آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۲۰ خرداد ۱۳۹۲

امید کشتکار

اجتماع


گلشیفته فراهانی و دردسرهای برهنگی‌اش


گلشیفته فراهانی

گلشیفته فراهانی؛ سنگ صبور

سنگ صبور فیلمی است به کارگردانی عتیق رحیمی. او نویسنده و کارگردان افغان-فرانسوی متولد فوریه ۱۹۶۲ است که پیش از این چندین داستان بلند به زبان فرانسه و فارسی منتشر کرده است. سنگ صبور یکی از مطرح‌ترین رمان‌های اوست که در سال ۲۰۰۸ جایزه معتبر گنکور را به دست آورد. رحیمی پیش از این فیلم دیگری هم براساس اولین رمانش «خاک و خاکس‌تر» در سال ۲۰۰۴ ساخته بود. فیلمنامه فیلم سنگ صبور محصول مشترک رحیمی و ژان کلود کریر است. کریر از بزرگ‌ترین فیلمنامه نویسان و نمایشنامه نویسان معاصر جهان است که فیلم نامه‌هایی مانند جذابیت پنهان بورژوازی (۱۹۷۲)، میل مبهم هوس (۱۹۷۷) و بار هستی (۱۹۸۸) را در کارنامه دارد.

سنگ صبور
ماجرای فیلم سنگ صبور درباره زن جوان افغانی با بازی گلشیفته فراهانی است که همراه دو دختر و شوهر به کما رفته‌اش (با بازی حمید جاودان بازیگر ایرانی ساکن پاریس) در خانه‌ای نیمه ویران و در شهری که اکنون خط مقدم جنگ است زندگی می‌کند. شوهر که از مجاهدان افغان بوده تیر خورده و حالا جسم بی‌حرکتش تبدیل شده است به سنگ صبور زن جوان تا رازهای پنهانیش را با او بیان کند. در این میان او با سرباز جوانی به بهانه پول رابطه جنسی برقرار می‌کند و این رابطه موجب می‌شود که در انتهای فیلم پنهانی‌ترین راز زندگیش را به زبان آورد. همچنین حضور عمه زن جوان که در یک فاحشه خانه کار می‌کند نقش مهمی در شکل گیری شخصیت زن جوان دارد. این فیلم محصول فرانسه است و در آن گلشیفته فراهانی بازیگر ایرانی نقش اصلی را به عهده دارد. زبان فیلم نیز فارسی است.

سنگ صبور از مهم‌ترین فیلم‌های هنری فرانسه در اکران سال ۲۰۱۳ است. فیلمی خوش ساخت که رحیمی به خوبی توانسته از پس روایت سخت آن برآید. دقت و وسواس او در نمایش دادن تمام جزئیات و استفاده به جا از نماد‌ها، فیلم را تبدیل به اثری کرده که می‌توان چند بار آن را دید و از این جهت می‌تواند ساخته‌ای قابل تعمق باشد. روایت فیلم و داستان منحصر به فردش تا مدت‌ها در ذهن مخاطب می‌ماند و موجب می‌شود که درک تازه‌ای از شرایط افغانستان برای مخاطب نا‌آشنا با آن فضا شکل گیرد.

رحیمی در سنگ صبورنیز مانند داستان‌هایش می‌کوشد تا با زبانی ساده و روان و بدون اضافه گویی به کندوکاو در ذهن و روان شخصیت‌ها بپردازد. او بیش از آنکه به داستان گویی بپردازد در پی آن است که درونیات شخصیت‌هایش و تقابل آنان با دنیای پیرامونشان را نشان دهد.

گلشیفته نماد زن افغان
شخصیت زن جوان در این فیلم هیچ نامی ندارد گویا او نمادی است از تمام زن‌های افغان که سرنوشتی مشابه داشته‌اند. زن جوان در تمام طول زندگی زناشویی خود گویا هیچ تجربه‌ای از رابطه زناشویی و جنسی ندارد و این نیاز به داشتن رابطه‌ عاشقانه-جنسی به همراه نیاز مالی (برای خرید سرم و آب) او را به سمتی سوق می‌دهد که درخواست سرباز جوان را برای هم خوابگی بپذیرد. این شخصیت در عین سادگی، پیچیدگی‌های خاص و دغدغه‌هایی متفاوت نیز دارد. او در جایی از فیلم حدیثی از پیامبر اسلام می‌شنود و سوالی را که در ذهنش ایجاد شده با عمه‌اش در میان می‌گذارد. عمه‌ای که گرچه روسپی است اما به نوعی نقطه اتکا و راهنمای زن جوان در زندگی است.

سنگ صبور فیلمی است مبتنی بر بازیگر. تقریبا سکانسی در فیلم وجود ندارد که گلشیفته فراهانی در آن وجود نداشته باشد. نقش گلشیفته نیز از دسته نقش‌های سختی است که در آوردنش کار هر بازیگری نیست. بی‌شک کشیدن بار یک فیلم به تنهایی کار ساده‌ای نیست اما گلشیفته به خوبی از پس آن بر آمده است. از طرف دیگر دیالوگ گویی به فارسی دری و باور پذیر بودن او به عنوان یک زن افغان، دو چالش بزرگ بوده‌اند که در هر دوی آن‌ها گلشیفته پیروز شده است.

