آخرین مطالب
پربازدیدترین مطالب

۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۲

شیرین سلطانی

اجتماع


شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر


شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر – گرافیتی در ایران

 

گرافیتی در ایران

شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر – گرافیتی در ایران

گرافیتی یا گرافیک!

گرافیتی را به عنوان یک هنر سرکش و متمرد، خارج از تاریخ رسمی هنر قرار داده‌اند. هنر معترض، غیر موزه‌ای و ناسازگار که به جای غبار خوردن در کنج گالری‌ها و فرهنگسرا‌ها ترجیحش این است که برهنه، روی دیوار و مقابل عموم در خیابان عرضه شود. گرافیتی به عنوان یک ساحت هنری جدا، قدمتی به اندازه بشر و تاریخ نظام نشانه‌ها دارد. این عنوان برای نقاشی‌ها و دیوار نوشته‌های غیر رسمی و هنرمندانه به کار می‌رود.

اصلاح گرافیتی مشتق شده از واژه “اسگرافیره” ایتالیایی است. “اسگرافیتو”، برگرفته از “اسگرافیره”، تکنیک، افکت یا تزئیناتی در نمای خارجی است که برای نقش بستن چند لایه کچ متضاد روی هم به کار برده می‌شود. این اصلاح اولین بار در قرن ن۱۹ به کار گرفته شد. در همین دوره برخی از باستان‌شناسان اولین بار از اصطلاح گرافیتی استفاده کردند. آنهم برای تمایز میان هنر رسمی، با آنچه جاناتان شتال به نقل از عکاس و مقاله نویس فرانسوی در ۱۹۳۳ آن را “هنر حرامزاده خیابان‌های بدنام” نامیده بود.

گرافیتی با اینکه بد نامی‌اش را تا کنون نیز حفظ کرده، از اواخر دهه ۱۹۶۰، و همزمان با جنبش می ۶۸ از یک جلوه خاص، هنر به وسیله‌ای برای اعتراض در جنبش‌های اجتماعی زندگی شهری جدید تبدیل شد. این فرهنگ اعتراضی به وسیله طرح‌ها و تکنیک‌های پیچیده، در امکان عمومی ظاهر شد. هنرمندان گرافیتی یا گرافیتی کار‌ها به صورت فردی و جمعی شروع کردند به علامت گذاری و نوشتن روی دیوار‌ها و اسپری کردن عکسها و نام ها کردند. کم کم گرافیتی در سالیان بعد شمایل یک هنر به خود گرفت و از نشانه های وندالیسم و تخریبی پاک شد. اگر تا پیش از آن به عنوان مبارزان صرف سیاسی شناخته می شدند و بیشتر به تاثیر از هنرمندان چپ همانند ریورا و دیگران کار میشد، اما این بار با ذائقه ایی کاملا هنری در دیگر ابعاد زندگی عمومی نیز دخالت کردند. ظهور بزرگترین آرتیست های گرافیتی مربوط به دوران شکل گیری نخستین آن است در اواخر دهه نود. هنگامی که بنکسی و بلو و دیگران بهترین کارهای خود را تا الان بر دیوار های همه جای جهان ترسیم کردند.

گرافیتی در ایران شهر - گرافیت در تهران

شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر – گرافیتی در تهران

“هنر گرافیتی” بر دیوارهای زشت تهران

تاریخ هنر سازگاری چندانی با گرافیتی ندارد، چراکه هر گونه دسته بندی کردن دوره‌های مختلف هنر لاجرم از فرم پذیری، تعریف و چیستی هنر تبعیت می‌کند. چیزی که گرافیتی، از آن جهت که بر نفی و تناقض استوار است و تمایلی به حضور در ساختارهای رسمی ندارد، فاقد آن است. گرافیتی در مرورهای تاریخی غالبا به عنوان دوره‌ای از تاریخ هنر معرفی می‌شود، ‌ اما این طبقه بندی، پدیده کهن هنر خیابانی را تقلیل می‌دهد و در دسته هایی قرار میدهد که قطعآ بسیاری کارهای گرافیتی خارج از آن خواهند بود.

