آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۲۲ تیر ۱۳۹۲

علی نیکویی

سیاست


بحثی که این روز‌ها داغ داغ است: آیا در انتخابات ۱۳۸۸ تقلب شد؟


انتخاب 88

این روز‌ها همه جا و همه کس با مشاهدهٔ نتیجهٔ انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۲ به گمانه‌زنی در این باره که «آیا در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ تقلب شده است یا نه؟» می‌پردازند. برای مردم -حداقل کسانی که در انتخابات ۱۳۸۸ به موسوی یا کروبی رای داده‌اند- همیشه شبهه‌هایی جدی مطرح بوده و گمان تقلب در انتخابات قوی بوده است. در این نوشته سعی شده با توجه به بررسی دو انتخابات ۱۳۸۸ و ۱۳۹۲ از نظر آماری به این پرسش‌ها پاسخ داده شود.

پیش از آن لازم است تعرفی از تقلب ارائه شود و علاوه بر آن به این نکته اشاره‌ کرد که بر اساس آمار نمی‌توان به پرسش‌های اساسی از قبیل کمبود تعرفهٔ رای، قطع پیامک، اخراج ناظران در زمان شمارش آرا وسایر مواردی که «کمیتهٔ صیانت از آرا» ی ستادهای موسوی و کروبی مطرح کرده‌اند پاسخی داد.
بریتانیکا مصادیق تقلب را این‌گونه بر می‌شمرد: «تطمیع و رشوه دادن برای خرید رای، ترساندن و تهدید رای‌دهندگان، منتشر کردن شایعه‌های ناروا و تبلیغات انتخاباتی غلط، دست‌کاری نظام رای‌گیری با گنجاندن صندوق‌های رای جعلی، عدم صداقت در شمارش یا گزارش رای‌ها، و یا بی‌اعتنایی برگزارکنندگان انتخابات نسبت به نتایج انتخابات.»
مادهٔ ۳۳ قانون انتخابات ایران مصادیق تقلب را چنین عنوان می‌کند: «خرید و فروش رای، تقلب و تزویر در اوراق و تعرفه یا برگ رای یا صورت جلسات، تهدید یا تطمیع در امر انتخابات، رای دادن با شناسنامهٔ جعلی، رای دادن با شناسنامه دیگری، رای دادن بیش از یک بار، اخلال در امر انتخابات، کم و زیاد کردن آرا یا تعرفه‌ها، تقلب در رای‌گیری و شمارش آرا، رای گرفتن با شناسنامهٔ کسی که حضور ندارد، توصیه به انتخاب کاندیدای معین از طرف اعضای شعبهٔ اخذ رای یا هر فرد دیگر محل صندوق رای به رای دهنده، تغییر و تبدیل یا جعل و یا ربودن و یا معدوم نمودن اوراق و اسناد انتخاباتی از قبیل تعرفه و برگ رای و صورت جلسات و تلکس و تلفنگرام‌ها و تلگراف‌ها، بازکردن و یا شکستن قفل محل نگهداری و لاک و مهر صندوق‌های رای بدون مجوز قانونی، جابه‌جایی، دخل و تصرف و یا معدوم نمودن اسناد انتخاباتی بدون مجوز قانونی، دخالت در امر انتخابات با سند مجعول، ایجاد رعب و وحشت برای رای دهندگان یا اعضای شعب ثبت نام و اخذ رای با اسلحه یا بدون اسلحه در امر انتخابات، دخالت در امر انتخابات با سمت مجعول و یا به هر نحو غیر قانونی».