گلشیفته فراهانی این فیلم را بعد از چند تجربه ناموفق و چند فیلم ضعیف مانند «خورش مرغ آلو» به کارگردانی مرجانه ساتراپی بازی کرده است، فیلم‌هایی که می‌توانستند به سادگی او را از چرخه کار حرفه‌ای در کشوری مانند فرانسه خارج کنند. اما انتخاب این فیلم سخت و دست و پنجه نرم کردن با این نقش پیچیده می‌تواند گلشیفته را چند صباح دیگر نیز در بازار فیلم اروپا و آمریکا پابرجا نگه دارد به شرط آنکه در انتخاب‌های بعدی دقت بیشتری کند.

برهنگی و بدن زن
گلشیفته فراهانی سال گذشته از جنجالیترین چهره‌های ایرانی بود. او پس از انتشار یک تصویر و پس از آن ویدئویی برای مجله مادام که در آن بخشی از بدنش را برهنه نمایش می‌داد تا مدت‌ها چهره اول فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی ایرانیان بود. پس از انتشار آن تصاویر انواع و اقسام لقب‌ها، اتهامات و تشویق‌ها به سوی او روانه شد. از یک طرف تا سطح قهرمان آزادی زنان بالا رفت و از طرف دیگر با بد‌ترین و توهین‌آمیز‌ترین واژه‌ها مورد خطاب قرار گرفت. ماجرایی که هنوز هم ادامه دارد. کار به جایی رسید که حتی کمپینی در حمایت از او شکل گرفت که در آن زنان ایرانی برهنه شده و تصاویر خود را منتشر کردند، کمپینی که البته چندان هم از آن استقبال نشد.

پس از تمام آنجاروجنجال‌ها، حالا گلشیفته فراهانی در فیلمی نقش‌آفرینی می‌کند که چند سکانس کوتاه اروتیک دارد و گرچه در طول فیلم کاملا برهنه نمی‌شود اما در پلان‌هایی در حال هم‌آغوشی تصویر شده است. همین چند سکانس موجب شده که دوباره سروصدا‌ها بر سر ماجرای برهنگی او بالا بگیرد و هرکس از زاویه دید خود به نقد شخصیت گلشیفته بپردازد.

این جریان به کلی در مواجه مخاطبان ایرانی با این فیلم سایه انداخته به صورتی که با گشتی در وب‌سایت‌های فارسی می‌توانید بار‌ها به جملاتی مانند «دانلود فیلم صحنه‌دارگلشیفته» یا «بازی گلشیفته فراهانی در نقش یک فاحشه» بر بخورید. گویا برای گردانندگان این وب‌سایت‌ها و شاید هم برای اکثریت مخاطبان ایرانی خوب یا بد بودن فیلم یا کیفیت بازی گلشیفته آن‌قدر‌ها مهم نیست که اروتیک بودن برخی سکانس‌های کوتاه فیلم اهمیت دارد. ضمن اینکه اصولا نمی‌توان شخصیت زن جوان فیلم سنگ صبور را «فاحشه» خواند. او گرچه در قبال برقراری رابطه جنسی با سرباز جوان پول می‌گیرد اما انگیزه‌هایی بسیار متفاوت در برقراری این رابطه دارد. انگیزه‌هایی مانند کشف دنیای یک رابطه جنسی عاشقانه، دنیایی که او در طول ده سال زندگی زناشویی‌اش از کشفش عاجز بوده است.

این نوع نگاه جنسیتی به گلشیفته و فیلم سنگ صبور آنجا آزار دهنده می‌شود که بر روی تمام دست‌آوردهای او به عنوان یک بازیگر سایه می‌اندازد. فارغ از اینکه برداشت‌ها از عمل گلشیفته در برهنه شدن و یا بازی در این فیلم مثبت بوده یا منفی، به نظر می‌رسد مدافعان حقوق زنان و مخالفان جنسیت‌گرا هر دو از یک زاویه گلشیفته را دیده‌اند، گلشیفته‌ای که یک «زن» است و نه یک «هنرمند». به نظر من نگاه قهرمانانه به گلشیفته همان‌قدر اشتباه است که نگاه سرکوب‌گر و توهین‌آمیز به او. به نظر می‌رسد جامعه سیاست‌زده ما عادت کرده که هر گونه عمل یا حرکت هرچند هنری و حرفه‌ای، به رنگ سیاه یا سفید درآورد و براساس پیش‌فرض‌های خود آن را به نقد بکشد، نقدی نه بر عمل انجام شده که بر شخصیت بانی آن. شاید بهتر باشد پس از این به جای برچسب زدن، حمایت کردن و یا برخوردهای توهین‌آمیز به «کانسپت» عمل انجام شده نگاه بیاندازیم و به جای قهرمان‌سازی و یا له کردن

شخصیت فرد، به این فکر کنیم که این عمل در چه فضا و چه شرایطی و به چه دلیلی انجام شده است.