در ایران نیز علاقه مندان به این حوزه تحقیق مبدا گرافیتی را دیوار نوشته‌های باستانی و چند هزار ساله قرار می‌دهند، برخی دیگر به دلیل ماهیت سیاسی‌اش شروع گرافیتی را شعارنویسی‌های انقلاب ۵۷ می‌دانند. تعدادی دیگر دیوار نوشته و نقاشی های بعد از جنگ ایران و عراق را. اما “کاف” که یکی از علاقه مندان به این حوزه تحقیقی است می‌گوید ” گرافیتی به آن صورت که از دهه هفتاد به این طرف در غرب تجربه شد، در ایران قدمت کوتاه تری دارد. بر می‌گردد به سال ۱۳۸۲. اولین گرافتیتی کارهای در رده سنی ۱۶ تا ۲۰ قرار داشتند. “تنها ، سی کی وان ، اف ار زد ” و خیلی‌های دیگر که به مررو ردشان در خیابانهای تهران پیدا شد.

بر خلاف دیگر جنبه‌های هنر زیر زمینی در ایران، گرافیتی محدود به پایتخت نیست. هر چند تهران اولین شهر ایران است که گرافیتی در آن بکار برده شد و شهرک اکباتان اولین جای این کلان شهر. اما به سرعت به شهرهای شیراز، مشهد، تبریز، اصفهان و حتی رشت و گرگان هم سرایت کرد. طوریکه میتوان با اغماض گفت هر از یک از آن‌ها نماد نوعی از گرافیتی در ایران هستند.

اندک مطالعات در این زمینه نشان می‌دهد که ظهور گرافتی به شکل امروزی آن در تهران متاثر از گسترش فرهنگ ماهواره، ‌ رواج ورزش‌های میان رشته‌ای مانند اسیکت خیابانی و مسافرت‌های خارجی و انتقال تجربه به داخل بوده است. کارهای اولیه چندان قوی نبوده‌اند. کارهایی با استایل و شباهت ها و تقلیدهایی از نمونه های موفق خارجی.

 گرافیتی در ایران شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر - گرافیت در تهران

شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر – گرافیتی در ایران

از تکست تهران تا استنسیل تبریز

“تنها”، از گرافیتی کارهای شناخته شده و از نخستین‌های نسل جدید هنرمندان گرافیتی در ایران طی مصاحبه‌ای گفته است در زمان شروع به کار، بسیاری گرافیتی را با گرافیک اشتباه می‌گرفتند. “تنها” می‌گوید که مضمون کارهای او اجتماعی، گاهی هم کاملا شخصی است. مثلا از فیلترینگ اینترنت، اعدام یک دیکتاتور و حرف‌های جورج بوش گرفته تا اسم آهنگی که دوست دارد و عکس نویسنده یا نوازنده‌ای مورد علاقه‌اش، همه می‌توانستند ایده‌ای برای کار وی باشند.

این تنوع فضادر کار بیشتر گرافیی کارهای ایرانی دیده می‌شود، مضمونهایی که تجارب شخصی هنرمندان بیرون میاید و تاثیراتی که اتفاقات سیاسی اجتماعی بر کار آنان می‌گذارد. استفاده از تکنیک‌های مختلف گرافیتی که در ایران روز به روز در حال رشد است. بر دیوار شهرهای مختلف می‌توان گرافیتی تکست، ترو آپ، استنسیل، تگ و استیکر دید.

“کاف” از تهران می‌گوید اما در این میان “گرافیتی تکست” دقیقآ جایی است که هویت ایرانی به گرافیتی بخشیده می‌شود. استفاده از رسم الخط فارسی به جای انگلیسی به گرافیتی ایرانی ویژگی منحصر به فردی داده است. وقتی در گرافیتی تکستها به جای واژهای انگلیسی با اشعار و جملات با رسم خط فارسی روبرو میشوی میتوان به خوبی هویتی متفاوت را در آن مشاهده کرد که در مقابل کل گرافیتی تکستهای لاتین قرار میگیرد و از غنای تصویر و معنایی آنان حظ بصری بینهایت برد.

به باور او گراقیتی ایران شروع کننده گرافیتی در کل خاورمیانه است یعنی می‌توان گفت تمامی کشورهای عربی که اکنون در آن‌ها گرافیتی مشاهده می‌شود از گرافیتی ایرانی متاثر بوده و بعد از ظهور آن در ایران و گسترش استفاده از خط فارسی در گرافیتی تکست هنرمندان ان کشور‌ها نیز شروع بکار کرده‌اند.