2013-07-07 (4)
نسبت میزان آرای اصلاح‌طلبان به اصول‌گرا‌ها
اگر فرض را بر صحت نسبی انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۲ بگذاریم، در مقایسهٔ آرای اصلاح‌طلبان به محافظه‌کاران در سال‌های ۸۸ و ۹۲ به نکتهٔ جالبی می‌رسیم. در سال ۸۸ تقریبا مهدی کروبی و محسن رضایی از گردونهٔ انتخابات خارج شده بودند و یک انتخابات دو قطبی داشتیم (نمودار ۱ که متوسط آرای موسوی و احمدی‌نژاد با رنگ بنفش مشخص شده است) اما اگر نتیجهٔ انتخابات ۸۸ را با نتیجهٔ انتخابات ۹۲ مقایسه کنیم (با در نظر گرفتن موسوی و کروبی به عنوان اصلاح‌طلب در مقابل احمدی‌نژاد به عنوان محافظه‌کار در انتخابات ۸۸ و روحانی به عنوان اصلاح‌طلب و جلیلی، قالیباف و ولایتی به عنوان محافظه‌کار در انتخابات ۹۲) به نتیجهٔ جالبی می‌رسیم. همان‌گونه که در نمودار ۲ نشان داده شده است بر خلاف انتخابات ۸۸ این نمودار قرینه نیست.

2013-07-07
اجازه دهید کمی عمیق‌تر به این آمار نگاه کنیم. نقطهٔ اختلاف متوسط آرای سال‌های ۸۸ و ۹۲ پس از کم شدن چهار درصدی میزان مشارکت، داده‌های پرت نمودار مربوط به استان‌های لرستان، کهگیلویه و بویر احمد، خوزستان، چهارمحال و بختیاری، یزد و ایلام است. برای دریافتن علت این قضیه باید نگاهی به طیف نامزد‌ها بکنیم:
محسن رضایی از نظر قومی به لر‌ها و منطقهٔ خوزستان بر منتسب است.
محمد خاتمی و محمدرضا عارف از شهر یزد هستند. عارف به درخواست خاتمی از انتخابات کناره‌گیری می‌کند و خاتمی از روحانی حمایت می‌کند.
با توجه به این نکته‌ها تقریبا وجود داده‌های پرت انتخابات ۹۲ مشخص می‌شود.
حال از زاویه‌ای دیگر قضیه را ببینیم. محسن رضایی در هر دو انتخابات ۸۸ و ۹۲ حضور داشت. رضایی در سال ۹۲ نزدیک به ۴ میلیون رای دارد و عمدهٔ رای‌های او در استان‌های خوزستان (۴۷٪)، چهارمحال بختیاری (۴۴٪)، کهکیلویه و بویر احمد (۴۴٪) و لرستان (۲۸٪) است اما محسن رضایی در سال ۸۸ تنها ۶۷۸ هزار رای را کسب کرد و در همین استان‌ها تنها به ترتیب ۷٪، ۵٪، ۲٪ و ۲٪ از آرا را به خود اختصاص داده بود. نمودار ۳ توزیع و میزان آرای رضایی در این دو دوره را نشان می‌دهد.

2013-07-07 (2)
با بررسی دقیق‌تر این آمار به نکتهٔ جالب‌تری می‌رسیم و آن این است که در سال ۹۲ پس از رضایی، بیشترین درصد آرا به روحانی مربوط می‌شود در حالی که در انتخابات ۸۸ احمدی‌نژاد در این جایگاه قرار داشته است.
پیش از پایان بررسی قسمت نخست دیدن نمودار چهار را به شما توصیه می‌کنیم. این نمودار نشان می‌دهد که میزان آرای نامزد‌ها در شهرهای محل تولدشان به صورت چشم‌گیری افزایش داشته است.

