم برنزی در گورستان معروف آرلینگتن براساس همین تصویر ساخته شد.
1 iwo_jima
در ایران اما ظاهرا وضعیت شکل دیگری داشت. تا جایی که به یاد دارم معروف ترین عکس برجای مانده از جنگ هشت ساله ایران و عراق تصویر گرفته شده توسط محمد فرنود است که بر دیوارهای بسیاری از شهرها نقاشی شد. اما این تصویر که چهره رزمندگان بسیجی را به تصویر کشیده است نه تنها در جبهه عکاسی نشده است، بلکه آنقدر شیک وتر و تمیز است که بیشتر به عکس تبلیغاتی میماند تا عکس جنگی. این تصویر در جریان رژه نیروهای مسلح عکاسی شده است. سال ها بعد خبر ساخت مجسمه ای از این تصویر نیز در رسانه ها منتشر شد که خبر ندارم ساخته شد یا نه؟!
البته تصاویر دیگری نیز از جنگ که آثار عکاسانی چون ساسان مؤیدی، علی فریدونی، بهمن جلالی، کاوه گلستان، امیرعلی جوادیان، منوچهر دقتی، آلفرد یعقوب زاده، ابوطالب امام، سعید صادقی و دیگران بودند در اذهان باقی است که در زمان خود توانستند جریان ساز باشند.
بعد از جنگ
نقطه مهم دیگر حفظ و نگهداری آثار تولید شده و حمایت از عکاسان بعد از اتمام جنگ است.
در این زمینه نیز در ایران متاسفانه کم کاری زیادی صورت گرفته است. در سال های ابتدایی جنگ، بهمن جلالی با انتشار کتاب های «روزهای خون، روزهای آتش»، «خرمشهر»، «آبادان که می جنگد» جزو اولین عکاسانی بود که توانست این واقعه را به ثبت برساند.
aks
بعدها البته حرکت های فردی توسط دیگر عکاسان جنگ نیز به انجام رسید. اما شاید مهم ترین کتاب های جنگ را بایستی شش کتاب عکس در سال های ۶۹ و ۷۰ نام برد که توسط بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس درآلمان منتشر شدند. هفتمین مجموعه در سال ۸۵ با عنوان «زنان و دفاع مقدس»، هشتمین جلد آن با عنوان «خرمشهر» و نهمین جلد نیز با عنوان «شهدا» تا کنون منتشر شده است.
گل علی بابایی رئیس سازمان هنری و ادبیات دفاع مقدس بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس از انتشار جلد دهم با عنوان آزادگان در سال ۱۳۹۳ خبر داده است.
هزینه بالای چاپ کتاب عکس باعث شده عکاسان نتوانند آثار خود را به صورت فردی به چاپ برسانند. در سال های بعد از جنگ، گروهی از عکاسان با تاسیس انجمن عکاسان انقلاب و دفاع مقدس با هدف حفظ و حراست از آثار عکاسان انقلاب و دفاع مقدس به عنوان تنها مرجع انتشار کتب تخصصی عکس جنگ و عکاسان جنگ شناخته می شوند.
اما با گذشت ۲۵ سال از اتمام جنگ ایران و عراق شاید به جرات بتوان گفت به ازای هر سال در ربع قرن گذشته حتی یک جلد کتاب عکس از جنگی هشت ساله به چاپ نرسیده باشد و شاید مسئولان فرهنگی وقت اگر نگاهی منصفانه به گذشته داشته باشند بایستی به خاطر محدودیت های بیشمار موجود بر سر راه عکاسان در ثبت مهم ترین رویداد معاصر تاریخ صدساله کشور افسوس بخورند و برای جبران آن و جلوگیری از نابودی آرشیو شخصی عکاسان در صدد چاپ کتاب های عکس بیشتری بر آیند تا خالقین این آثار نیز تا در قید حیات اند لذت مکتوب شدن آثارشان را ببرند.