آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۱۶ مرداد ۱۳۹۲

مانا پهلوان

سیاست


احمدی‌نژاد، یک رهبر پوپولیست موفق


0BFF9540
عکس: محمد علی برنو

حتی روان‌شناسان هم گاهی شائبه بیمار روانی بودن او را مطرح کردند، آن‌ها می‌گفتند محمود احمدی‌نژاد، ششمین رئیس جمهور ایران، کسی که آیت الله خامنه‌ای در انتخابات سال ۸۸ بهای سنگینی را برای حفظ او بر مسند ریاست جمهوری پرداخت، نیاز به روان درمانی جدی و عمیق دارد. از نحوه حضورش در سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های داخلی، تا دیدن هاله نور بر دور سرش در سازمان ملل، تا انکار هولوکاست و ده‌ها و صد‌ها سخن و رفتاری که نه در نرم‌های دیپلماتیک می‌گنجید و نه در قوانین اسلامی.
با این همه رضا کاظم‌زاده، روان‌شناس بالینی و پژوهشگر ساکن بلژیک می‌گوید که همه این رفتار‌ها و سخنان از ویژگی‌های رهبران پوپولیست است، ویژگی‌هایی که لااقل در دوره اول ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد، او را به بخش بزرگی از اهدافش نزدیک کرد.

کاظم زاده

رضا کاظم‌زاده، روان‌شناس بالینی و فارغ‌التحصیل دانشگاه آزاد بروکسل است. وی همچنین روان‌درمانگر خانواده نیز هست و دورهٔ تخصصی این رشته را در دانشگاه کاتولیک لوون گذرانده و در حال حاضر در دو موسسهٔ روان- درمانی در شهر بروکسل مشغول به کار است. از رضا کاظم‌زاده دو کتاب توسط نشر باران بنام‌های: ادبیات، فرهنگ و جامعه از منظر روان‌شناسی ۲۰۰۸ و کتاب روانکاوی بوف کور ۲۰۰۹ منتشر شده است.

خیلی‌ها در طول این ۸ سال آقای احمدی‌نژاد را به نداشتن تعادل روانی متهم کرده‌اند. آیا بر اساس مشاهدات موجود می‌شود گفت که آقای احمدی‌نژاد از اختلال روانی خاصی رنج می‌برده است؟
تا حدی که از رفتارهای ایشان می‌شود استباط کرد، من فکر نمی‌کنم او مبتلا به اختلال روانی خاصی باشد. درجامعه ما البته بزرگ نمایی اجتماعیِ عدم تعادل روحی، به سری خصوصیاتی از جمله بی‌رحمی و افکار منفی داشتن و از این قبیل موارد پیوند خورده است، اما اختلال روانی بیشتر یک نوع شکنندگی و کاهش توانایی‌های فرد در انطباق با محیط است.

آقای کاظم‌زاده، با فرض اینکه آقای احمدی‌نژاد را در عداد سیاستمداران پوپولیست به حساب بیاوریم، آیا ما می‌توانیم از یک نشانگان روانی مشترک در میان سیاست مداران پوپولیست حرف بزنیم؟

به درستی می‌توان آقای احمدی‌نژاد را جزو رهبران پوپولیست قلمداد کرد. در حقیقت شخصیت رهبران پوپولیست از یک سو بر نحوه ظاهر شدنشان در فضای عمومی تاثیر می‌گذارد، از سوی دیگر جذابیتی که قدرت برای این افراد دارد، شخصیت آن‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد.
به هر حال خصوصیت خیلی بارز آقای احمدی‌نژاد تلاش ایشان برای کسب و نگهداری قدرت بود. پوپولیسم هم به سادگی خودش را در گفتمان او نشان می‌دهد. گفتمان پوپولیستی، گفتمانی است که از سویی خودش را با جنس مردم، مردم عامی، کسانی که مخاطبان درجه اول آن‌ها هستند تطبیق می‌دهد، از سوی دیگر سعی می کند، شخصیت خودش را، شخصیتی ممتاز قلمداد کند. یعنی فردی از جنس مردم اما برخوردار از خصوصیات کاملا متفاوت و ممتاز. ارتباطی که او در تفکر دینی خود با امام زمان و اطرافیان امام زمان دارد، خصوصیت ممتازی است که رهبران پوپولیست در فضاهای مذهبی دنبال می‌کنند.
hamid forootan-7
عکس: حمید فروتن