2013-07-07 (3)
سرعت شمارش آرا
به عنوان مقدمهٔ این بخش می‌توان به استدلال‌های کمیتهٔ صیانت از آرا برای صورت گرفتن تقلب در انتخابات ۸۸ پرداخت. آنها معتقد بودند که «مقایسه تطبیقی بین این انتخابات [سال ۱۳۸۸] و انتخابات قبل ایران نشان می‌دهد که شمارش آرا باید زمانی دو برابر طول می‌کشید و حتا استفاده از سیستم‌های کامپیوتری نمی‌تواند این مسأله را توضیح دهد (و به علاوه وجود چنین سیستم کامپوتری در روستاهای کوچک غیرمحتمل است)» و استدلال دیگر آنها بر «نسبت ثابت آرا» استوار است و می‌گوید: «در طول شمارش آراء، میان آرای محمود احمدی‌نژاد و میرحسین موسوی، همواره نسبت عددی مشابهی وجود داشته و نمودار آراء به تدریج اعلام شده توسط وزارت کشور روی خط راستی قابل میان‌یابی بوده و واریانسی نزدیک به یک دارد. در حالی که چنین شیوه‌ای از رای دادن نه تنها در ایران سابقه نداشته که حتا بر مبنای آمار آرای تفکیکی شهرستان‌ها که بعد‌ها توسط وزارت کشور منتشر شد هم قابل قبول نبود. زیرا میزان حمایت از احمدی‌نژاد در شهر‌ها و روستاهای مختلف محتملا متفاوت است.»
2013-07-07 (1)
از طرف دیگر موسسه چتم هاوس لندن «اختلاف رای زیاد احمدی‌نژاد و موسوی را غیر محتمل می‌بیند و بر اساس داده‌های موجود نتیجهٔ نزدیک‌تری را محتمل می‌داند: طبق آمار رسمی اعلام شده احمدی‌نژاد در انتخابات اخیر ۱۳ میلیون رای بیشتر از کل آرای نامزدهای محافظه‌کار در انتخابات دورهٔ پیش به دست آورده است. اگر فرض کنیم که او توانسته تمامی ۱۱و نیم میلیون رای محافظه‌کاران در سال ۱۳۸۴ را به خود اختصاص دهد، ۱۳ میلیون باقی تنها می‌تواند از افراد گروه زیر آمده باشد: حدود ۱۰میلیون و ششصد هزار تن از کسانی که در سال ۱۳۸۴ رای ندادند، در این انتخابات شرکت کرده باشند. شش میلیون و دویست هزار نفری که در انتخابات دور پیش به رفسنجانی رای دادند و ده میلیون و چهارصد هزار نفری که در دور پیشین انتخابات به نامزدهای اصلاح‌طلب رای دادند.

اما اگر آمار رسمی اعلام ‌شده درست باشد، احمدی‌نژاد باید در ده استان تمام رای دهندگان محافظه‌کار را به خود جذب کرده، تمام رای‌دهندگان جدید را از آن خود کرده، آرای هاشمی رفسنجانی را به خود اختصاص می‌داد و حتا درصدی (تا حداکثر ۴۴ درصد در استان لرستان) از آرا رای‌دهندگان به اصلاح‌طلبان در دوره پیش را نیز (علی رغم نزدیک یک دهه تنش بین دو گروه اصلاح طلب و محافظه‌کار) جذب می‌کرد».
این در حالی است که در انتخابات ۸۸ ستاد انتخابات وزارت کشور ۱۲ بار نتیجهٔ آرا را منتشر کرد اما بعضی تارنما‌ها از جمله بازتاب (منسوب به محسن رضایی) نتیجهٔ انتخابات در جنوب تهران را در شمارش ۲۶ صندوق اعلام می‌کند که در آن احمدی‌نژاد ۵۱٪ و موسوی ۴۵٪ آرا را به خود اختصاص داده‌اند. بر همین اساس در نمودار ۵ به مقایسهٔ ۱۳ بار اعلام آرا در انتخابات ۸۸ و ۱۴ بار اعلام در سال ۹۲ پرداخته شده است. این نمودار به طور تقریبی نصف شدن میزان مقبولیت اصول‌گرا‌ها، هشت برابر شدن محبوبیت نامزدهای مستقل و رشد یک و نیم برابری محبوبیت اصلاح‌طلبان ظرف چهارسال را نشان می‌دهد.
اگر در هر دور اعلام نتیجه‌ها، میزان آرای شمرده شده (فارغ از صحیح یا ناصحیح بودن) را بر فاصلهٔ زمانی (بر حسب دقیقه) تقسیم کنیم می‌توانیم به میزان آرای شمرده شده در هر دقیقه برسیم.