گرافیتی در ایران شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر - گرافیت در تهران

شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر – گرافیتی در ایران

در همه جای دنیا گرافیتی تکست معروف‌ترین شکل و سبک گرافیتی است و مردم عموما گرافیتی را با آن می‌شناسند. در همه شهرهای معروف ایران نیز گرافیتی تکست بکار برده می‌شود. تهران با حضور “تنها” و “نفیر” و “عمق”، “خاموش” و دیگران در گرافیتی تکست معروف است. اما سبک های دیگر گرافیتی نیز در همه شهرهای بزرگ ایران لا اقل دیده میشود. همانطور که تبریز با هنرمندانی چون آیسی و صوت، اف آر زد، مد، ایل و دیگران که همگی استنسیل کار هستند معروف است. به غیر از از تهران و تبریز در شهرهای دیگر ایران می‌توان انواع سبک‌ها و شیو‌ها را دید مثلا یکی از کسانی که گرافیتی با شمایل کاراک‌تر کار می‌کند در مشهد است و یا کسانی که در شیراز هشتند گرافیتی تکست و ترو آپ استنسیل به کار میبرند . اما چیزی که عمومیت دارد تگ است. تگ و استیکر به عنوان معرف هویت هنرمندان گرافیتی در همه جای این شهر‌ها حضور دارد. تگ هابه عنوان امضاهای شخصی آنان قلمداد میشود و هرجا قابل عرضه هست.

گرافیتی خطرناک است

گرافیتی به علت غیر قانونی بودن، ذات خصومت گرایانه و نفی کننده‌اش همیشه ماهیتی سیاسی داشته است. جاناتان شتال در کتاب مشهور خود “هنر خیابانی” می‌گوید این هنر از سر اتفاق در فضای عمومی رخ می‌دهد. عمل ناخوانده‌ای که مرزهای خاص رفتار عمومی را در می‌نوردند و با این کار همیشه آن را زیر سوال می‌برد. با این حال بسیاری تلاش دارند ماهیت سیاسی گرافیتی را نادیده بگیرند.

شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر - گرافیت در تهران

شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر – گرافیتی در تهران

به قول ییک هنرمند گرافیتی کار دیگر در تهران “برای آنکه بگویند گرافیتی خوب است، می‌گویند خطرناک نیست. ولی هست. یک قلم قوی که رسانه‌اش دیوار است و مخاطب را مجبور می‌کند کار را ببیند.” این را یک گرافیتی کار جوان در تهران می‌گوید. “در کشورهایی مثل ما اگر هنر در خدمت قدرت نباشد، حمایت نمی‌شود، اگر در مقابلش قرار گیرد جرم محسوب است. اگر حرفی برای گفتن خود باشد، سخنی از عشق، دوستی، صلح، کودک و کار، باز کسی حمایت نمی‌کند، حتی ممکن است مانع هم شوند”. پس بی‌جهت نیست که نتیجه بگیرد کار او قبل از هر چیز سیاسی است: “چون چیزی که روی دیوار کار می‌کند، غیر از آن چیزی است که باید روی دیوار باشد.”

مگر می‌شود قانونی هم کار کرد؟

اما با اینکه گرافیتی در کل جهان امری غیر قانونی است، دولت‌ها، شهرداری‌ها و متولیان زیبا سازی شهری در موارد بسیاری برای لاپوشانی کردن شورش نشانه‌ها بر دیوارهای شهر که انتقاد بی‌پرده از سیاست و عرصه اجتماعی را نشان می‌دهد، با اختصاص دادن مکان‌های ویژه‌ای در صدد ایجاد نوعی تاثیر معکوس بر پدیده غیر قابل کنترل گرافیتی بر آمده‌اند. برای مثال در برلین، به عنوان یکی از قطب‌های اصلی گرافیتی در دنیا، هر گونه نقاشی و نشانه گذاری و برچسپ بر دیوار‌ها مجازات دارد، ‌ اما در عین حال بودجه‌های هنگفتی صرف جشنواره‌های رسمی گرافیتی و هنر می‌شود.