اما تلاش آقای احمدی‌نژاد برای اینکه خودش را شخصیت ممتاز مذهبی معرفی کند، در عمل با شکست روبرو شد و بحث هاله نور و یا حضور امام زمان بر سر سفره او و گذاشتن بشقابی خالی برایش، بیش از اینکه ایمان و باوری ایجاد کند، به خنده و شوخی شبیه شد. چرا این تلاش‌های آقای احمدی‌نژاد نافرجام ماند؟
البته باید بگویم که روش و منشی که احمدی‌نژاد در پیش گرفته بود، در ابتدا تا حد زیادی باعث موفقیت او شد. زبانش، نحوه گفتارش، ادعای اینکه از جنس مردم است و هم زمان در برابر قدرت‌های داخلی قد علم کردن، باعث محبوبیت او شد. در سیاست خارجی، در مساله اتمی ایران و پس از آن طرح مساله هولوکاست باعث شد در خارج از ایران- لااقل در دوره اول ریاست جمهوری اش- در ذهن افراد عامی کشورهای اسلامی از موفقیت برخوردار باشد. در درون ایران هم وقتی گفتمان ضد قدرتش بر روی سمبل‌های قدرت در ایران – مشخصا آقای رفسنجانی- متمرکز شد، در ابتدا برایش موفقیت‌هایی به ارمغان آورد. آقای احمدی‌نژاد بعد‌ها می‌خواست آن موفقیت را به توانایی‌هایی خارج از دنیای سیاست، به مسایل دینی و اعتقادی ربط بدهد، اما نشد و‌‌ همان طور که شما گفتید تا حدی زیادی به گفتمان و محبوبیت او صدمه زد.
موضوع دیگر هم برخورد آقای احمدی‌نژاد با همتایان خارجی خودش بود. مثلا برخوردش با هوگو چاوز که در آن هم خطوط قرمز مذهبی و هم قوانین دیپلماتیک را زیر پا گذاشت. آیا این عبور از خطوط قرمز هم از ویژگی‌های رهبران پوپولیست است؟

تا حد زیادی مربوط به شخصیت‌های پوپولیست است. به هر حال چاوز هم رهبر سیاسی شدیدا پوپولیستی بود و این البته شیوه‌ای برای مبارزه با قدرت‌های بیرونی است. در حالی که فردی که خود این شیوه را طرح می‌کند از قدرت پوپولیستی برخوردار است، می‌تواند به نوعی خواسته‌ها و امیال فروخورده و سرکوب شده اقشار پایین اجتماعی را به خود جذب کند.
اما هم زمان چنین گفتمانی در کادر نظام سیاسی حاکم در ایران برای او مشکلاتی را فراهم کرد و جاهایی این طور تصور شد که او از مرزهای ایدئولوژیک جمهوری اسلامی خارج شد. با این حال غیر متعارف بودن، متفاوت بودن و جنجالی بودن جزو خصوصیات اولیه ان نوع شخصیت‌های سیاسی است.

Ali Khamenei 019 (1)
عکس: جواد پارسا

آیا می‌شود اطلاعات دقیق تری از ویژگی‌های رهبران پوپولیست بدهید تا اگر در سال‌های آینده مردم با کاندیداهایی از این دست روبرو شدند، بتوانند تفاوت‌های آن‌ها را با سایر رهبران سیاسی درک کنند؟
در کادر جامعه ما، پوپولیست بودن آقای احمدی‌نژاد تحت عنوان بازگشت به دوران اول انقلاب خودش را نشان داد، یعنی بازگشت به گفتمان آیت الله خمینی، که در درجه اول موفق‌ترین دوره هاست و گفتمانی تماما ضد قدرت بود. او از این زاویه خودش را نزدیک به مردم و در کنار مردم را معرفی می‌کرد. با گذشت چند دهه از شکل گیری جمهوری اسلامی، رهبران آن به طبقه حاکم تبدیل شده بودند و به نوعی از مردم فاصله گرفته بودند. قدرت گیری آقای احمدی‌نژاد، در دوره اول، از خصوصیات مهم پوپولیستی او بود که هجوم تندروی‌هایی که با خود همراه داشت-‌‌ همان رادیکالیسم دوره اول انقلاب. هم زمان او تا حد زیادی از گفتمان رایج و سیاسی حاکمان در ایران، ایدئولوژی زدایی کرد. به عنوان مثال شما وقتی گفتمان ایشان را گوش می‌کنید، متوجه می‌شوید که جنبه سیاسی در آن خیلی قوی‌تر از جنبه ایدئولوژیک اول انقلاب است. احمدی‌نژاد حتی دشمنانش را دشمنان حاکمیت ملی تصور می‌کرد، شیعه گری‌اش را هم به نوعی ناسیونالیسم ایرانی پیوند داده بود که این‌ها همه خصوصیات پوپولیسم در جامعه ماست.
ه‌مان طور که در اول بحث هم اشاره کردم با هدف قرار دادن افرادی چون هاشمی رفسنجانی و آن طیفی که در ایران به آقازاده‌ها مشهورند، در حقیقت قدرت را به نوعی نشانه رفته بود و می خواست خود را قدرت اصلی و حاکم بر جامعه معرفی کند. این‌ها همه خصوصیاتی است که می‌تواند برای مردم عامی جذاب باشد.
ادعای اینکه هر نوع تغییری در هر سطحی از جامعه، می‌تواند خیلی به سرعت، اراده گرایانه و به خواست رهبر و مردم صورت بگیرد هم یکی از خصوصیات مهم گفتمان پوپولیستی است که حداقل ایشان در دوره اول ریاست جمهوری خود تا حد زیادی توانست در بهره برداری از آن موفق عمل کند.