2013-07-07 (5)
در نمودار ۶ سرعت شمارش آرای بررسی شده را نشان می‌دهد. پیش از توضیح دربارهٔ نمودار چند پیش‌فرض منطقی را در نظر بگیریم: شمارش آرا نمودار خطی ندارد، چون هر صندوق پس از شمارش آرا، آن را به مرکز می‌فرستد و مرکز آن را اعلام می‌کند اما روند باید خطی صعودی باشد چون شمارش آرا یک فرآیند پیچیده نیست که سرعت آن بسته به موقعیت مکانی و زمانی متغییر باشد. اگر خود نمودار شمارش آرا را در نظر بگیریم طبیعی است که با گذشت زمان میزان آرای شمرده شده رشد پیدا کند. به علاوه طبیعی‌تر است که در یک بازه‌ زمانی خاص حداکثر شمارش آرا را داشته باشیم یعنی ممکن است در نمودار اصلی دادهٔ پرت داشته باشیم اما روند نمودار همواره صعودی بماند. فرض کنید شمارش هر صندوق رای یک روستا ۲ ساعت طول می‌کشد و روند اعلام به مرکز ۳ ساعت زمان می‌برد، منطقی است که ۵ ساعت پس از شروع شمارش آرا یک پیک افزایشی داشته باشیم چون در همین بازهٔ زمانی بسیاری از روستاهای کاری مشابه انجام داده‌اند.
دوباره به نمودار ۶ برویم و سرعت شمارش آرا در سال‌های ۸۸ و ۹۲ را با هم مقایسه کنیم. با توجه به مقدمهٔ بالا به نظر می‌رسد که سال ۹۲ در شمارش آرا یک روند طبیعی داشتیم اما در سال ۸۸ این‌گونه نبوده است. نکتهٔ جالب توجه نمودار (با توجه به جزئیات ارائه شده از سوی وزارت کشور) این است که ظرف ۳۶ دقیقه (از ساعت ۱۲: ۲۳ بامداد ۲۳ خرداد ۸۸ تا ۱۲: ۵۹‌‌ همان روز) ۵ میلیون و ۲۷۴ هزار و ۶۲۷ رای در ۷۲۳۱ صندوق شمرده شده است یعنی در هر دقیقه ۱۴۶ هزار و ۵۱۲ رای شمرده شده است. این بدین معنی است که از زمان شروع شمارش رای در صندوق تا زمان اعلام آن از سوی وزارت کشور به ازای هر دقیقه به طور متوسط ۲۰ رای در هر صندوق شمرده شده است. این بدین معنی است که از زمان باز کردن صندوقی با حدود ۷۳۰ برگ رای تا شمارش رای‌ها، تهیهٔ گزارش، فرستادن به وزارت کشور و اعلام آن به ازای هر صندوق به طور متوسط ۳۶ دقیقه زمان صرف شده که با توجه به بازشماری آرا در هر صندوق و انجام امور قانونی به نظر می‌رسد یا تعداد کارکنان وزارت کشور در هر صندوق بیش از ۳ نفر می‌بوده (۷ رای نفر/دقیقه) که با احتساب ناظران نامزد‌ها و ناظر شورای نگهبان در هر صندوق باید به طور متوسط ۹ نفر حاضر می‌بودند یا سرعت تمام کارکنان به حد فوق‌العاده‌ای زیاد بوده باشد. این در حالی است که با احتساب ۴۵۶۹۲ صندوق رای باید حدود ۴۵۰ هزار نفر تنها پای صندوق‌های رای مستقر می‌بودند که این یعنی به ازای هر ۸۷ نفر از رای‌دهندگان یک ناظر/مسئول صندوق وجود داشته است.
2013-07-07 (6)
میزان آرای باطله
نمودار ۷ به میزان آرای باطله در برابر آرا شمرده شده اشاره دارد. با اندکی تامل در می‌یابید که در سال ۸۸ میزان آرای باطله یک درصد بوده که در سال ۹۲ تا سه درصد رشد پیدا کرده است. این در حالی است که میزان مشارکت در سال ۸۸ معادل ۸۵ درصد بوده است و در سال ۹۲ این رقم به ۷۳ درصد کاهش پیدا کرده است. این بدین معنی است که با توجه به مشارکت بالا، میزان آرای باطله یک درصد بوده و زمانی که مشارکت کمتر شده میزان آرای باطله بیشتر شده است.
2013-07-07 (8)
در همین راستا والتر میبین، استاد آمار و علوم سیاسی دانشگاه میشیگان، به بررسی همبستگی میان نسبت آرای باطله با آرای نامزد‌ها پرداخت. او به این نتیجه رسید که در صندوق‌هایی که آرای احمدی‌نژاد بسیار بالا بود، نسبت تعداد آرای باطله کمتر از صندوق‌هایی بود که آرای احمدی‌نژاد کمتر بود. به گفتهٔ او «ساده‌ترین تعبیر این است که در بسیاری از صندوق‌ها، آرای کروبی و رضایی دور ریخته شدند در حالی که در بسیاری از صندوق‌ها نیز آرای اضافه‌ای برای احمدی‌نژاد به صندوق ریخته شد [بدون اینکه به‌‌ همان نسبت آرای باطله ریخته شود].» در نتیجه «تغییر قابل ملاحظه‌ای که در آرای نامزد‌ها در حضور این نسبت نادرست [بین آرای باطله و آرای صحیح] وجود دارد، می‌تواند کمک کند تا بفهمیم چه مقدار رای با این روش جابه‌جا شده است».