در ایران نیز بار‌ها شنیده شده متولیان فرهنگ رسمی جشنواره‌ها و گالری‌هایی با مضمون طبیعت و به نام گرافتی برپا کرده‌اند. نمایشگاه و جشنواره گرافیتی دانشگاه تهران و هنر ، جشنوارهای گرافیتی گالری های نقاشی متفاوت در تهران از این دسته تلاش ها هستند. حتی شهرداری از سال ۷۸ یک دیوار را در پارگ آبی آزادگان، برای گرافیتی آزاد گذاشت. گرچه گاهی با هماهنگی قبلی تا ۲۰ نفر هم روی دیوار کار می‌کردند و در میانشان نیز گرافیتی کارهای جدی دیده می‌شد، اما به اعتقاد بسیاری از هنرمندان گرافیتی ایران اینکار در تضاد با فلسفه گرافیتی است. قضیه روشن است. دیوار در شهر است جلو چشم همگان و مردم. مردم اصلی ترین عنصر در گرافیتی هستند. آنطور که تنها گفته است هنر شهری در شهر اتفاق می‌افتد اما هنر کلاسه شده جایش در موزه و گالری است و مشتریانش آدم‌های کمی مودب و یا مجموعه‌دار‌ها و خریدار‌ها.

گرافیتی کاران ایرانی شک دارند بتوانند با چتر حمایتی شهرداری یا هر ارگان دیگری آثار اعتراضی خلق کنند. آنان می‌ترسند که گرافیتی نیز چنان خودشان می‌گویند به سرنوشت متناقض قسمتی از آنچه موسیقی زیرزمینی ایرانی خوانده شد، دچار شود. “کاف” می‌گوید: “بسیاری از آنان دوست دارند روزمینی باشند یعنی قانونی در عین آنکه هنر گرافیتی ماهیتی زیر زمینی دارد! مگر می‌شود قانونی اعتراض یا مبارزه کرد! گرافیتی هنر اعتراض و در معرض عام قرار دادن کثیفی هاست و وقتی پای سفارش و قانونی بودن به میدان می‌اید قطعآ از وجه انتقادی و بیان زشتی‌ها باید کاسته شود و یا سعی در بازنمایی آن با آثار تخریبی کمتری داشت! پس باید انتخاب کرد اعتراض و بیان کردن یا قانونی بودن”

شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر - گرافیت در تهران

شورش نشانه‌ها بر دیوار شهر – گرافیتی در تهران

چریک خاموش در خیابان‌ها

اگر در غرب ظهور گرافیتی جدید، همزمان بود با انقلاب‌های دانشجویی و جنبش‌های مختلف اجتماعی اعتراضی، در ایران این پدیده نه چندان قدیمی به علت انسداد سیاسی و غیاب عینی چنین حرکت‌هایی، راه دشوار تری برای هم در برابر جامعه و هم دولت پیش رو دارد. یک هنرمند گرافیتی دیگر از ایران می‌گوید “فضا مناسب گرافیتی نیست، نمی‌شود هر کاری کرد. باید عقاید رو سانسنور کردباید خودت رو سانسور کنی.”

آن‌ها می‌گویند در کنار مردم جامعه، عواملی همچون پلیس و نیروی انتظامی و در مواردی هم نیروی‌های امنیتی مخالفان گرافیتی هستند. باید پنهان کاری کرد. به قول “کاف” ” سفارشی کار نکردن و وابسته نبودن مقوله ایی متفاوت با پنهان کار کردن است. میشود وابسته به جایی نبود اما در هراس و ترس کمتری اثر خلق کرد. همیشه در حال فرار نباشی. اما چاره ای نیست هنگامی که جهان برای گرافیتی کاران هنوز جایی مشخص ندارد پنهان کار کردن پوشاندن هویت است برای لو نرفتن و البته بدون حاشیه کار کردن. وقتی هنرمند گرافیتی چهره خود را می‌پوشاند همانند چریکی خاموشی است که رنگ می‌پاشد” بنابراین چریک همیشه پوشیده است و به قول گی دو بور “من کسی نیستم که خود را اصلاح کند مادامی که جهان عوض نشده باشد” هنرمند گرافیتی بی‌نام و نشان و مخفی کار نیز باقی خواهد ماند مادامی که سیستم جهانی اصلاح نشده باشد.