روان‌شناسی تقلب
برند ببر و الکساندر ساکو دانشجویان مقطع دکترا در رشته علوم سیاسی دانشگاه کلمبیا، با اعمال روشی آماری-روان‌شناسی که برای بررسی تقلب تدوین کرده اند به این نتیجه رسیده اند که با احتمال بیش از ۹۹و نیم درصد، مجموع آرای نامزد‌ها در استان‌ها ساختگی هستند. آن‌ها میزان رای هر کدام از نامزد‌ها را در هر استان جمع کرده و با توجه به رقم یکان میزان رای به این نتیجه رسیدند. رقم یکان اهمیتی در نتایج کل ندارد و اطلاعاتی در مورد اینکه چه کسی برده نمی‌دهد. رقم‌های یکان اعدادی تصادفی هستند بین ۰ تا ۹ و انتظار می‌رود به طور متوسط میزان صفر‌ها، یک‌ها، دو‌ها،…، ۹‌ها مساوی باشد. اما اگر در یک انتخابات شمار آرا استانی، بسیار بیش از حد متوسط آن، به عدد هفت ختم شود، شک زیادی را در مورد تقلب بر می‌انگیزد.
طرف دیگر مطالعات روان‌شناسی نشان داده است که انسان‌ها در جعل ارقام ناشیانه رفتار می‌کنند: هرگاه از کسی بخواهیم که ارقامی را به طور نامنظم خلق کند همیشه از برخی اعداد بیشتر از اعداد دیگراستفاده خواهد کرد. ایران شامل ۲۹ استان است. اگر در هر استان (۲۹ استان سال ۸۸) رقم یکان تعداد رای‌های هر نامزد را جدا کنیم، ۱۱۶ رقم خواهیم داشت. با مشاهدهٔ آمار می‌بینیم که میزان تکرار رقم ۷ برابر ۱۷ درصد، و میزان تکرار رقم ۵ تنها چهار درصد است. احتمال وقوع چنین رخدادی خیلی کم است. احتمال اینکه رقمی که بیشتر از همه ظاهر می‌شود تکراری بیش از ۱۷درصد و رقمی که کمتر ظاهر می‌شود تکراری کمتر ازچهار درصد داشته باشد به احتمال ۹۶ درصد اتفاق نمی‌افتد.

منابع:
۱- آمار تحلیلی انتخابات ۱۳۹۲ در مقایسه با انتخابات ۱۳۸۸
۲- احتمال تقلب در انتخابات ۸۸
۳- تارنمای حماسهٔ سیاسی